ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 10ਵੀਂ ਅਤੇ 12ਵੀਂ ਦੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ
. . .  25 minutes ago
ਮਾਹਿਲਪੁਰ 25 ਜੂਨ (ਦੀਪਕ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ) - ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸੂਬੇ ਦੇ ਸਮੂਹ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਈ ਅਤੇ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਦਾਇਗੀ ਪਾਰਟੀ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ...
ਨਸ਼ੀਲੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਓਵਰ ਡੋਜ਼ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  42 minutes ago
ਤਰਨ ਤਾਰਨ, 25 ਜੂਨ (ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਪਰਮਜੀਤ ਜੋਸ਼ੀ) -ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਿੰਡ ਢੋਟੀਆਂ ਵਿਖੇ ਅੱਜ ਨਸ਼ੀਲੇ ਟੀਕੇ ਦੀ ਓਵਰ ਡੋਜ਼ ਲੈਣ ਨਾਲ ਗੁਰਭੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਲੜਕਾ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ...
ਪੰਜਾਬ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਸਨਮਾਨਿਤ
. . .  50 minutes ago
ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, 26 ਜੂਨ- ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿੱਤਕਾਰ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਦੇ 100ਵੇਂ ਜਨਮਦਿਨ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਪਰਿਸ਼ਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਗੌਰਵ ਪੁਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪੰਜਾਬ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਮੰਤਰੀ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ...
ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਨਹੀਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣਗੇ ਵੱਡੇ ਦਰਖਤ- ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਮਿੱਤਲ
. . .  about 1 hour ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ - ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਦਰਖਤਾਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਐਨ.ਬੀ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੇ ਸੀ.ਐਮ.ਡੀ. ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਮਿੱਤਲ ਨੇ ਇਕ ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ 'ਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ 7 ਕਾਲੋਨੀਆਂ 'ਚ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰ ਪਾਰਕਿੰਗ ਦੀ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ
ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਬਾਲਟਲ ਆਧਾਰ ਕੈਂਪ ਦਾ ਕੀਤਾ ਦੌਰਾ
. . .  about 2 hours ago
ਸ੍ਰੀਨਗਰ, 25 ਜੂਨ - ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਅਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜਨਰਲ ਬਿਪਨ ਰਾਵਤ ਨੇ ਅੱਜ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਲਈ ਬਾਲਟਲ ਆਧਾਰ ਕੈਂਪ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ...
ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਸੇਸ਼ਲਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਏ ਛੇ ਸਮਝੌਤੇ
. . .  about 2 hours ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 - ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸੇਸ਼ਲਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੈਨੀ ਫ਼ਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੈਠਕ ਦੌਰਾਨ ਦੋਨਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਛੇ ਸਮਝੌਤਿਆਂ 'ਤੇ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਕੀਤੇ । ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੇਸ਼ਲਸ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਧਾਉਣ ਦੇ ਲਈ 10 ਕਰੋੜ ਡਾਲਰ ਕਰਜ਼...
ਕਾਰਤੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਨੂੰ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ. ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ 'ਚ ਦਿੱਤੀ ਚੁਣੌਤੀ
. . .  1 minute ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ- ਆਈ. ਐਨ. ਐਕਸ. ਮੀਡੀਆ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਸਾਬਕਾ ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਰਤੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ. ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਹੈ। ਦਿੱਲੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ 'ਚ ਦਾਇਰ...
ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਕੀਤੀ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ
. . .  about 3 hours ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ -ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਨਿਰਮਲਾ ਸੀਤਾਰਮਨ ਨੇ ਅੱਜ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਐਨ. ਐਨ. ਵੋਹਰਾ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ...
ਸੰਕਟਕਾਲ ਲਗਾਉਣ 'ਤੇ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਹਿਟਲਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ
. . .  about 2 hours ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ- ਵਿੱਤ ਮੰਤਰੀ ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜਰਮਨੀ ਦੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਅਡੋਲਫ ਹਿਟਲਰ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ । ਅਰੁਣ ਜੇਤਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੇਸਬੁਕ ਪੋਸਟ...
ਨਸ਼ੀਲਾ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗੰਭੀਰ
. . .  about 3 hours ago
ਝਬਾਲ, 25 ਜੂਨ(ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ/ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ) -ਥਾਨਾ ਝਬਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਆਉਂਦੇ ਐਮਾ ਖੁਰਦ ਵਿਖੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਟੀਕਾ ਲਗਾਉਣ ਨਾਲ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਜਦਕਿ ਦੂਜੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗੰਭੀਰ ਦੱਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੁਢਾ ਜੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ...
ਕਬਾੜ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਚ ਧਮਾਕੇ ਕਾਰਨ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  about 5 hours ago
ਲਖਨਊ, 25 ਜੂਨ- ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁਜ਼ੱਫਰਨਗਰ 'ਚ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਕਬਾੜ ਦੀ ਦੁਕਾਨ 'ਚ ਹੋਏ ਧਮਾਕੇ 'ਚ 4 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਤਿੰਨ ਹੋਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ...
18 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ
. . .  about 5 hours ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ- ਇਸ ਵਾਰ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮਾਨਸੂਨ ਸੈਸ਼ਨ 18 ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ 10 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਚੱਲੇਗਾ। ਇਸ 'ਚ 18 ਕੰਮਕਾਜੀ ਦਿਨ ਹੋਣਗੇ...
ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੋਂ ਵਿਧਾਇਕ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਭਾਜਪਾ ਤੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ
. . .  about 5 hours ago
ਜੈਪੁਰ, 25 ਜੂਨ- ਰਾਜਸਥਾਨ 'ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਧਾਇਕ ਘਨਸ਼ਿਆਮ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ ਪਾਰਟੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਪਾਰਟੀ ਵਿਧਾਇਕ ਅਮਿਤ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਤਿਵਾਰੀ ਨੇ 'ਭਾਰਤ ਵਾਹਿਨੀ...
ਨਾਈਜੀਰੀਆ 'ਚ ਦੋ ਗੁੱਟਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪ 'ਚ 86 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  about 5 hours ago
ਅਬੁਜਾ, 25 ਜੂਨ- ਮੱਧ ਨਾਈਜੀਰੀਆ 'ਚ ਇੱਕ ਪਿੰਡ 'ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚਰਵਾਹਿਆਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹੋਈ ਹਿੰਸਕ ਝੜਪ 'ਚ 86 ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬਾਰੀਕਿਨ ਲਾਦੀ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਹੋਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ...
ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ 'ਤੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਲਗਾਈ ਰੋਕ
. . .  about 6 hours ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 25 ਜੂਨ- ਦੱਖਣੀ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ 7 ਕਾਲੋਨੀਆਂ 'ਚ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਰੀਬ 16 ਹਜ਼ਾਰ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਕੱਟਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ 'ਤੇ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨੈਸ਼ਨਲ ਗ੍ਰੀਨ ਟ੍ਰਿਬਿਊਨਲ (ਐਨ. ਜੀ. ਟੀ.) 'ਚ ਮਾਮਲੇ ਦੀ...
ਤੇਲੰਗਾਨਾ 'ਚ ਵਾਪਰੇ ਭਿਆਨਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ 'ਚ ਪੰਜ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  about 6 hours ago
2019 'ਚ ਨਿਤੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕੇਗੀ ਭਾਜਪਾ : ਸੰਜੇ ਸਿੰਘ
. . .  about 6 hours ago
ਫਿਲੌਰ ਰੇਲਵੇ ਫਾਟਕ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਹਾਦਸਾ ਹੋਣੋ ਟਲਿਆ
. . .  about 6 hours ago
ਡਾਲਰ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਰੁਪਿਆ
. . .  about 7 hours ago
ਬਿਹਾਰ 'ਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਣ ਕਾਰਨ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  about 7 hours ago
ਲਗਾਤਾਰ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਘੱਟ ਹੋਈਆਂ ਪੈਟਰੋਲ-ਡੀਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ
. . .  about 7 hours ago
ਮੁੰਬਈ 'ਚ ਮੀਂਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਡਿੱਗੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਕੰਧ, ਨੁਕਸਾਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਈ ਕਾਰਾਂ
. . .  about 8 hours ago
ਸੇਸ਼ਲਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ
. . .  about 8 hours ago
ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਕਾਰਨ ਗੁਜਰਾਤ 'ਚ ਵੀ ਰੇਲ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
. . .  about 8 hours ago
ਸੇਸ਼ਲਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ 'ਚ ਰਸਮੀ ਸਵਾਗਤ
. . .  about 9 hours ago
ਸ਼ੈਲੇਜਾ ਹੱਤਿਆ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਨਿਖਿਲ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ੀ ਅੱਜ
. . .  about 9 hours ago
ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ ਕਾਰਨ ਰੇਲ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
. . .  about 9 hours ago
ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਅੱਜ ਏਸ਼ੀਆਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੈਂਕ ਦੀ ਬੈਠਕ 'ਚ ਲੈਣਗੇ ਹਿੱਸਾ
. . .  about 10 hours ago
ਭਾਜਪਾ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਮਨਾਏਗੀ ਕਾਲਾ ਦਿਵਸ
. . .  about 10 hours ago
ਸੇਸ਼ਲਸ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਅੱਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨਾਲ ਕਰਨਗੇ ਮੁਲਾਕਾਤ
. . .  about 10 hours ago
ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆ 'ਚ ਭਾਰੀ ਬਰਸਾਤ
. . .  about 11 hours ago
ਅੱਜ ਦਾ ਵਿਚਾਰ
. . .  about 11 hours ago
ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2018 : ਜਪਾਨ ਅਤੇ ਸੈਨੇਗਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ 2-2 ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਬਰਾਬਰ
. . .  1 day ago
ਯੂ.ਪੀ : ਬੀ.ਆਰ.ਡੀ ਕਾਲਜ 'ਚ 15 ਸਾਲਾਂ ਲੜਕੀ ਦਾ ਜਿਸਮਾਨੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ
. . .  1 day ago
ਫੀਫਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ 2018 : ਅੱਧੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਪਾਨ 1 ਸੈਨੇਗਲ 1
. . .  1 day ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
ਜਲੰਧਰ : ਬੁਧਵਾਰ 31 ਜੇਠ ਸੰਮਤ 550
ਿਵਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। -ਆਈਜਨ ਹਾਵਰ
  •     Confirm Target Language  

ਸੰਪਾਦਕੀ

ਪ੍ਰਣਾਬ ਮੁਖਰਜੀ ਦਾ ਨਾਗਪੁਰ ਦੌਰਾ

ਆਪਣੇ ਮੰਤਵ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਸੰਘ

ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ ਸੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਕਿਉਂ ਬੁਲਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਪਰ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਇਹ ਸੱਦਾ ਕਿਉਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ? ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ। ਇਸ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੁਖਰਜੀ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਕਾਮਯਾਬ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕ ਧਾਰਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਮੋਹਰ ਵੀ ਲਗਵਾ ਲਈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ 'ਆਜੀਵਨ ਸੋਇਮ ਸੇਵਕ' ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਮੁਖਰਜੀ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਵਜੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਹਕੀਕਤ ਮੁਖਰਜੀ ਦੇ ਬਿਆਨ ਦੇ 'ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਹੀਪਣ' ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਛੁਪ ਸਕਦੀ। ਨਹਿਰੂਵਾਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਆਜੀਵਨ ਅਤੇ ਗਾਂਧੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ ਪ੍ਰਣਾਬ ਮੁਖਰਜੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬੋਲਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਸੰਘ ਦੀ ਹਿੰਦੂ ਏਕਤਾ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਮੁਖਰਜੀ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ। ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਖਰਜੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਿਕ ਦਾਅਵੇਦਾਰੀਆਂ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਵਾ ਲਈ, ਜੋ ਉਂਜ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਸੰਘ ਨੇ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਖਰੀ ਬੁਲਾਰੇ ਵਜੋਂ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦੇ ਕੇ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਭਾਵ ਜੋ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਖਰਜੀ ਆਪਣੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਖਰੀ ਬੁਲਾਰੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਸੰਘ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਸਾਬਕਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਬੁਲਾਇਆ। ਪਰ ਹੋਇਆ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ। ਮੁਖਰਜੀ ਆਪਣੇ ਲਿਖਤੀ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ।
ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖਵਾਦੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਬ ਦੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਦਬਾਅ ਦੱਸ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਕਰਾਰ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਰਤੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਜਦੋਂ ਵੀ ਬੋਲਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਿੰਦੂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਦਰਅਸਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਵਿਚ ਹੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਘ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਹਿੰਦੂਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। 60 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਹਿੰਦੂਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਦਾ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਇ ਅਤੇ ਬਲਰਾਜ ਮਧੋਕ ਵਰਗੇ ਸੰਘ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਕ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਭਾਰਤੀਕਰਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਬਣਨ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਹੀ ਹਿੰਦੂ ਬਣਨਾ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪੂਰਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤੀਅਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਅਪੀਲਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਕਰਾਰ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਪ੍ਰਣਾਬ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕੇ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰੀਏ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਨਜ਼ਰੀਆ ਭਿੰਨਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਸਲਾਦ ਦੀ ਪਲੇਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਰਮ-ਮਤ-ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿਣਗੇ, ਇਕਜੁੱਟ ਰਹਿਣਗੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪਛਾਣ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਭਾਗਵਤ ਜਦੋਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿਚ ਏਕਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੱਠੀ ਵਾਲੀ ਏਕਤਾ। ਭਾਵ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਭਾਰਤੀਅਤਾ ਨਾਮੀ ਭੱਠੀ ਵਿਚ ਪਿਘਲ ਕੇ ਇਕ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਬਦਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਹ ਕੌਮੀ ਏਕਤਾ ਦਾ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਘ ਬਿਨਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਿਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਂਦੀ ਕਿ ਵਿਭਿੰਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਭਿੰਨਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਹਿਤ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਛਿਪ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਭਾਰਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਸਬੰਧੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਗ਼ੈਰ-ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿਣਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦੇ ਲਾਭ ਵੀ ਮਿਲਣਗੇ ਪਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨਿਰਮਾਣ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਰ ਸਕਣਗੇ, ਜਿਹੜੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਪ੍ਰਣਾਬ ਮੁਖਰਜੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਚਿਤ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਪਰ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਬਾਜ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਬ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸੰਘ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਰਹੀ। ਮੋਹਨ ਭਾਗਵਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਵਿਚਾਰਕ ਤਿੱਖਾਪਣ ਦਿਖਾਇਆ, ਉਹ ਸੰਘ ਨੇ 60 ਤੇ 70 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਸੰਘ ਮੁਖੀ ਬਾਲਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇਵਰਸ ਨੇ 1974 ਵਿਚ ਪੂਨਾ 'ਚ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਸ਼ਣ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਘ ਦਾ ਨੀਤੀ ਬਿਆਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਘ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਘ ਲਈ ਗੋਲਵਰਕਰ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਵਿਵਾਦਪੂਰਨ ਕਿਤਾਬਾਂ (ਬੰਚ ਆਫ ਥਾਟਸ ਅਤੇ ਵੀ, ਆਰ ਅਵਰ ਨੈਸ਼ਨਹੁੱਡ ਡਿਫਾਇੰਡ) ਦੀ ਉਪਯੋਗਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 1974 ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਬਿਆਨ 'ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਸੰਗਠਨ' ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪੂਰੇ ਅਮਲ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਚਾਤੁਵਰਨਯ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦੇਵਰਸ ਨੇ 'ਜਨਮ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਮਤਾ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ' ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਕਿ 'ਅਸਲ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਥਿਤੀ ਏਨੀ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅਜਿਹੀ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅੱਜ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਵਿਗੜੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਸਿਰਫ ਵਿਆਹ ਸਬੰਧਾਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਬਚੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਢਾਂਚਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣ ਨਿਕਲ ਗਿਆ, ਪਿੰਜਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਸਮਾਜ ਧਾਰਨਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੰਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇ।' ਅਜਿਹਾ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਰਸ ਨੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤੇ। ਗੋਲਵਰਕਰ ਵਰਣਾਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਵ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਵ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਦੇਵਰਸ ਨੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਤੱਵ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਹੀ ਨਿਪਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵਰਣਾਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਮਕਾਲੀ ਜਾਇਜ਼ਤਾ ਹੀ ਠੁਕਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਦੂਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੀਨਦਿਆਲ ਉਪਾਧਿਆਇ ਦੀ 'ਇਕਾਤਮ ਮਾਨਵਵਾਦ' ਵਾਲੀ ਥੀਸਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਪਾਧਿਆਇ ਦਾ ਤੱਥ ਸੀ ਕਿ ਵਰਣਾਸ਼ਰਮ ਆਧੁਨਿਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਦੇ ਸਰੋਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੇਵਰਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਪਯੋਗੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਅਪੀਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੀ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਘ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਤਵ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕਦੇ ਪਕੜ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਖਰਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਭਾਗਵਤ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੀ ਬਾਰੀਕੀ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ।


E. mail : abhaydubey@csds.in

 

ਜਨਮ ਦਿਨ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਮਾਨਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਸਨ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ

ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਪੱਕੀਆਂ ਤੇ ਤੰਗ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਪੀਰ ਬੁੱਧੂ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਹਰ ਸਿੱਖ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਪੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸੱਯਦ ...

ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ »

ਕੀ ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਦਾ ਮੰਤਵ 1984 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤਣਾ ਸੀ?

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਭਿੰਡਰਾਂਵਾਲੇ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਿੰਨਾ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਇਕ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਸ ਦੀ ...

ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ »

ਟਰੰਪ-ਕਿਮ ਜੋਂਗ ਉਨ ਸਮਝੌਤਾ

ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਪਵੇਗਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਉੱਤਰੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਕਿਮ ਜੋਂਗ ਉਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਦਾ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਿਆਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਆਗੂ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ...

ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ »






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX