ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਚੌਕੀਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ
. . .  1 day ago
ਜੰਮੂ, 22 ਅਕਤੂਬਰ - ਜੰਮੂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉੜੀ 'ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਚੌਕੀਆਂ 'ਤੇ ਗੋਲੀਬਾਰੀ ਕੀਤੀ...
ਭਾਰਤ-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚ : ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 6 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ
. . .  1 day ago
ਡੈਨਮਾਰਕ ਓਪਨ ਬੈਡਮਿੰਟਨ : ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਿਦਾਂਬੀ ਸ਼੍ਰੀਕਾਂਤ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਦੇ ਲੀ.ਹਿਊਨ ਇਲ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਜਿੱਤਿਆ ਖ਼ਿਤਾਬ
. . .  1 day ago
ਭਾਰਤ-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚ : ਲੈਥਮ ਨੇ ਠੋਕਿਆ ਸੈਂਕੜਾ
. . .  1 day ago
ਭਾਰਤ-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚ : ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਨੂੰ 56 ਗੇਂਦਾਂ 'ਤੇ 65 ਦੌੜਾਂ ਦੀ ਲੋੜ
. . .  1 day ago
ਅਨੰਤਨਾਗ 'ਚ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਨਾਗਰਿਕ 'ਤੇ ਕੀਤੀ ਫਾਇਰਿੰਗ
. . .  1 day ago
ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਕੱਲ੍ਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਗੇ ਹਾਰਦਿਕ ਪਟੇਲ
. . .  1 day ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਅਕਤੂਬਰ- ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਪਾਟੀਦਾਰ ਨੇਤਾ ਹਾਰਦਿਕ ਪਟੇਲ ਕੱਲ੍ਹ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰਨਗੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਟੇਲ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਚੋਣ ਨਹੀਂ...
ਭਾਰਤ-ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾ ਇੱਕ ਦਿਨਾਂ ਮੈਚ : 31ਵੇਂ ਓਵਰ 'ਚ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦੀਆਂ 150 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ
. . .  1 day ago
ਫੀਫਾ ਅੰਡਰ 17 ਫੁੱਟਬਾਲ ਵਰਲਡ ਕੱਪ : ਈਰਾਨ ਨੂੰ 3-1 ਨਾਲ ਹਰਾ ਕੇ ਸਪੇਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਸੈਮੀਫਾਈਨਲ 'ਚ
. . .  1 day ago
ਭਾਰਤ ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਪਹਿਲਾ ਵਨਡੇ : ਨਿਊਜ਼ੀਲੈਂਡ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਖਿਡਾਰੀ ਆਊਟ
. . .  1 day ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
ਜਲੰਧਰ : ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ 18 ਫੱਗਣ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ 544
ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਚਿੰਤਾ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। -ਸ਼ੇਕਸਪੀਅਰ
  •     Confirm Target Language  

ਕਿਤਾਬਾਂ

ਕਿਤਾਬਾਂ 23-02-2013

 ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ
ਲੇਖਕ : ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 168.

ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਦੁਰਘਟਨਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਸਹੀ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਵਿੱਥ ਚਾਹੀਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਖੁਸ ਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। 1984 ਈ: ਵਿਚ 'ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ' ਦੀ ਅਹਿਮਕਾਨਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੋ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ, ਸ: ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਨੇ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ 2012 ਵਿਚ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਲੰਘਣ ਨਾਲ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ' ਇਕ ਵੱਡੀ ਭੁੱਲ ਸੀ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚੋਂ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਫ਼ੌਜ ਵਰਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਉਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਫੱਟ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਅਜੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ। (ਪੰਨਾ 7)
ਸ: ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੋਵੇਂ ਬੜੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਹਨ। ਸਾਕਾ ਨੀਲਾ ਤਾਰਾ ਬਾਰੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਸ: ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਲਿਖਣੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਸੀ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀਆਂ-ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਏਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਵਾਚਿਆ ਨਾ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪੰਜ ਅਧਿਆਇ ਹਨ: 1. ਉਤਪੱਤੀ ਕਾਂਡ, 2. ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਰਾਹ ਉਤੇ, 3. ਆਪਰਸ਼ੇਨ ਬਲਯੂ ਸਟਾਰ, 4. ਫੱਟਾਂ ਤੇ ਮਲ੍ਹਮ, 5. ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਕੁਲਦੀਪ ਨਈਅਰ ਦੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸ: ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਾਲਾ ਆਦਮੀ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਮੋਹ ਸਿੱਖ ਮਤਿ ਨਾਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ (ਸਮੁਦਾਇ) ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਜੋਗਵਸ ਆਪਣੇ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨਾਲੋਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਸਿੱਖ ਮਤਿ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਵਸਤੂਮੁਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। 'ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ' ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਕ ਸ੍ਰੋਤ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਘਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

-ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਮੌਤ
ਲੇਖਕ : ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਿਣੀਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

'ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਮੌਤ' ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਿਣੀਵਾਲ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਥਲੀਟ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 21 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਮ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਲਏ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕ ਪੱਖੋਂ ਮੌਲਿਕ ਹਨ। ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਕਿਸੇ ਪੂਰਵ-ਵਰਤੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦੀ ਰੀਸ ਨਹੀਂ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਮਾਜ ਵਿਚੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ-ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਬੰਦੇ ਉੱਪਰ ਮਿਹਣੇ ਦਾ ਅਸਰ, ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਕੇ ਪਲਾਟ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਰੁਚੀ, ਬਾਲ-ਵਿਆਹ ਦੇ ਮਾੜੇ ਅਸਰ, ਮੋਬਾਈਲ ਦੇ ਹਾਨ-ਲਾਭ, ਦਲ-ਬਦਲੂ ਨੇਤਾ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ, ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਮੋਹ, ਜਨਰਲ ਕੈਟਾਗਰੀ ਬਨਾਮ ਰਾਖਵਾਂਕਰਨ, ਮੰਗਤੇ, ਚੁੱਕ ਦੇਣੀ ਜਾਂ ਉਂਗਲ ਲਾਉਣੀ, ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਕਿਰਸਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਜਟ, ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਗਏ ਪੁੱਤਰ, ਲੋੜਾਂ ਘੱਟ ਕਰਨੀਆਂ, ਬੇਅਦਬ-ਬੇਨਸੀਬ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਆਦਿ।
ਬਹਿਣੀਵਾਲ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਲਾਤਮਕ ਪੱਖੋਂ ਅਜੋਕੀ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿੱਥ ਸਿਰਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜੋਕੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਲੀ 'ਅੱਗੋਂ ਕੀ ਹੋਇਆ' ਵਾਲੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਅਜੋਕੇ ਜੁੱਗ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਵੈ-ਜੀਵਨਾਤਮਕ ਗਲਪ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ' ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨਾਤਮਕ ਨਿਬੰਧ ਹੀ ਹੈ। ਉੱਤਮ-ਪੁਰਖੀ ਅਤੇ ਅੱਨਯ-ਪੁਰਖੀ ਦੋਵਾਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੈ। ਬਹਿਣੀਵਾਲ ਵਿਚ ਗਾਲਪਨਿਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਗਾਲਪਨਿਕ ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007


ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਠੀ ਸਾਹਿਤ
ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਵੇਚਨ
ਲੇਖਕਾ : ਡਾ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਜਲਾਲਪੁਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਖੋਜ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਬਹੁਤਾ ਪੇਤਲੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿੱਗਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਦੇਖਣ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰੀ ਲਈ ਨੰਬਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਸ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪਵਾਉਣ ਦੀ ਇਕ ਦੌੜ ਜਿਹੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਮੋਟੀ ਰਕਮ ਲੈ ਕੇ ਕੱਚੀ-ਪਿੱਲੀ ਰਚਨਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਧੀਆ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਛਾਪੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ! ਕਾਲਜ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਣ ਸਮੇਂ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤੁਹਾਡੇ ਅੱਗੇ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਮਿਹਨਤੀ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪਵੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਜਲਾਲਪੁਰਾ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 'ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਠੀ ਸਾਹਿਤ' ਉਪਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ 'ਚਿੱਠੀ' ਨੂੰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਸਾਹਿਤ (ਵਿਸ਼ਾ) ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਚਿੱਠੀਆਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਈਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੀ ਅਣ-ਛਪੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਅਜੇ ਛਪਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਡਾ: ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਏ ਇਸ ਖੋਜਕਾਰਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚਿੱਠੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਚਿੱਠੀ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਚਿੱਠੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਤ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਸਬੰਧੀ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਚਿੱਠੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਹਿਤਕ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਬੜੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਇਹ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇਗਾ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਕਿਤਾਬਾਂ 16-02-2013

ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬਿਰਤਾਂਤ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 199.

ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਡਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗਲਪ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਗਲਪੀ ਪਾਠਾਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਅੰਤਰ ਸਬੰਧਤਾ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਲੇਖ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਵੇਂ ਲੇਖ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੁਹਰਾ ਮਾਤਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਾਧੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਸ ਤੋਂ ਦੁੱਗਣੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਵੀ ਹੈ।'
ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗਲਪ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਸ: ਸੋਜ਼, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਤੇ ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ ਆਦਿ ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਲੇਖ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ-ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ, ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ, ਜਰਨੈਲ ਪੁਰੀ, ਰਘਬੀਰ ਢੰਡ, ਐਸ. ਤਰਸੇਮ, ਨ੍ਰਿਪਇੰਦਰ ਰਤਨ, ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਅਤਰਜੀਤ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਤੇ ਜਿੰਦਰ ਆਦਿ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਦੋ ਲੇਖ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਤੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਲੇਖ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡਾ: ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ 'ਜੇ ਅਸੀਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਤੁਲਤ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਡਲ ਉਸਾਰਨਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਾਠ, ਪਰਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।' ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਇਕ ਨਿੱਗਰ ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਲਪ ਖੇਤਰ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੋਵੇਗੀ।

ਗੁਰਮੀਤ ਹਯਾਤਪੁਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ : ਸੁਹਜ ਤੇ ਸੰਰਚਨਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਕਾਫੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਵਿਤਾ ਉੱਪਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਰਮੀਤ ਹਯਾਤਪੁਰੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਤੋਂ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਡਾ: ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਅਧਿਐਨ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੋੜੇਗਾ। ਗੁਰਮੀਤ ਹਯਾਤਪੁਰੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-'ਮਮੀਰੇ ਦੀ ਗੰਢੀ, ਚਕਲਾ ਤੇ ਚੀਜ਼ ਵਹੁਟੀ ਅਤੇ ਧੁੱਪ ਦਾ ਕੋਟਾ ਤੇ ਕਚਨਾਰ' ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ: ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਚਿੰਤਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਨਵੀਂ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਰਤੀ ਵਰਗ ਦੀ ਹੋਣੀ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਲੇਖ ਗੁਰਮੀਤ ਹਯਾਤਪੁਰੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸੁਹਜ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵਿਧਾ ਪਰਿਪੇਖ ਅਤੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਵਿਰੇਚਣ-ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਕ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸੜ ਚਿੰਤਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾਮਈ ਆਲੋਚਨਾ ਲੇਖਕ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੰਵਾਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਕਿਛੁ ਸੁਣੀਐ ਕਿਛੁ ਕਹੀਐ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਡਾ: ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ, ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਇਕ ਲੰਮੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕੀਤੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਨੇ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਈ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਰਾਹੀਂ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਹਿਤਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਵੈ ਤਲਾਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਤੋਰ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਹ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬਣਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਔਰਤ ਦੀ ਖੁੱਦਾਰੀ, ਮੜਕ ਤੇ ਸ਼ਿੱਦਤ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਉਸ ਦੀ ਧੁਰ ਅੰਦਰਲੀ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਅਨੂਠਾ ਸੁਹਜ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੇ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਾਨ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਪੀੜ, ਸੰਤਾਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੂਝ ਵਾਲੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਦਸਤੂਰ ਦੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਤੇ ਵਿਖਮ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਵੈ ਦੇ ਸਵੈ ਨਾਲ, ਸਵੈ ਦੇ ਪਰ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਵੈ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਚਿੱਤਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਿਅਕ ਖੇਤਰ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਕਬੂਲੇ ਗਏ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਗੁਰੂ ਸ਼ਿਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ, ਮਿਲੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ, ਭਾਵ ਕੋਈ ਵੀ ਪਹਿਲੂ ਅਛੋਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਤੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ ਕੋਈ ਪੱਖ ਛੁਪਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਵਾਂਗ ਹੈ ਡਾ: ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਜੀਵਨ। ਉਸ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਹਿਲੂ ਪੰਨੇ 54 ਉਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉਲੀਕੇ ਗਏ ਹਨ। ਡਾ: ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਔਰਤ ਦੀ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵਕਾਲਤ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ ਸਦਕਾ ਨਿਖੇਧੀ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਰਦ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ-
'ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਉਸ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਤੁਰੀ ਹਾਂ ਜੋ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਬੰਧਨ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।'
ਅੰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਸਮੋਈ ਹੋਈ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਰੋਹਤਾਂਗ-ਮਾਊਂਟਆਬੂ ਵਾਇਆ ਲਾਹੌਰ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 130, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਿਸ਼ਾਵੀ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਵਪੂਰਤ ਉਲੇਖ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਮੋਗਾ ਤੋਂ ਰੋਹਤਾਂਗ ਵਾਇਆ ਜੁਖਾਲਾ, ਦੂਸਰਾ ਭਾਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਦੂਜੀ ਫੇਰੀ ਅਤੇ ਤੀਸਰਾ ਭਾਗ ਮੋਗਾ-ਮਾਊਂਟਆਬੂ ਵਾਇਆ ਬਠਿੰਡਾ, ਮੁੱਖ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪਹਿਲੋਂ-ਪਹਿਲੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਪਰ ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਜਗਦੀਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਮਿੰਟਾ ਦੇ ਸੰਗ ਸਾਥ ਅਨੰਦਪੁਰ, ਕੀਰਤਪੁਰ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਜੁਖਾਲਾ, ਮਾਰਕੰਡ, ਗੁਪਾਲਪੁਰ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ ਤੇ ਪਾਰਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ-ਕੰਢੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਮਨੀਕਰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਸਚੇ ਪਾਠਕ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਾਲੀ ਬਾਬਤ ਦੁਰਲੱਭ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਲਾਹੌਲਵਾਦੀ ਦੇ ਗੇਟਵੇਅ-ਰੋਹਤਾਂਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਖੂਬੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਨਾ ਕਿਸੇ ਜੱਜ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। 'ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੱਲ ਦੂਜੀ ਫੇਰੀ' ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਖਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਕਾਲੇ ਤਿੱਤਰਾਂ ਬਾਬਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤਾਂ ਇਕ ਸਫਲ ਕਹਾਣੀ ਹੀ ਜਾਪਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਟਾਰੀ ਲਾਹੌਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੀ ਫੂਡ ਸਟਰੀਟ ਵੀ ਦਿਲ ਲੁਭਾਉਣੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਖੰਡ ਵਿਚ ਜੋ ਜ਼ਿਕਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਥੋਂ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਦਭਾਵਨਾ, ਪ੍ਰੇਮ-ਮੋਹ, ਇਲਾਕਾਈ ਹੇਰਵੇ ਦਾ ਬਿਆਨ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਵੀ ਰਮਕਤਾ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ 'ਚ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਣੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। 'ਕਲਾ ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ' ਇਕਬਾਲ ਕੈਸਰ ਦਾ ਖੋਜਗੜ੍ਹ ਕੇਂਦਰ' ਅਤੇ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਪਿੰਡੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤਿ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀਲਣ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਲੱਛਣ ਉਦੈਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭਾਗ 'ਮੋਗਾ-ਮਾਊਂਟਆਬੂ ਵਾਇਆ ਬਠਿੰਡਾ' ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਾਵਲੀ ਪਰਬਤਾਂ 'ਚੋਂ ਲੰਘਣ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਆਂਢੀ ਸੂਬਿਆਂ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹਾ ਚਿਤੌੜਗੜ੍ਹ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਬਾਬਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ, ਖੰਡਰਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਬਤ ਡੂੰਘੀ ਤੇ ਪੁਖਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਠੋਸ ਆਧਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅੰਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ 'ਚ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਗਿਆਨਵਰਧਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਦਾ ਸਾਦੀ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਇਕ ਦਰਪਣ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ
ਮੋ: 98142-09732
.

ਵਿਸਰ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ
ਲੇਖਕ : ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ, ਇੰਡੀਆ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 195 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 490.

'ਵਿਸਰ ਰਿਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸਾ' ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਦੂਜੀ ਵਾਰਤਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 'ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੁਹਾਂਦਰਾ' ਨਾਮੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਕਾਫੀ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਲੇਖਕ ਕਾਫੀ ਲੰਮੇ ਅਰਸੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਬਦਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜਾ ਨੇੜਿਉਂ ਘੋਖਵੀਂ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅੱਖ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਬਾਰੀਕੀ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 22 ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸਰ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਹਰ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਡਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਅਤੇ ਰੌਚਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲਾ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮੁੱਲਵਾਨ ਪੁਸਤਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਗਲੇਫੀ, ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕ ਨੇ, ਇਸ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਪਰੋਸਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ 'ਬਦਨ' ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਆਭਾ ਨੂੰ ਲਿਸ਼ਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਿਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਥੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰੋਲ ਵੀ ਅਦਾ ਕਰੇਗੀ।

ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ... ਮਾਂ
ਲੇਖਿਕਾ : ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪੱਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਸਫ਼ੇ : 64.

'ਤੇਰੇ ਬਾਝੋਂ ਮਾਂ' ਅਨੁਭਵੀ ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ ਲੇਖਿਕਾ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਪੱਟੀ ਦੀ ਸੱਜਰੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਵਿੱਤਰੀ ਨੇ ਮਾਂ-ਧੀ ਦੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਸੂਖਸ਼ਮ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਨਾਤਮਕ ਬੋਲਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਿਆਂ ਕਾਵਿ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 44 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਵਿਛੜ ਚੁੱਕੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਇਕ ਕਰਮਯੋਗੀ ਸੀ, ਸੱਚਿਆਰਾ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਅਧਿਆਪਕਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰਾ ਤੇ ਸਾਹਸ-ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਜਾਚ ਵੀ ਸਿਖਾਈ। ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਬਲਦਾ ਚਿਰਾਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੋਅ ਚੁਫੇਰੇ ਚਾਨਣ ਬਖੇਰਦੀ ਸੀ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧੀ ਅਤੇ ਮਾਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਧੀ ਵਿਆਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕੜੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੇਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਦਰਦ ਵਿਆਹੀ-ਵਰੀ ਧੀ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਰਦ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਸ਼ਮਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਖੂਬੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਮਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਾਂ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਦਾ ਰਿਣ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣਗੇ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਯੁਗ ਕਥਾ
ਕਵਿੱਤਰੀ : ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.

ਡਾ: ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਲੋਚਕ, ਸੁਘੜ ਸੰਪਾਦਕ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਵਿੱਤਰੀ ਵੀ ਹੈ। 'ਕਤਲਗਾਹ ਤੋਂ ਉਰੇ' ਦੇ ਬਾਅਦ 'ਯੁਗ ਕਥਾ' ਉਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਸਰੇ ਕਾਲੇ-ਸੰਘਣੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਨੂੰ ਕੱਟਣ (ਗੁਜ਼ਾਰਨ/ਚੀਰਨ) ਲਈ ਕੁਝ ਹੱਡਬੀਤੀਆਂ, ਕੁਝ ਜੱਗਬੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਜੁਗਬੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿਬੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ ਚਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕਾ ਯੁਗ, ਚੇਤਨਾ (ਗਲੋਬਲ ਚੇਤਨਾ, ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਯੁਗ ਚੇਤਨਾ, ਦੇਹੀ ਚੇਤਨਾ...ਇਤਿਆਦਿ) ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਯੁਗ ਦਾ ਇਕ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਨੇਕਮੁਖੀ ਚੇਤਨਾਵਾਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਬੇਨਾਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਆਦਮੀ ਦਾ ਆਦਮੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੇਪਛਾਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਾਡੀ ਦੁਨੀਆ ਬੇਪਛਾਣ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਇਕ ਜੰਗਲ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਗਲੋਬਲ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਗਲੋਬਲ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰ ਮਾਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਾਵਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮੰਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੇਸਰ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਮਿਹਨਤੀ ਨਵਯੁਵਕ (ਸਪਾਰਟੈਕਸ) ਆਪਣੇ ਅੰਨਦਾਤਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ/ਧਨ-ਦਾਤਾ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਸਪਾਰਟੈਕਸ ਵੱਲੋਂ ਉਪਜਾਏ ਧਨ ਦੇ ਅੰਬਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਧਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵਿੱਤਰੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਸਮਝਦੀ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯੁਗ ਹੀ ਮੰਡੀ ਦਾ ਹੈ/ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਮੰਡੀ ਦਾ ਯੁੱਗ/ਇਥੇ ਹਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਆਪਣਾ ਮੁੱਲ ਵਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਾ ਮੁੱਲ ਤਾਰਦਾ ਹੈ/ਇਹ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦਾ ਯੁਗ ਹੈ ਤੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ/ਵਿਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ/ਹਰ ਕਾਮਾ, ਹਰ ਕਾਰੀਗਾਰ, ਹਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਹਰ ਕਲਾਕਾਰ। (ਪੰਨਾ 19)
ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯੁਗ ਦੇ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਲੂਮ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਯੁਗ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਤਾਂ ਸਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਾਡ-ਫਾਦਰ (ਦੇਵ-ਪਿਤਾ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਬੰਦਾ ਪ੍ਰਗਤੀ ਦੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ। ਦੇਵ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਪੌੜੀਆਂ (ਸਟੇਅਰ ਕੇਸ) ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਢੁਕਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਵਲਗਣ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਵੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੀ ਪੌੜੀ ਉਪਰ ਬੈਠਿਆਂ ਹੀ ਲੰਘ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿਖਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦੇਵ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਕੋਈ ਨੇਤਾ, ਸਾਧ, ਅਫਸਰ ਜਾਂ ਦਲਾਲ। 'ਯੁਗ ਕਥਾ' ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਭਰਮ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਹਨ੍ਹੇਰੀਆਂ, ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਪਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਮਾਲੂਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਮਰਦ ਲੋਕ (ਪਿਤਾ, ਪਤੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਧਰ ਝਾਕਣ ਜੋ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਪਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰਾ ਇਹ ਭਰਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾਰੀ ਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਲੂਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਸਬੀਰ ਕੇਸਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਉੱਪਰ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਬੰਦ ਬੂਹੇ ਪਿੱਛੇ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਡਾ: ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਡਾ: ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਪੋਠੋਹਾਰੀ ਲੇਖਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਬੰਦ ਬੂਹੇ ਪਿੱਛੇ' ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀਆਂ ਦਸ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਕ੍ਰਿਅ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਇਕਤਰਫ਼ਾ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਨੇ ਪੜ੍ਹ ਛੱਡੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਪਾਠਕ ਪੁਨਰ-ਸਿਰਜਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਆਨੰਦੀ-ਪਾਠ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਗਿੱਝੇ ਹੋਏ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਟੈਕਸਟ ਖੂਬ ਸਤਾਏਗੀ ਅਤੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਪਾਠਕ ਪੂਰੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਹੀ ਨਾ ਸਕਣ। ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵੀ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਜਟਿਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦੀ ਦੌਰ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਰਜੀਨੀਆ ਵੁਲਫ਼, ਜੇਮਜ਼ ਜਾਇਸ ਅਤੇ ਸੈਮੁਅਲ ਬੈਕੇਟ ਵਰਗੇ ਕਥਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪਲਾਟ ਉੱਪਰ ਏਨਾ ਦਬਾਅ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਲਾਟ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇੰਜ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਬੰਦ ਰੱਖਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ, ਕੋਝ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੀ ਵਾਪਰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ (ਵੇਖੋ : ਕੁੰਡਾ ਜਿੰਦਾ ਲਾ ਕੇ ਬੂਹਾ ਢੋਇਆ ਸੀ। ਮੱਥੇ ਉਪਰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।) ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੂਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਿਲਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ (ਮਨਾਂ) ਅੰਦਰ ਜੋ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਬਾਹਰ (ਚਿਹਰੇ ਉਪਰ) ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਭੰਗ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸਾਡੀ ਮੱਧ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਨ ਕੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਖੜੋਤੀ ਹੈ ਅਤੇ 'ਧਰਮ ਸਿੰਘ' (ਬੰਦ ਬੂਹੇ ਪਿੱਛੇ), ਰੋਹਨ ਤੇ ਰਾਸ਼ੀ (ਅੰਤਲਾ ਪੰਨਾ), ਇੰਦਰ ਤੇ ਰਾਣੀ (ਮੋਮਬੱਤੀ ਦਾ ਚਾਨਣ), ਸੁਖੀ ਤੇ ਇੰਦਰਾਨੀ (ਅੱਜ) ਵਰਗੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ (ਬੰਦ ਬੂਹਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਰਹੇ) ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਜਟਿਲਤਾਵਾਂ ਦਾ ਗਲਪੀਕਰਣ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੈਰੇਟਰ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਬਲਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਰੈਕਟਰ, ਨੈਰੇਸ਼ਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਇੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਿਜ਼ਾਜ਼ 'ਡਾਇਆਲੌਜੀਕਲ' ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਪੂਰੀ ਮੁਸਤੈਦੀ ਨਾਲ ਰਚਨਾ-ਕਰਮ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਸਥ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਖਿੜੀ ਰਹੇ। ਮੇਰੀ ਉਸ ਲਈ ਇਹੀ ਦੁਆ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਾਂਗ ਇਕ ਸੁਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਢਲਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ
ਲੇਖਕ : ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 70.

ਮਨੁੱਖੀ ਬੋਲ-ਚਾਲ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ, ਮਿਲਣ-ਵਰਤਣ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਲੁਕਵੇਂ ਪਲਾਟ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੋਈ ਵਿਰਲੀ ਤੇ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ ਵੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਾਰਖੂ ਅੱਖ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵੰਨਗੀਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਜਮਾਉਂਦਿਆਂ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗੱਿਹ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕੀਤੇ ਹਨ।
'ਢਲਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਵਿਚ ਤੇਰਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਰ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। 'ਜਿਊਂਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ', 'ਮਰਿਆ ਦੋਸਤ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰੀਰ/ਅੰਗ ਦਾਨ, ਵਿਖਾਵਾ ਰਹਿਤ ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ ਤੇ ਛਿਪੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੀ ਚਾਹਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੌਣੀ ਸੋਚ 'ਤੇ ਦੂਹਰੇ ਕਿਰਦਾਰ ਉਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਥੇ ਵਿਭਚਾਰਤਾ ਵਸਦੇ-ਰਸਦੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਉਥੇ ਸਚਿਆਰਤਾ, ਸੁਘੜਤਾ ਪਾਟੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਊਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਫਜ਼ੂਲ ਜਿਹੇ/ਅਰਥਹੀਨ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਣੇ ਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਸਮੇਤ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਲਾ ਦੇਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਦਾ ਦੀਵਾਲੀਆਪਨ ਹੀ ਹੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁੰਆਂਖੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਲੰਕਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਸੱਭਿਆ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਲੇਖਕਾਂ, ਗੀਤਕਾਰਾਂ, ਗਾਇਕਾਂ, ਫ਼ਿਲਮ ਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਦੇਣੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੱਚਰਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ੁਦ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ-ਭੈਣਾਂ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤੀਮਾਨ ਨੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਛੂਹ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਘੜਨ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿੱਭਾ ਸਿਰਜੀ ਹੈ।
ਇਕ-ਦੋ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੀ ਨਸ਼ੇਬਾਜ਼ੀ (ਬੋਤਲਾਂ ਦੇ ਡੱਟ ਖੋਲ੍ਹਣ) ਨੂੰ ਹਵਾ ਦੇਣੀ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰ ਅੱਖੜਦੀ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਇਸ ਅੱਖੜਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪਾਏਦਾਰ ਸੇਧਾਂ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਿਰਜ ਕੇ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਡਟਿਆ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਮੌਸਮ ਦਰਦ ਭਰੇ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.

ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ਲ ਫੁਲ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ ਨਾਂਅ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਕਲਮੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ 'ਅਜੀਤ' ਵਿਚ ਛਪਦੀ 'ਗ਼ਜ਼ਲ ਫੁਲਵਾੜੀ' ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ ਇਕ ਪਰਪੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣਾ ਪਲੇਠਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਛਪਵਾ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਤਿਆਰ ਖਰੜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਾਈ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਿਥੋਂ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ 'ਮੌਸਮ ਦਰਦ ਭਰੇ' ਪੁਸਤਕ ਛਾਪੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜੋ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ ਹੁਣ ਛਪੀ ਹੈ ਪਰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਸਾਧਾਰਨ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਗੁਣ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਰਦ ਗਿਰਦ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਲਖ਼ ਸੱਚ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਅਧਾਰਤ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਮਿੱਠੇ ਗਿਲੇ ਸ਼ਿਕਵੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦੂਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਇਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਲੁੱਟ ਖਸੁੱਟ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗਾਵਤ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ ਦੇ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸੰਵੇਦਨਾ ਭਰਪੂਰ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਕ ਕਲਮਕਾਰ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਤਨਕੀਦ ਨਿਆਂ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਿਸ਼ਨਪੁਰੀ ਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਕੀਲ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਵਿਛੜੇ ਇਸ ਜਿੰਦਾ ਦਿਲ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਬਚਦਾ ਕਲਾਮ ਵੀ ਸਾਂਭਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 99884-44002

ਨਵਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਖਿਓਂ
ਕਵੀ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

'ਨਵਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਖਿਉਂ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ 2012 ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ 'ਉਦਾਸ ਸੂਰਜ', 'ਚਿੱਟੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਉਦਾਸੇ ਰੰਗ', 'ਸਹਿਮੀ ਰੌਸ਼ਨੀ', 'ਮਹਿਕਦੀ ਤਨਿਹਾਈ', 'ਮਹਿਕਦੇ ਪਲ', 'ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ', 'ਕਾਫਲੇ ਯਾਦਾਂ ਦੇ' ਤੇ 'ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ' ਅੱਠ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 'ਮਹਿਕਦੇ ਪਲ' ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫਿਰ ਐਵਾਰਡ 2003 ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗਰੇਵਾਲ ਪਿਛਲੇ 4-5 ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਜੀਅ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗਰੇਵਾਲ ਬਹੁਮੁਖੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ 11 ਬਾਲ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ (ਬਾਲ ਸਾਹਿਤ 2010) ਵੀ ਬਣਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਨ ਕੇ ਧੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜਿਉੜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਸ ਪੜਾਅ ਉਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣ ਸਾਥ ਛੱਡ ਕੇ ਤੁਰ ਗਈ, ਉਸ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਰਚਨਾ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੁਲੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਰੀਬ 54 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, 30 ਕੁ ਨਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ 25 ਗੀਤ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਹੀ ਸ਼ਿਅਰ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲੀ ਭਾਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ 'ਇਕ ਮੁਸਾਫਿਰ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਫੇਰ ਪਾਸੇ ਹਟ ਗਿਆ/ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਬਾਕੀ ਫੇਰ ਤਨਹਾ ਕਟ ਗਿਆ।' ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਵੀ ਗਰੇਵਾਲ ਰੁਦਨ ਅਵਸਥੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਹ ਪੂਰਨ ਆਸਮੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵਕਤ ਨਾਲ ਨਿੱਠ ਕੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਿਅਰ ਵੇਖੇ, 'ਇਹ ਹਨ੍ਹੇਰੀ, ਔਕੜਾਂ ਸਭ ਹੀ ਨੇ ਕੁਝ ਦਮ ਦੀਆਂ/ਮਨ 'ਚੋਂ ਕਢ ਦਿਉ ਤੌਖਲਾ ਕਿ ਇਹ ਕਦੇ ਨਾ ਥੰਮ੍ਹਦੀਆਂ।' ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲੋਕ ਮੰਨ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰ ਗਰੇਵਾਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਜੁਗਰਾਫੀਏ ਤੋਂ ਪੂਰਨ ਵਾਕਿਫ਼ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਨਵੇਂ ਭਾਵ ਬੋਧ ਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗੀਤ ਵਲਵਲੇ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਨਵਾਂ ਪੁਰਾਣਾ ਮਾਖਿਉਂ' ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਮਿਠਾਸ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ। ਸ਼ਾਲਾ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਝਰਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝਰਦਾ ਰਹੇ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337

ਤੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਉਡਾਣ
ਕਵੀ : ਡਾ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 71.

ਡਾ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ 'ਤੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਉਡਾਣ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਵੀ ਹੈ, ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰੰਗਣ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਵੀ ਹਨ। ਡਾ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੁਹਿਰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀ ਕਵਿਤਾ 'ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ' ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਸੀ ਈਰਖਾ ਨਫ਼ਰਤ ਅਜੇ ਮਾੜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਪੂਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਅ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਇਹ ਹੱਸਦੀ ਵਸਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਰਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਸਵੰਦ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਸਰ ਕਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਅਡੰਬਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ:
ਮਨ ਵਿਚ ਜੇ ਹਨੇਰਾ ਹੈ ਤੇਰੇ ਅਜੇ
ਤਾਂ ਜੋਤਾਂ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਕੀ?
ਮਨ 'ਚ ਹੀ ਜੇ ਹੈਂਕੜ ਹੈ ਤੇਰੇ ਅਜੇ
ਤਾਂ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਕੀ?
ਕਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਕਿ ਪੈਸਾਵਾਦੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਰੋਟੀ ਦੀ ਖਾਤਿਰ' ਇਸ ਸੱਚ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਵਾਹੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੈ ਕਿ ਬਜਾਏ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਔਗੁਣ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰ ਲੈਣੀ ਹੀ ਅਸਲ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ ਕਵਿਤਾ 'ਤੂੰ' ਅਜਿਹੇ ਸੱਚ ਦੀ ਸਾਖੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗੇੜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ, ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਪੂਰਨ ਸਤਿਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਉਡਾਣ' ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ ਤੀਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਮ ਪਾਠਕ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਰਸਾਵੀ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਛੰਦ ਬੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਹ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗਾ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611

ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ
ਲੇਖਕ : ਗੁੰਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਬਰਾੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 136

'ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤ' ਗੀਤਕਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਗੁੰਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਬਰਾੜ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਗੁੰਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਬਰਾੜ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਹੂਕ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਰੜਕ ਹੈ, ਜੁਦਾਈ ਦਾ ਦਰਦ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹਿੱਕ ਪਾੜ ਕੇ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਦਿਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ 'ਚੋਂ ਹਰ ਪਲ ਉੱਘੜਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਫਾਰਸੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਨਾਇਕ ਜਿਹੀ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਬਿਰਹੋਂ ਦੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ 'ਤੇ ਝੱਲਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਹੋਂ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਲੇ ਵਿਚ ਡੋਬ ਦੇਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹਨ। ਦਿਲ ਦੀ ਜਲਣ ਦਾ ਧੂੰਆਂ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੱਡ ਕੇ ਦਰ-ਬ-ਦਰ ਭਟਕਣ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਲਈ ਵੀ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਬਿਹਬਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਰਾਤ ਚਾਨਣੀ ਹੈ',
'ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਹੈਂ', 'ਰੱਬ ਵੀ ਰੋਇਆ ਹੈ', 'ਰਹਿ ਦੰਗ ਗਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ', 'ਮੇਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਮੈਲੇ ਦੋਸਤਾ' ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ', 'ਮੇਰੇ ਕੰਨੀਂ ਮੁੰਦਰਾਂ' ਤੇ 'ਤੇਰੇ ਗੁੱਟ ਕਲੀਰੇ', 'ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਲ ਚੱਲੇ ਹਾਂ', 'ਕਿੰਝ ਦੱਸਾਂ ਮੈਂ', 'ਹਾਏ ਪਤਾ ਨੀਂ ਚੱਲਦਾ', 'ਮੇਰੇ ਸੋਹਣੇ ਪੁੱਤ ਨੇ ਅੱਜ ਕਲੀਆਂ ਲਾਈਆਂ', 'ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਨੀ ਜੱਟ ਜੋਗੀ ਹੋਇਆ' ਜਿਹੇ ਗੀਤ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਦਿਲ ਦਾ ਵਹਿਣ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਗੁੰਨੂੰ ਗੋਪਾਲ ਬਰਾੜ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਚੋਖਾ ਹੋਮਵਰਕ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰੂਫ਼ ਦੀਆਂ ਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਰੜਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਲੋਕ
ਲੇਖਕ : ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖੁਦ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਪੰਨੇ : 240

ਤਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ ਕਵੀ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਹੈ। ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਤੇ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। 'ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਲੋਕ' ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਦਲਿਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਮਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਖੰਘਾਲਦਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰੀਅਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੁਲਕ 'ਚ ਆ ਕੇ ਸੁੱਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਵਸਦੇ ਦਰਾਵੜਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨੇਸਤੋਨਾਬੂਦ ਕਰਨ 'ਚ ਪੂਰੀ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਥੇ ਉਹ ਸਮਾਂਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਮੂਲ ਵਾਸੀ ਰੈੱਡ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਦੀ ਬਦਹਾਲੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਮਤ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵੀ ਰੈੱਡ ਇੰਡੀਅਨਜ਼ ਨੂੰ ਪੂਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰ ਇਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਤਾਂ ਏਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।
ਲੇਖਕ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ, ਡਾ: ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਫਰਾਂਸ, ਜਰਮਨੀ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਹ ਦਲਿਤਾਂ ਦੇ ਏਕੇ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਲੂੰਬੜ-ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਆਦਿ ਕਵੀ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਬਾਲਮੀਕ ਦੀ ਲਿਖੀ ਰਮਾਇਣ ਨੂੰ ਤੁਲਸੀ ਕ੍ਰਿਤ 'ਰਮਾਇਣ' ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹਾਸ਼ੀਏ 'ਤੇ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਤਰਕ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦਲਿਤ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050.

books

 ਦੀਦ ਤੇਰੀ ਰੱਬ ਵਰਗੀ
ਕਵੀ : ਮੁਖਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਮੁਖਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਸਿਦਕੀ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਐਂਕਰਿੰਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰੇ ਖ਼ਤ, ਭਵਨ ਨਿਰਮਾਣ ਕਲਾ, ਉਦਯੋਗ ਜਗਤ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦਰਸ਼ਕ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਮਿਕਨਾਤੀਸੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਸਰੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਮੱਲੋਮੱਲੀ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਇਹ ਗੁਣ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਕਾਵਿ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ :
ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਖਿਡਾਉਣੇ
ਬਹੁਤਾ ਰੋਅਬ ਨਾ ਦਿਖਾਵੀਂ
ਜਿੰਨੀ ਨਿਭ ਗਈ ਏ ਵਾਹਵਾ
ਹੁਣ ਸਾਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਵੀਂ
ਬਹੁਤੀ ਕਰ ਨ ਸ਼ੈਤਾਨੀਂ
ਚੁੱਕ ਆਪਣੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ
ਸਾਡਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ
ਮੋੜਦੇ ਰੁਮਾਲ ਸੋਹਣਿਆ
ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਸਾਡੀ
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਸੋਹਣਿਆ।
ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਭਖਦੇ ਮਾਮਲੇ ਅਤੇ ਮਸਲੇ ਹਨ, ਮੁਖ਼ਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜੇ ਉਹ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਹਰ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰ ਨੂੰ ਰੂਪਬੱਧ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਹਰ ਕਵੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਮਖ਼ਸੂਸ ਖੇਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਉਹ ਖੇਤਰ ਪਛਾਣ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। 'ਦਿਲ ਵਿਚ ਦੇ ਦੇ ਥਾਂ ਸੱਜਣਾ', 'ਜੇ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਇਆ' ਅਤੇ 'ਮਾਂ ਬੋਲੀ' ਚੰਦੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਉਲੇਖਯੋਗ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਲਵੇਗਾ।

 

ਕਿਣ ਮਿਣ ਤਿੱਪ ਤਿੱਪ
ਲੇਖਕ : ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.

ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨਮਾ ਅਤੇ ਥੀਏਟਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਸ-ਕਲਾਕਾਰ ਇਕ ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਕਵੀ ਵੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦ ਅਸਚਰਜ ਹੋਇਆ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕਲਾਕਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਕਲਾਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਵਰਗ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਵਰਗੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਅਪਵਾਦ ਹੈ। 'ਕਿਣ ਕਿਣ ਤਿੱਪ ਤਿੱਪ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਰੰਗਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਕਵੀਤਵ ਦੇ ਪੁਖ਼ਤਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਰੂਪ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਪਰ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਕਠਿਨ ਹੈ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੌਲਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਸਹਾਰ ੇਕੁਝ ਵਿਲੱਖਣ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਰਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਅਸ਼ਆਰ ਦੇਖੋ : ਹਉਮੈ ਰਖਦੈ, ਕੁਫ਼ਰ ਤੋਲਦੈ, ਕਰਦੈ ਸਿਫ਼ਤ ਬੁਰਾਈ ਦੀ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਵਜ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਦੀ/ਛੱਡ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਬੰਦੇ ਆਪਾਂ ਉਹੀ ਆਂ, ਬੱਸ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਏ ਅਦਾ ਅਸੀਂ ਚਤੁਰਾਈ ਦੀ/ਸ਼ਬਦ, ਸ਼ੋਖੀਆਂ, ਸ਼ੁਗਲ ਸ਼ਰਾਰਤ, ਸ਼ਾਇਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬਾਂ 'ਚੋਂ, ਯਾਦ ਸ਼ਰਬਤੀ ਇਕ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗ ਲਿਸ਼ਕਾਈ ਦੀ। (ਪੰਨਾ 25)
ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਰਮਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਾਵਿ ਟੁਕੜੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਭਲਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਟਿਲਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਪਿਆਰੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਕਿਣ ਮਿਣ ਤਿੱਪ ਤਿੱਪ
ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਵਰ੍ਹਦਾ
ਸਾਂਝੀ ਚੜ੍ਹੇ ਕੜਾਹੀ।
ਤੂੰ ਬਣ ਜਾਈਂ ਕਲਮ ਕਮਲੀਏ
ਮੈਂ ਬਣ ਜਾਵਾਂ ਸਿਆਹੀ।
ਰਾਣਾ ਰਣਬੀਰ ਪਾਸ ਇਕ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਭਰਪੂ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ-ਵਿਧੀਆਂ ਉਪਰ ਅਜੇ ਉਸ ਨੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਦਸ ਬਾਗਾਂ ਦਾ ਤੋਤਾ
ਕਵੀ : ਇੰਦੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਸਥੈਟਿਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 72.

ਇੰਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦਾ ਕਵੀ ਅਖਵਾਉਣਾ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਪਿਛਲੀ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਕਿਆਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਿੰਦਰ ਵਰਗੇ ਲੀਕੋਂ ਹਟ ਕੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਉਸ ਦੇ ਸੰਗੀ-ਸਾਥੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਰਹੱਸਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੱਧੀ-ਅਧੂਰੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਅਜੋਕੇ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰਿਆਂ ਦੇ ਜਗਤ ਵਿਚ, ਸੰਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣਾ ਸੰਭਵ ਹੀ ਹੈ।
ਉਹ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਜੀਂਦਾ ਹੈ, ਲਿਖਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਕੁਝ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮਾਅਰਫ਼ਤ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਦਿੱਸਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀ ਕਵਿਤਾ ਅਜਿਹੀ ਲਿਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਚਲਾਕ (ਘਾਗ) ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਨਿਰਛਲ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਉਟੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਸੂਖ਼ਮ ਜਿਹੇ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਏ
ਸੁਣਾਉਣ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਏ
ਮਰੁੰਡ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ
ਕੱਢਦਾ ਤੇ ਰੱਖਦਾ ਏ।
(ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤਾ, 14)
ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ 'ਪੜਛੱਤੀ ਦਾ ਬੰਦਾ' ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਘੁੱਟ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬੋਲ ਕਿਤੇ ਬਿਨ-ਅਧਿਕਾਰੇ ਹੀ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੀ ਕਾਵਿ-ਪੰਕਤੀ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰੂਹ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਹ 'ਅਸੰਭਵ' ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਫਰਾਂਸ ਵਿਚ ਰਿੰਬੋ, ਵਰਲੇਨ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਾਨ ਪਰਸ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਅਸੰਭਵ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਇਧਰ ਇੰਦੇ ਇਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2004 ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਮਨ ਦਾ ਵਾਸੀ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ 2011 ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਬਾਲ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ (ਅਸੀਂ ਉਡਾਂਗੇ/ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ) ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਦਿਲੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਇੰਦੇ ਆਪਣੀ ਹਯਾਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕਰੇ। ਦਸੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮੁਕਤ ਉਡਾਰੀਆਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਰੂਪੀ ਤੋਤੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਕਿਤੇ ਰੁਖ਼ਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਵਾਂਗੇ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਖਾਲੀ ਖੇਤ
ਨਾਵਲਕਾਰ : ਪ੍ਰੋ: ਰਛਪਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਲੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਇਹ ਨਾਵਲ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਤੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਖੇਤੀ ਪੇਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਵਸੇਬੇ, ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਮਾਰਮਿਕ ਚਿਤ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਖੇਤਰ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅੱਜ ਦਾ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰਹਿਬਰ ਅਤੇ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਦੇ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਬਾਦਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਥੇ ਧੱਕ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਸੰਨ 1947 ਦੇ ਕਬਾਇਲੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਅਤੇ ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਪਰੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਵਾਰਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਸਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਢਾਈ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੇ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਰਕੂ ਗਰਦਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਉਹੋ ਹੱਕ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦੇ ਕੇ ਕੋਈ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਕੌਮ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਦੂਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਸਾਡੇ ਆਗੂਆਂ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੀ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਝੀਲਾਂ ਨੂੰ ਮੁਰਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਬਨਸਪਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਪੱਥਰ ਮਿੱਟੀ ਇੱਟਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਉਸਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਸਰਾਪ ਬਣਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਸਿੱਖ ਅਲਪ ਸੰਖਿਆ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂ ਰਹੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਜਜ਼ਬੇ, ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਮਨੋਬਲ ਦੇ ਆਸਰੇ ਖਾਲੀ ਖੇਤਾਂ ਤੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਨੂੰ ਆਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।


ਜਦ ਵੀ ਕਦੀ
ਸ਼ਾਇਰ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ,
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 78.

ਕਵਿਤਾ ਤੜਪਦੀ ਹੋਈ ਰੂਹ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਵੀ ਇਕ ਤੜਪ ਹੈ, ਇਕ ਹੂਕ ਹੈ, ਇਕ ਵੇਦਨਾ ਹੈ, ਇਕ ਚਸਕ ਹੈ ਵਤਨੋਂ ਬੇਵਤਨ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫ਼ਰਾਂ ਦੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਂਗਲੀ, ਵਡਭਾਗੀ, ਸੰਸਕਾਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਾਇਕ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਜਾ ਵਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦਾ ਤਨ ਤੇ ਮਨ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਚਿਰ ਲਈ ਪਰਚ ਜਾਏ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਕਦੇ ਵੀ ਵਰਚਦੀ ਤੇ ਪਰਚਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਝਮੇਲਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਦੀ ਵਿਲਕਣੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗੁੱਝੀ ਪੀੜ ਅੱਖਰ ਬਣ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਦਾ ਸੀਨਾ ਛਲਣੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਸ ਦੇ ਸੰਤਪ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਕਵੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-
ਜਿਸ ਚਸ਼ਮੇ ਦੀ ਭਾਲ 'ਚ ਤੁਰਿਆ ਸਾਂ ਘਰੋਂ
ਉਹ ਤਾਂ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਹੀ ਨਿਕਲੀ।
ਹੁਣ ਇਸ ਸਫ਼ਰ 'ਚ ਮੈਂ ਇਕ ਦਲਦਲ 'ਚ ਖੁੱਭ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ
ਜਿਥੋਂ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਪੈਂਡਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੈ
ਤੇ ਅੱਗੇ ਜਾਣਾ ਵੀ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ।
ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਇਸੇ ਦਵੰਦ ਤੇ ਭਟਕਣਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਹਿਮਾਂ ਭਰਮਾਂ, ਊਚ ਨੀਚ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ ਅਰਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ-
ਹੇ ਬਾਜਾਂ ਵਾਲੇ
ਜਿਸ ਪੰਥ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ
ਸਾਰਾ ਸਰਬੰਸ ਵਾਰ ਕੇ
ਹਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ
ਸੂਲਾਂ 'ਤੇ ਸੌਣਾ ਪਰਵਾਨਿਆ ਸੀ
ਅੱਜ ਫੇਰ ਉਹੀ ਮਸੰਦ
ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਲਾਈ ਬੈਠੇ ਨੇ।
ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਚੰਗੀ ਸਾਰਥਕ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪਲੇਠੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਰੋਕਾਰ
ਲੇਖਿਕਾ : ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਲਬੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਹੈ, ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖ ਕੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਭਰੀ ਹੈ। ਅਗਨੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ, ਤੀਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਇਹ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ ਤੇ ਦੂਸਰੀ ਸੀਤਾ ਆਦਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦਿਮਾਗ ਉਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੀ ਛੱਡ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਹੁਣ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਦੇਣ ਹੈ।
ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਲਿਖਤ ਉਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਇਹ ਪੱਖ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਔਰਤ ਜਾਤ ਉਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਔਰਤ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਤੇ ਹੈਸੀਅਤ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਨਾਵਲਾਂ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਲਾਟ ਤੇ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਤੇਰੇ ਮੇਰੇ ਸਰੋਕਾਰ' ਵਿਚ ਵੀ ਔਰਤ ਚਾਹੇ ਉਹ ਧੀ ਹੈ, ਭੈਣ, ਪਤਨੀ ਜਾਂ ਮਾਂ ਹੈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ 'ਕੁੜੀ ਮਾਰਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ' ਹੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਕਤਲ, ਬਲਾਤਕਾਰ, ਵੇਸਵਾਪੁਣਾ, ਤਲਾਕ ਤੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਜਾਂ ਧੀ ਭੈਣ ਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਗਾਲ੍ਹ ਕੱਢਣੀ, ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਆਦਿ। ਇਹ ਤੁਕਾਂ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਉਤੇ ਕਿੰਨਾ ਤਗੜਾ ਵਿਅੰਗ ਹਨ-
'ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਜੇ ਧੀ ਘਰੋਂ ਹਉਕਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਰੇ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਚਾਰੇ ਖੂੰਜੇ ਹਿਲਦੇ ਨੇ ਤੇ ਧੀ ਦੇ ਕਤਲ ਵੇਲੇ ਕੀ ਘਰ ਦੀ ਰੂਹ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ? ਉਸ ਘਰ ਵਿਚ ਫਿਰ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਵਾਸਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ?' ...ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਈ ਧੀ ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਸੁੱਖ ਕੌਣ ਮਨਾਏਗਾ? ਤੁਹਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਹ ਮਮਤਾ ਦੀਆਂ ਕਣੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਣ ਆਏਗਾ?
'ਮੇਰੀ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਮਾਪੇ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਭੈਣ ਭਰਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾ ਹੀ ਬਾਪ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗਾ ਸਾਕ ਨਾ ਕੋਈ' ਵੀ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿੱਘ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਲੇਖ ਹੈ। 'ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ-ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਵੰਗਾਰ', 'ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਔਰਤ ਦੀ ਅਜੋਕੀ ਦਸ਼ਾ ਉਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦਿਆਂਗੇ ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਏਗਾ ਇਕ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਲੇਖ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਭਰਾ ਭਰਜਾਈ ਮਾਪੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ-ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਨਿੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ-ਹੁਸਨ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਮਾਪੇ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਤੇ ਫਿਰ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਦੇਣਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਪਰ ਅਜੋਕੇ ਬੱਚੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ-ਇਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਿਕ ਲੇਖ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਮੇਰੇ ਟੀਚਰ ਮੇਰੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ' ਦਹੇਜ ਪ੍ਰਥਾ ਬਾਰੇ, ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਲੈਣਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਮੇਰੀ ਮਨਪਸੰਦ ਪੁਸਤਕ ਤੇ ਲੇਖਿਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਅਗਵਾਈ ਦਿੰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ।

ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਖ਼ਨ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 72.

ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਜਿਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹਨ ਲੇਖ, ਕਹਾਣੀਆਂ, ਆਲੋਚਨਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੁਸਤਕਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਲਿਬਨਾਨ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦੀਆਂ ਵੀ ਚਾਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਅਨੁਵਾਦ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦਮ ਧਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਫਲ ਅਨੁਵਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੱਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੁਖ਼ਨ' ਉਸੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕੜੀ ਹੈ। ਇਕ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੈਗੰਬਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਨਾਂਅ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ, ਜੋ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੀਆਂ ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਦਕਾ, ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਵੀ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਡਾ: ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਰੂਲਾ ਵੱਲੋ। ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ। ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆਂ ਨੇ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ (18 ਪੁਸਤਕਾਂ) ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਾਂਝ ਪੁਆਈ। ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। 'ਹੰਝੂ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ', ਘਾਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰੀਆਂ ਤੇ ਅਵਾਰਾ ਅਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਯੁੱਗ' ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਉੱਚਪਾਏ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ-
'ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਸੁਗਾਤਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।'
ਜਾਂ
'ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਸੋਨੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।'
ਜਾਂ
'ਵਿੱਦਿਆ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੀਜ ਨਹੀਂ ਬੀਜਦੀ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬੀਜਾਂ ਨੂੰ ਉਗਾਉਂਦੀ ਹੈ।'
ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ ਜੋ ਇਕ ਪੈਗੰਬਰ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਹ ਦਿਸੇਰਾ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜੋ ਧਰਮ, ਸਾਹਿਤ, ਸਿਆਸਤ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ।
ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸਫਲ ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਮੌਲਿਕ ਲੇਖਕ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਹੀ। ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਅਮੀਰ, ਭਾਵਪੂਰਤ ਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਪਿਕਵਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
(ਡਿਕਨਜ਼ ਦੇ ਪਿਕਵਿਕ ਪੇਪਰਜ਼ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ)
ਅਨੁ: ਪ੍ਰੋ: ਅਛਰੂ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਜ਼ੋਹਰਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ :116.

1812 ਤੋਂ 1870 ਤੱਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਵਿਚਰੇ ਚਾਰਲਸ ਡਿਕਨਜ਼ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਪਿਕਵਿਕ ਪੇਪਰਜ਼ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ ਜੋ 1837 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਖਰੀ 15-20 ਸਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ/ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਸਤਵਾਜ਼ੇ ਹੈ ਇਹ ਨਾਵਲ। ਉਦੋਂ ਦੇ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ, ਕਲੱਬਾਂ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੁਝੇਵੇਂ, ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ, ਦੋਸਤੀਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਲੈਣ-ਦੇਣ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਣ ਪੱਚਰਣ ਬਾਰੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਵੇਰਵੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਤਜਰਬਾਕਾਰ ਅਨੁਵਾਦਕ ਪ੍ਰੋ: ਅਛਰੂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਹਾਸਰਸ ਦਾ ਛੱਟਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਹਰ ਪੰਨੇ ਉਤੇ ਹੈ। ਪਿਕਵਿਕ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਘੁੰਮਕੜ ਤੇ ਸ਼ੁਹਰਤ ਲਈ ਤਿਕੜਮਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੈ ਉਹ। ਦੋਸਤ ਨਿਵਾਜ਼, ਅਸੂਲ-ਪ੍ਰਸਤ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ। ਉਦਾਰਚਿਤ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਪਾਂਧੀ। ਨਵੀਆਂ ਵੰਗਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾਣ ਵਾਲਾ। ਟਪਮੈਨ, ਸਨੌਡਗਰਾਸ ਤੇ ਵਿੰਕਲ ਉਸ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ। ਸੈਮ ਉਸ ਦਾ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨੌਕਰ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਲਤ ਫਹਿਮੀਆਂ ਨਾਲ ਉਲਝਣਾਂ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੀ ਨੌਬਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਬੰਬਈਆ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਾਂਤ ਵਿਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਸਮੇਤ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਵਾਲਾ ਦੰਪਤੀ ਜੀਵਨ ਨਸੀਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋੜੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੁਢਾ ਪਿਕਵਿਕ ਟਿਕ ਕੇ ਬਹਿਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਭੁਲ-ਭੁਲਈਆਂ ਵਿਚ ਪਾਣ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ। ਅਨੁਵਾਦ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਵਿਚ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ।

ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ : ਸਰੋਕਾਰ ਤੇ ਸੰਦਰਭ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਮਨ ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

ਡਾ: ਰਮਨ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਮਿਤਰ ਸੇਨ ਮੀਤ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਕੇਵਲ ਕਲੋਟੀ ਅਤੇ ਹਰਜੀਤ ਅਟਵਾਲ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਸਰੇ ਇਹ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਸਤੂ, ਵਿਧੀ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਕਾਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਇਸ ਆਲੋਚਕ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੰਡੀ ਕਲਚਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਨ ਦੀ ਸਰਾਪੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਖਪਤ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਵਿਭਚਾਰ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰੋਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਮਕਾਲ ਦਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੇ ਰੂਪਾਂਤਰਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ। ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਠ ਨੂੰ ਨਾਵਲੀ ਪਾਠ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਭਾਸ਼ਾਈ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਜੁਗਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਮੇਂ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਸਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਾਵਲ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਜਨਮ ਪੰਜਾਬ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਉਪਰੰਤ ਇਥੇ ਪੱਛਮੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਰੋਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਰੁੱਧ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤਿਊਤਰ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ। 1898 ਵਿਚ 'ਸੁੰਦਰੀ' ਨਾਲ ਜਨਮੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰੰਗ ਰੂਪ ਦੀ 1990 ਤੱਕ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਚਰਚਾ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਨਵੇਂ ਨਾਵਲ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਡਾ: ਰਮਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਮੀਤ ਨੇ ਨਿਆਂ ਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚਲੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਅਮਾਨਵੀ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸ਼ੋਸ਼ਕ, ਦਮਨਕਾਰੀ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦੇ ਜਾਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਪਾਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਟਵਾਲ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ। ਕਲੋਟੀ ਮੰਡੀ ਕਲਚਰ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ
ਕਵੀ : ਡਾ: ਲੇਖ ਰਾਜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 102.

ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ' ਦਾ ਰਿਚੇਤਾ ਡਾ: ਲੇਖ ਰਾਜ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਇਸ ਸੁਹਿਰਦ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਗੀਤ ਰੂਪਾਕਾਰਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਆਪਣੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਲੇਖ ਰਾਜ ਕੋਲ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮਾਜ, ਦੇਸ਼, ਕੌਮ ਗੱਲ ਕੀ? ਮਾਨਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਬੰਧਤ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਉਘਾੜਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਸ਼ਠ-ਭੂਮੀ ਵਜੋਂ ਵੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਖਸ਼ਾਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਅਨੁਭੂਤੀ ਸਦਕਾ ਉਹ ਬੇਬਾਕ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ-
ਲਹੂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪੀਂਦੇ ਜੋ ਵਪਾਰੀ ਆਣ ਵਾਲੇ ਨੇ।
ਬੜੇ ਹਨ ਨਾਗ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪਟਾਰੀ ਪਾਣ ਵਾਲੇ ਨੇ।
ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ, ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਆਪੋ-ਧਾਪੀ, ਲੁਟੇਰਾ-ਸ਼ਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਮਾਨਵੀ ਅਧੋਗਤੀ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵਾ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਦੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੋਹਜ਼ੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ, ਚਿੱਟੀਆਂ-ਨੀਲੀਆਂ ਰੰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਊ ਜੁਗਤਾਂ, ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਕੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਲਾਰੇ, ਇਤਿਆਦਿ ਨੂੰ ਇਸ ਕਵੀ ਨੇ ਬੜੀ ਢੁਕਵੀਂ ਕਾਵਿ-ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੜੇ ਢੁਕਵੇਂ ਬਿੰਬ ਵੀ ਉਭਾਰੇ ਹਨ। ਕਵੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ-
ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਬੈਠੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਤੇ ਖਿਡੌਣੇ ਜੋ,
ਸਮਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਹੈ ਉਠ, ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਪ੍ਰੋੜ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ, ਉਹ ਕਾਵਿ-ਪੈਰਾਡਾਇਮ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ-ਪੱਧਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਕਵੀ ਲਈ ਕਵਿਤਾ ਸਿਰਜਣਾ ਮਹਿਜ ਸਕੂਨ ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ 'ਤੱਤਾ ਲੋਹਾ ਚੱਟਣ' ਜਾਂ 'ਅੱਗ ਦਾ ਦਰਿਆ ਲੰਘਣ/ਪਾਰ ਕਰਨ ਤੁੱਲ' ਵੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ 'ਮੁਆਫ਼ ਕਰੀਂ', 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਤਾਰ-ਚੜ੍ਹਾਅ', ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਰੱਬ, ਉਸ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਵੇਖ ਲਏ ਰਸਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ, ਮੁਰਦੇ ਦੀ ਗਾਥਾ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਕਰਜ਼ਾ ਨਿਪਟ ਗਿਆ ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਵੇਚਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ-ਵਿਛੋੜੇ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਵਿਰਾਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਉਮਾਹ ਨੂੰ ਰਸਕਤਾ ਭਰਪੂਰ ਬੋਲਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਾਖਿਉਂ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ 'ਚ ਹੋਣ ਸਦਕਾ, ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ
ਮੋ: 98142-09732.

ਆਸ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਸਿਮਰਨ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਕੁੱਲ 96 ਸਫ਼ਿਆਂ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪੰਨਾ ਨੰ: 18 ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 9 ਹਨ। ਪਹਿਲੇ 17 ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਸਣੇ ਕੁੱਲ 15 ਸੂਝਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਹਨ। ਐਨੇ ਸਾਰੇ ਸਿਆਣੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਬਚਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਰੀਵਿਊ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਥਾ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲੀ ਕਹਾਣੀ 'ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀਆਂ' ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜ਼ਮੀਰ ਲਈ ਲੜਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸਿਰਜਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਸਰਪੰਚ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ ਘੇਰੀਆਂ' ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। 'ਮੈਂ, ਨਾਟਕ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਤੇ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਕਹਾਣੀ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਡਾ: ਗੁਰਵਿੰਦਰ (ਗੈਰੀ) ਨਵਜੀਤ ਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਵਿਚਕਾਰ ਚਲਦਾ ਨਾਟਕ ਮਜਬੂਰੀ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਸਰੀਰਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਏ ਮਨ, ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਣ-ਮਰਯਾਦਾ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਬਦੋਬਦੀ ਟਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੰਧਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਉਤਾਰਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪਿਓ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੋਂ ਜਿਸ ਤਰੱਕੀ ਜਾਂ ਨੌਕਰੀ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਹੀ ਆਸ ਪੁੱਤਰ ਅੱਗੋਂ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ 'ਤੇ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਆਸ ਦਾ ਇਹ ਸਫਰ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਜੋ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅੰਸ਼ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ 'ਆਸ ਅਜੇ ਬਾਕੀ ਹੈ' ਵਿਚੋਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ 'ਸਾਲਾ' ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਈ ਰੂਪਾਂ 'ਚ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਵੰਨਗੀ ਵੇਖੋ:
-'ਸਾਲਾ ਸਵੇਰੇ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਕਾਲੇ ਕਾਂ ਜਗਦੀਸ਼ ਅਟਵਾਲ ਦੇ ਮੱਥੇ ਲੱਗਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਸਾਲੇ 'ਤੇ...। -(ਪੰਨਾ 42)
-'ਮੇਰਾ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਟਵਾਲ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਪਾ ਲਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਂ 'ਆ ਦੇਖ ਲੈ ਸਾਲਿਆ। ਮੈਂ ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ। ਸੰਧੂਆਂ ਦਾ ਕਾਕਾ....।' -(ਪੰਨਾ 43)
'ਪੱਟੀ ਤੋਂ ਪਟਿਆਲਾ ਵਾਇਆ ਬੁੱਘੀਪੁਰਾ' ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਦਲੇਰ ਸਿੰਘ ਜੁਗਤੀ ਨਾਂਅ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁੰਝਲ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਿਰਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰਪਟ ਲਿਖਾਉਣ ਵੇਲੇ ਸੁਣਾਈ ਲੰਮੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪਿੰਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆੜ 'ਚ ਹੋ ਰਹੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਹਾਣੀ 'ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ।' 'ਰੂਪ ਤੂੰ ਨਾ ਜਾਹ' ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵੀ ਸੋਧਣਯੋਗ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਜੇ. ਡੀ. ਤੇ ਬੱਲਪ੍ਰੀਤ ਨਾਂਅ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਹਨ। ਰੂਪ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਸਮਲਿੰਗਕਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਾਮ ਪੂਰਤੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਵਸਤੂ ਹੈ। ਬੇਇਮਾਨ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਹਾਣੀ 'ਭੇਦਵਾਲੀ ਗੱਲ', 'ਲਾਲ ਚੂੜੀਆਂ' ਕਹਾਣੀ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਉਪ ਸਿਰਲੇਖ ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਹਨ। 'ਅਧੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ 'ਉਹ' ਅਧੂਰੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਆਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲਿਖਾਰੀ ਗੱਲ 'ਚੋਂ ਗੱਲ ਕੱਢਦਾ ਕੱਢਦਾ ਗੱਲ ਸਿਰੇ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਪੱਖੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਚ ਪਰੂਫ਼ ਰੀਡਿੰਗ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਅਗਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ 'ਚ ਸੰਭਵ ਹੈ।

-ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਅਟਵਾਲ
ਮੋ: 98155-05287

 

ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ : ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ
ਲੇਖਕਾ : ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੋਹਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 650 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 304.

ਡਾ: ਹਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੋਹਲ ਨੇ ਡਾ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯੋਗ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਉਸੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦਾ ਸੋਧਿਆ-ਸੰਵਾਰਿਆ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਪਹਿਲੀ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਇਸ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਸਾਡੇ ਪਰਮ ਮਿੱਤਰ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਏਨੀ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਦਰਿਕ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਬੀਬਾ ਹਰਿੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਉਂਤਬਧ ਕੀਤਾ ਹੈ: 1. ਗਾਇਕੀ : ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ (ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ, ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਤ, ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ, ਸੰਗੀਤ ਘਰਾਣੇ ਆਦਿ), 2. ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ : ਵਰਗੀਕਰਣ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ (ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਮਿਰਾਸੀ, ਖੁਸਰੇ ਆਦਿਕ; ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰੂਪਾਕਾਰ ਜੁਗਨੀ, ਢੋਲਾ, ਮਾਹੀਆ, ਪੱਤਲ, ਸਿੱਠਣੀਆਂ, ਘੋੜੀਆਂ ਆਦਿਕ(, 3. ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਜ਼ ਢੋਲ, ਤਬਲਾ, ਤੂੰਬਾ, ਸਿਤਾਰ, ਸ਼ਹਿਨਾਈ, ਸੰਖ, ਕਾਟੋ, ਸੱਪ, ਚਿਮਟਾ, ਬੰਸਰੀ ਆਦਿਕ), 4. ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਦਾ ਬਦਲਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ (ਨਵੇਂ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ, ਕੈਸੇਟ, ਰੇਡੀਓ, ਸੀ.ਡੀ., ਟੀ.ਵੀ., ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਆਦਿਕ) ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਮੁਕੰਮਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਫੀਲਡ-ਵਰਕ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਮੂੰਹ-ਬੋਲਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਕੀ, ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਲੋਕਯਾਨ, ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਮਾਸ-ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕਾਂ-ਗਾਇਕਾਵਾਂ, ਸੰਗੀਤਕ ਉਪਕਰਣਾਂ (ਸਾਜ਼ਾਂ) ਅਤੇ ਗਾਇਕੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਭਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੰਗੀਨ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਗਾਇਕ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਕ ਪੂਰੇ ਪੰਨੇ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵੀ 12-13 ਪੋਜ਼ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਸ੍ਰੋਤ-ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕਾਲਜ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਇਕ ਕਾਪੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰਫ਼
ਲੇਖਕ : ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 40 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਸਥਾਪਤ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੋ ਦਰਜਨ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਾਫੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਨਿਬੰਧ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਭਾਵ-ਪੂਰਤ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ੰਕੇ/ਸਵਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਬੰਧ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਖਿਆਲ ਤੇ ਭਾਵ ਨਿੱਜੀ ਛੁਹ ਵਾਲੀ ਗਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਰਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਭਾਵਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਖੁੱਲਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਇਸ ਸਾਹਿਤ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਂਤੀ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਵਿਚ ਆ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਘਾਣ, ਘਟੀਆ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਤਬਦੀਲੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ, ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਮਕਸਦ, ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਨ ਆਦਿ ਮਸਲਿਆਂ ਉਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਬੜੇ ਸੰਖੇਪ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ਼ੈਲੀ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਨਿਬੰਧ ਬਹੁਤੇ ਖਿੱਚ-ਪਾਊ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸ਼ੈਲੀ ਵਾਰਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਰੌਚਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਲਪਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਾਸੋ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੀ ਇਹ ਘਾਟ ਰੜਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬੇਲੋੜੀ ਭਰਤੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਇਹ ਨਿਬੰਧ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗਲਪਕਾਰ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਇਨਾਮਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਲੇਖਕ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗਾ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਸਾਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿੱਤਰ
ਲੇਖਕ : ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

'ਸਾਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿੱਤਰ' ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਂ ਦੀ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੇਂ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ 24 ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗਮਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਲੇਖ ਆਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਬਲਕਿ ਲੇਖਕ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਰਸਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆਂ ਸਮੁੱਚੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਬੜੀ ਸਾਧਾਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੈ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ।
ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਪੰਜਾਬ 'ਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ, ਕੋਈ ਸੁਣਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਨਾਨਕਿਆਂ ਦਾ ਚਾਅ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦੋਸਤੀ ਵਰਗਾ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲ, ਕੋਈ ਹਰਿਆ ਬੂਟ..., ਸਾਡਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਿੱਤਰ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਨਿੱਕੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਪੈਨ ਪਲੀਜ਼, ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਦਿੱਲੀ, ਲੰਡੇ ਨੂੰ ਖੁੰਡਾ, ਲੱਛੀ ਦੇ ਬੰਦ, ਸਮਕਾਲੀ ਸਾਹਿਤ ਕੁਝ ਸਰੋਕਾਰ, ਸੰਭਲ ਜਾਓ ਚਮਨ ਵਾਲੋ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਡਿਗਰੀਆਂ ਅਤੇ ਘਟ ਰਿਹਾ ਗਿਆਨ, ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦੂਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ, ਕਾਨੂੰਨ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੀ ਤੂ ਨਣਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਤੀਜਾ ਰੰਗ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਏ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਨਿਘਾਰ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਾਪਰਦੇ ਵਿਤਕਰੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ ਜੀਵਨ ਵਿਚੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਪੰਜਾਬੀਅਤ, ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਵਸੇ ਸ਼ੈਤਾਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੇ ਮਨੋਵੇਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬੇਚੈਨੀ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਹੋੜ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2017.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX