ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਕਪਿਲ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਚ ਪੁੱਜੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅੱਬਾਸ ਮਸਤਾਨ
. . .  1 day ago
ਜਲੰਧਰ : ਕਪਿਲ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਚ ਨਵਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ ਵੀ ਪੁੱਜੇ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ : ਈਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪੀਰਮਲ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ : ਈਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪੀਰਮਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 'ਚ ਪੁੱਜੀ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸੀ ਐਮ ਮਮਤਾ ਬੈਨਰਜੀ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ : ਈਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਪੀਰਮਲ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 'ਚ ਪੁੱਜੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜਨਾਥ ਸਿੰਘ
. . .  1 day ago
ਹਾਕੀ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਦੇ ਕੁਆਰਟ ਫਾਈਨਲ 'ਚ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨੇ ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਅਤੇ ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆ ਨੇ ਫਰਾਂਸ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ
. . .  1 day ago
ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ 'ਚੋਂ ਮਿਲੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੀ ਦੀ ਲਾਸ਼
. . .  1 day ago
ਆਦਮਪੁਰ, 12 ਦਸੰਬਰ - ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਾਹਪੁਰ ਨੇੜੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਖੇਤ 'ਚੋਂ ਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ 2 ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬੱਚੀ ਦੀ ਸ਼ੱਕੀ ਹਾਲਾਤਾਂ 'ਚ ਲਾਸ਼ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਤਾ ਚੱਲਦਿਆ...
ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਕਲੱਬ ਕਬਾਨਾ
. . .  1 day ago
ਜਲੰਧਰ, 12 ਦਸੰਬਰ (ਜਸਪਾਲ) - ਕਾਮੇਡੀ ਕਿੰਗ ਕਪਿਲ ਸ਼ਰਮਾ ਗਿੰਨੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਬੈਂਡ ਬਾਜਿਆ ਨਾਲ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਜਲੰਧਰ-ਫਗਵਾੜਾ ਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਈਵੇ...
ਈਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ-ਆਨੰਦ ਪੀਰਾਮਲ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਚ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਕਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ, 12 ਦਸੰਬਰ - ਈਸ਼ਾ ਅੰਬਾਨੀ-ਆਨੰਦ ਪੀਰਾਮਲ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਐਸ਼ਵਰਿਆ ਰਾਏ ਬਚਨ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਬਚਨ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਅਰਾਧਿਆ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਿਅੰਕਾ ਚੋਪੜਾ...
ਦਿੱਲੀ : ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਾਬੂ
. . .  1 day ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 12 ਦਸੰਬਰ - ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਕੀਰਤੀ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਫ਼ਰਨੀਚਰ ਬਾਜਾਰ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਦਸਤੇ ਦੀਆਂ 20 ਗੱਡੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ...
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
ਜਲੰਧਰ : ਸੋਮਵਾਰ 30 ਪੋਹ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਸੰਮਤ 545
ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਚੰਗਿਆਈ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ \'ਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। -ਹਨਾਮੋਰ

ਕਿਤਾਬਾਂ

4-8-2013

 ਵਿਹੜਾ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਸੁਖਬੀਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 278.

ਡਾ: ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ ਨੇ 'ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਰੂਪ' ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਆਹ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਉਤੇ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸਾ ਹੈ ਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ 'ਵਿਹੜਾ ਸ਼ਗਨਾਂ ਦਾ' ਤੋਂ ਇਕ ਪਹਿਲੂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਗਨਾਂ ਭਰੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੁੰਡੇ ਤੇ ਕੁੜੀ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਘੋੜੀਆਂ, ਸੁਹਾਗ, ਲੰਮੇ ਗੀਤ, ਢੋਲਕੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਜਾਗੋ ਕੱਢਣੀ, ਵੱਟਣਾ ਮਲਣਾ, ਨੁਹਾਉਣਾ, ਕਾਰੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਸਿਹਰਾ ਬੰਨ੍ਹਣਾ, ਚੂੜਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਜੰਝ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੀਤ, ਗਿੱਧੇ, ਬੋਲੀਆਂ, ਸਿਠਣੀਆਂ ਤੇ ਛੰਦ ਆਦਿ। ਜੰਮਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੱਕ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਗੀਤ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸਾਂਭਿਆ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ, ਕੀਮਤੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਰਥਾਤ ਜੀਵਨ ਦੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਝਾਕੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਹੈ-ਵਿਆਹ ਦੇ ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼, ਸਿਠਣੀਆਂ, ਸਿਹਰਾ, ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਗੀਤ ਵੰਗੜੀਆਂ, ਢੋਲਾ, ਢੋਲਕ ਗੀਤ, ਲੰਮੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ, ਬੋਲੀਆਂ ਤੇ ਛੰਦ ਆਦਿ। ਵਿਆਹ ਦੇ ਹਰ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਸਾਂਭਿਆ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਸੱਧਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੁਰੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਜਿਊਂਦੇ ਰੱਖਣ ਦਾ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਤੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪੁਆਉਣ ਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੂਰਾ ਨੱਚਦਾ ਟੱਪਦਾ ਪੰਜਾਬ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ ਲੋਕ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 116.

ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਬਤੌਰ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਵਾਰਤਕ-ਕਲਾ ਦੀ ਪਰਪੱਕਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੱਬ-ਕੁਚਲੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ, 'ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੁਝ ਵਰਗ ਹੀ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜਨਤਾ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਸਾਹ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ।' ਲੇਖਕ ਸ਼ੁਕਲਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੇਖਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮ, ਘਰੇਲੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਘੱਟ-ਗਿਣਤੀਆਂ, ਪੱਟੀ ਦਰਜ ਕਬੀਲੇ, ਪਛੜੀਆਂ ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਜਾਤੀਆਂ, ਛੋਟੇ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇਸ਼, ਬੰਧੂਆ ਮਜ਼ਦੂਰ ਬੱਚੇ, ਵਿਆਹੁਤਾ ਬੰਧੂਆ ਘਰੇਲੂ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਬੰਧੂਆ ਵਿਆਹੁਤਾ ਮਰਦ, ਨਿਆਸਰੇ ਮਾਪੇ, ਕਰੂਪ ਨਸਲਾਂ, ਕੱਟੜ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਲੋਕ ਆਦਿ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ 'ਤੇ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਆਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਤੇ ਸੁਥਰੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਿੱਧ-ਪੱਧਰੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੁਖ਼ਤਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਿਮਨ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁੱਖ ਤਕਲੀਫਾਂ ਮਜਬੂਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸਰਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਚਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੋੜ ਸੀ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕਰਮ
ਮੋ: 98146-81444.

ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ
ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ : ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 147.

'ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ' ਬਹੁਪੱਖੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਲੇਖਕ ਸੀ. ਮਾਰਕੰਡਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨੇਪਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਘੁਮੱਕੜ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨੇਪਾਲ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਟੁੱਟਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲਖਨਊ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਲਖਨਊ ਦੇ ਇਤਿਾਹਸਕ ਪਿਛੋਕੜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵੇਰਵੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਨੇਪਾਲ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਮਾਤਰ ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਕੁਝ ਬੋਧੀ ਲੋਕ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਨੌਵਾਂ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਵਿਚ ਰੌਚਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨੇਪਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਹੂ-ਬਹੂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਰੇ ਤੁਲਨਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਕਾਠਮੰਡੂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਪੋਖਰਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਦਿਲਚਸਪ ਬਣਾ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ 'ਸਕਾਈ ਪੈਲੇਸ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ' ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਚਿੱਤਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਲੱਬਾਂ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਠਮੰਡੂ ਵਿਚਲੇ ਕੈਸੀਨੋ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ। 'ਸਕਾਈ ਪੈਲੇਸ ਅਤੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ' ਅਤੇ ਕੈਸੀਨੋ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਲੇਖਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਭੁੱਲ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਪਰੋਕਤ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਜਾਪਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਏਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਸਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਸ਼ੂਪਤੀ ਮੰਦਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਥਾਰਤ ਵੇਰਵੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਨੇਪਾਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਧਰਮ ਆਸਥਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇਪਾਲ ਦੇ ਹੋਰ ਮੰਦਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਇਹ ਮੱਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਪਾਲ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਵਿਹਲ ਹੋਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪੂਰਨ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ 'ਇਉਂ ਵੇਖਿਆ ਨੇਪਾਲ' ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇਪਾਲ ਬਾਰੇ ਦਿਲਚਸਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਮੁੱਲਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

4-8-2013

 ਜ਼ਿੰਦਗੀ
ਸ਼ਾਇਰ : ਡਾ: ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਾਵਿਕ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸੁਹਜ, ਸਹਿਜ, ਰਵਾਨੀ, ਸੰਗੀਤਆਤਮਿਕਤਾ, ਸੁਹਜਤਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਨਸ਼ਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹਰ ਇਕ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਘੁੱਟ-ਘੁੱਟ ਕਰਕੇ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਹਰ ਪੈੜ ਨੂੰ ਮਾਨਣਾ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਬਾਰੇ ਕਵੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ-
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਪੱਤਿਆਂ 'ਚੋਂ ਝਰਦੀ ਸਰਘੀ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ
ਤ੍ਰੇਲ ਤੁਪਕਿਆਂ ਦੀ ਸੁੱਚਮਤਾ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ।
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ
ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਪੰਗਤ
'ਵਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡੇ ਤੇ
ਸੰਗੀਤਕ ਰੰਗਤ
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸੰਦਲੀ ਰੁੱਤੇ
ਇਕ ਪਿਲੱਤਣ
ਬੈਠੀ ਕੀ ਕਰੇ?
-ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਇਕ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਿਤਾਬ
ਜਿਸ ਤੇ ਆਪੂੰ ਉਕਰਿਆ ਜਾਂਦਾ
ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ।
ਇਹ ਖਿਆਲ ਸਾਡੇ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼, ਨਿਵੇਕਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨਾਲ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਂਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

ਗੁਆਚੇ ਵਰਕ
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਬੱਬੂ ਤੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 118.

ਸ਼ਾਇਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਕਮਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬ ਕਰਕੇ ਇਕ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਅਣਕਹੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ-
-ਕੁਝ ਵਾਸਤੇ ਬੇਵਜਹ ਹੀ
ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ
ਤੇ ਕਈਆਂ ਦੀ ਵਜਹ
ਯੁੱਗਾਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਭਦੀ!!
-ਤੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ
ਜਿਹੇ ਉਲੀਕਣਾ
ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰ ਤੋਂ
ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦੇ।
-ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਗਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਰਗੇ
ਅੱਧੀਆਂ ਅਧੂਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਰਗੇ
ਇਕ ਖਿਆਲ ਜਹਾਨ ਮੇਰਾ ਆਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਸੁਣਿਆ ਉਹ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਰੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਉਲਝੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਤੀਬਰ ਅਹਿਸਾਸ, ਪਿਆਸ, ਆਸ, ਵਲਵਲੇ, ਉਡੀਕ, ਵਫ਼ਾ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ
ਲੇਖਕਾ : ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਔਲਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਤਣਾਵਾਂ, ਰੀਝਾਂ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਸਹਿਜ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਣ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਜੀਵਨ ਸੂਝ, ਅਨੁਭਵ ਸਾਰੇ ਹੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਘੁਲਿਆ-ਮਿਲਿਆ ਪਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਥ/ਮਿਥ, ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸੁਪਨੇ ਤੇ ਟਕਰਾਅ। ਇੰਜ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਉਦੈ ਹੁੰਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਦਮ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮਹੱਤਵ ਪੂਰਨ ਵੀ। ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦਾ ਇਹ ਉਦਮ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੈ।
ਉਸ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਾਬਦਿਕ, ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਅਰਥ/ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਤੁਰ ਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਮਾਡਲ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚੋਂ ਪਛਾਨਣ ਦੇ ਜਟਿਲ ਵੇਰਵਿਆਂ ਉਤੇ ਉਂਗਲ ਰੱਖੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੌਖਿਤਾ, ਪਰੰਪਰਾ, ਲਚਕੀਲਾਪਨ, ਲੋਕ ਮਨ, ਗਾਇਨ ਯੋਗਤਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅੰਸ਼, ਲੋਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ, ਲੋਕ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਕ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਪਛਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਧਰਮ-ਮੁਖੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰੀਤਾਂ ਰਸਮਾਂ, ਸੰਸਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਭ ਧਰਮ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਥਾਗਤ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਵਧ ਲੋਕ ਧਰਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਅਭਿਵਿਅੰਜਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਆਸਥਾ ਤੇ ਭੈਅ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹਨ। ਵਰਤ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਜਾਦੂ ਟੂਣੇ, ਪੀਰ ਫਕੀਰ, ਬਿਰਖ, ਜਲ, ਅਗਨੀ ਆਦਿ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਵਿਧੀਆਂ ਮਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਦੀ ਬਹੁ-ਪਰਤੀ ਤੇ ਬਹੁ-ਦਿਸ਼ਾਈ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਧਰਮ ਦੁਆ ਕੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖਦੀ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਪਛਾਣ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੀ ਡੂੰਘੀ ਨਹੀਂ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਰੂਹ ਦੀ ਆਰਸੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 142.

'ਰੂਹ ਦੀ ਆਰਸੀ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਦੁਆਰਾ ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਲਿਖੇ 85 ਖ਼ਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਬਹੁਤ ਨਿੱਘੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਦਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖ ਸਨ। ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪੰਚਮ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਐਮ. ਏ. ਕਰਕੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਹ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਹੀ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਮਿਹਨਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਰਿਹਾ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਪੁਸਤਕਾਲਾ ਬਹੁਤ ਅਮੀਰ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਪ੍ਰੋ: ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਅਤੇ ਡਾ: ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਂਬਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕਾਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜੇ ਵੀ ਸਾਂਭ ਰੱਖੇ ਸਨ। ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਰੜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖੱਪੇ ਪੂਰੇ ਗਏ।
ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਬਹੁਤੀ ਨਿਟਕਤਾ 1987-88 ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਜੋ ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ (14.2.2010) ਤੱਕ ਖੂਬ ਨਿਭੀ। ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ 2002 ਤੱਕ ਬਾਦਸਤੂਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰੋ: ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਸਿਰਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਬੇਨਜ਼ੀਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਵਿਚ ਝਾਤ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਪੱਤਰਾਂ ਉੱਪਰ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮਾਲੂਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਅਤੇ ਬਿਪਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਦੇ ਘੁਟਨੇ ਨਹੀਂ ਟੇਕੇ ਬਲਕਿ ਪੂਰਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਫ਼ੈਸਲਾਕੁਨ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹਰ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕ ਅਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮੈਂ ਸ: ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 'ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਹਿਬੂਬ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਟਰੱਸਟ ਗੜ੍ਹਦੀਵਾਲਾ' ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕਬਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

ਤਨਹਾਈਆਂ
ਕਵਿਤਰੀ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 135 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਬਰਾੜ ਇਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਨ ਵਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਥਮ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤਨਹਾਈਆਂ' 2012 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਜਨਮਜਾਤ ਕਵਿੱਤਰੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਭੇਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਹਿਸਾਸ ਤੜਪਦੇ ਅਤੇ ਲੁੱਛਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੇਜ ਕੇ ਕਾਗਜ਼ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਉਤਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਉਸ ਦਾ ਲੇਖਣ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਿਲਆਉਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਹੀ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਤਨਹਾਈ ਦੇ ਸੁਰ ਅਲਾਪ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਥਮ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਿੱਜੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਜਦ ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਮਾਨਯ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਜਗਤ ਉੱਪਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰਫ਼ ਹਿੰਸਾ, ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ, ਆਪੋਧਾਪੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਡਾਢਾ ਹਿਰਖ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਗੱਭਰੂ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਆਤਮ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੀਵਾਨਗੀ ਵਿਚ ਅਰਧ-ਨਗਨ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਵਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰੀ ਬੈਠੀ ਹੈ : ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਤੋੜ ਕੇ ਬੰਧਨ ਉਚੀ ਪਰਵਾਜ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਰਸਤਾ ਹੈ ਬੜਾ ਔਖਾ ਪਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਰ ਮੈਂ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜ਼ਮਾਨਾ ਰੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜੇ ਇਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਓ, ਨਾ ਇਸਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣਾ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਦੀ ਮਾਰ ਜਰਨੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 15) ਮੈਂ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਦੇ ਇਸ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਪੈਂਤੜੇ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਥਾ ਚਿੰਤਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਾਇਆਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ , ਸਫ਼ੇ : 231

ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਿਗਰ ਚਿੰਤਨ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਹਿਤ ਅਜੋਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਲੇਖ 'ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ' ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਨਸਲੀ ਆਧਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਬੰਦਾ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਓ ਭੁਗਤਦਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੀ ਵਸਤੂ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹਨ ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ, ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ, ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ, ਅਮਨਪਾਲ ਸਾਰਾ ਅਤੇ ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ। ਰਘੁਬੀਰ ਢੰਡ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹੰਢਾਏ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਬੜੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਉਸ ਉਪਰ ਮਾਣ ਹੈ। ਸਾਧੂ ਬਿਨਿੰਗ ਇਕ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਚਰਚਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਹਰ ਸਰਗਰਮੀ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸਾਡਾ ਇਹ ਲੇਖਕ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਵੀ ਵੱਡਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਨਪਾਲ ਸਾਰਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਵਾਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ ਸੈਕਸ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੀ, ਕੁਝ ਖਾਸ ਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਬਹੁਤ ਵਿਸਥਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕਥਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ
(ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)
ਸੰਪਾਦਕ : ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਾਂਤੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗਰੇਸ਼ੀਅਸ ਬੁੱਕਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 252.

ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਅਮੀਰ ਤੇ ਲੰਮੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਆਪਣੀ ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਦਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ, ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਉਪਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਬਦਲਦੀ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਦੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਛਪੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ੌਕ ਦੀ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਸਥਾਪਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ-ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ, ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ, ਸੁਖਜੀਤ, ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ, ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ, ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲੀ, ਸਾਂਵਲ ਧਾਮੀ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਅਨੇਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਉੱਚ-ਪਾਏ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਪਾਠਕਾਂ ਸੰਗ ਕੁਝ ਸਵਾਲ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਥੀਮਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਨਿਵੇਕਲੀ ਅਤੇ ਵੱਖਰੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਏਸੇ ਸੁਭਾਅ ਜਾਂ ਗੁਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਵਿਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਾਦਕ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਇਸ ਗੁਲਦਸਤੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੁੰਦਰ ਛਪੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੁਹਜਮਈ ਆਨੰਦ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਜਵਾਬਾਂ ਸੰਗ ਖਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੇਗੀ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਚਰਨ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਗੁਰਚਰਨ ਦਰਦੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 18 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ 8 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 3 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ 5 ਨਾਟਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲੀ-ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਾਰਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੀ ਤੇ ਪ੍ਰਦੀਪ ਦੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜਾ ਗੁਰੂ ਘਰ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਰੋਜ਼ੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਆਸਥਾ ਦੀ ਜਿਉਂਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਦੋ ਪਲ ਦੇ ਪਾਤਰ ਡਾ: ਜਗਤਾਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਭੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਇਧਰ ਮਾਤ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸਕੂਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਫ਼ਿਲਮੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਅਧਵਾਟੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੀਣਤਾ ਭਾਵ ਵਿਚ ਮਨਿੰਦਰ ਤੇ ਦਰਸ਼ੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਪਾਉਂਦੇ।
ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਵੱਖਰੀ ਥਾਂ ਵਿਆਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪਸਚਾਤਾਪ ਆਖਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ, ਅਭਿਮਾਨ, ਓਲਡ ਏਜ ਹੋਮ, ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ, ਦਾਜ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨ ਅਮਿਟ ਯਾਦਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ, ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ... ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੁਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਨਾਟਕੀ ਜਮਾਤ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਫ਼ਿਲਮੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਰੰਗ ਹੈ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੋਰਣਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਹੈ। ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤ ਲੜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਪਿਆਰ ਕਬਜ਼ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਨੂੰ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਕਥਾ ਜੁਗਤ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਕਾਮਯਾਬ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160.


ਅਮੀਲੋ
ਲੇਖਕ : ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 200.

ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨਾਵਲ ਰਚਨਾ ਵੱਲ ਵੀ ਰੁਚਿਤ ਹੈ। 'ਅਮੀਲੋ' ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਅਮੀਲੋ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਗੋਰੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਸਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਪਾਬੰਦ ਹੈ। ਮਾਸੂਮ ਹੈ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਸੋਚਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸਹਿਪਾਠੀ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਮੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਕੁਝ ਦੇਰ ਰਹਿਕੇ ਅਮੀਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਵੀ ਜਾਣੂ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤੇ ਪਿਛਲ ਝਾਤ ਦੁਆਰਾ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਤੋਰਿਆ ਹੈ। ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਅਗਾਂਹ ਸਰਕਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ, ਦਰਸ਼ਨ, ਮੀਤੇ ਤੇ ਅਮੀਲ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਈ ਔਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਉਂਗਲੀ ਧਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚਿੱਕੜ 'ਚ ਧਸ ਰਹੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਵਧ ਰਹੀ ਜਕੜ, ਡਰੱਗ ਦਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ, ਮੈਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਜਾਤਪਾਤ ਦੀ ਪਕੜ ਦਾ ਕੋਹੜ ਜਿਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਭੈੜਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਮੀਲੋ ਚੰਗੇ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਦੀ ਨਰਸ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਾਰਜਾਂ ਕਰਕੇ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਮੀਲੋ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਕੁੱਖ ਦੀ ਭੁੱਖ
ਲੇਖਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ/ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 103.

ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਅਨੁਭਵੀ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 'ਦੱਬੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ' ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਾਖ਼ 'ਤੇ ਧਾਕ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕਾਂ/ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾ ਲਈ ਹੈ। 'ਕੁੱਖ ਦੀ ਭੁੱਖ' ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਪੰਝੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਕਥਾ-ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜੋ ਕੁਝ ਨਿੱਤ ਦਿਹਾੜੀ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕਥਾਨਕ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਕੇ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿੱਕੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਹੀ ਬੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਬਾਤ ਸੁਣਾਉਣ ਦੇ ਲਹਿਜ਼ੇ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰੱਥ ਵੱਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਫ਼ਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਸੋਚਣ ਦਾ ਕੰਮ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਛੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹੇਅਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਪੁਰ-ਥਾਂ ਸੰਜੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਦੀ-ਕਦੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਪੇਟਾ ਬਣਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਮੂਲਕ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਵੀ ਭਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਦੁਖਦੀ ਰਗ ਵਾਂਗ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ' ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਰਦਾਨ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਹਮੀਦਾ', 'ਦੁਸ਼ਮਣੀ', 'ਬਦਲਾ', 'ਦੋ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਕਤਲ' ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇਸ਼-ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ 'ਤੇ ਉਸ 'ਚੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਰ ਦੁਖਾਤਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਦੁਬਿਧਾ' ਦੀ ਮਨੋਰਮਾ ਕੋਈ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈ। 'ਬਰਖਾ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੁੜੀ ਬਰਖਾ ਵੇਲੇ ਜਨਮ ਲੈ ਕੇ ਬਰਖਾ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੋਭਾਵਾਂ ਦੀ ਆਪੂਰਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਪੁੱਤ-ਕਪੁੱਤ' ਦਾ ਪਿਓ-ਪਾਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਭੈੜੇ ਵਰਤਾਓ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। 'ਦੋਸਤੀ' ਵਿਚ ਸੱਚੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। 'ਪਾਪ ਦਾ ਪਛਤਾਵਾ' ਤੇ 'ਦਾਦੀ ਪੋਤੀ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਬਿਹਤਰੀਨ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵੇ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲਗਾਓ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਭੇੜ 'ਚੋਂ ਮੁਹੱਬਤ ਤੇ ਆਪਸੀ ਗਿਆਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ ਦੀ ਕਥਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050.

ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮਰਦਾਵੀਂ ਚਿੰਤਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਪਰਵਾਸੀ ਕਵੀ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਬੰਧ ਹਨ ਜੋ ਗਿੱਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦੋ ਵਿਦਵਾਨਾਂ (ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ) ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਡਾ: ਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 13 ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ, ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਅਤੇ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਾਂ-ਸਨਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਉਪਲਬੱਧ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਉੱਪਰ ਦੋ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹਨ ਪਰ ਡਾ: ਮਾਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨੂੰ ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਹੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੋਜ-ਨਿਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਰਜਨ ਮਰਦ-ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਗਿੱਲ ਨੂੰ ਨਾਰੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਸ਼ਾਇਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਖੀਵਾ ਲਈ ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ 'ਮਰਯਾਦਾ-ਭੰਗਕ ਪ੍ਰਵਚਨ ਹੈ'। ਡਾ: ਅਮਰ ਕੋਮਲ ਨੂੰ ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਧੀ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ 'ਸਮੂਹ ਦੀ ਪੀੜ' ਵਿਚ ਬਦਲਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਲ ਦਾ ਦੋਹਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ, ਡਾ: ਆਸ਼ਟ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀ 'ਪ੍ਰਥਮ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ' ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ ਨਾਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ 'ਕਾਵਿਕ ਸੰਘਰਸ਼' ਅਤੇ 'ਜਨ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ' ਲਈ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਗਿੱਲ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ 'ਕੇਵਲ ਧੀਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੋਏ' ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਕਈ 'ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ' ਵੀ ਰੂਪਮਾਨ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਡਾ: ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਕਵੀ ਨੇ 'ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ' ਨੂੰ 'ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਝਰੋਖੇ' ਰਾਹੀਂ ਚਿਤ੍ਰਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਇਸ ਗੱਲੋਂ ਗਿੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ 'ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ' ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਖੱਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਡਾ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਮੰਡ ਕਵੀ ਦੀ 'ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਸ਼ੈਲੀ' ਨੂੰ ਵਡਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸਰਹਿੰਦੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵੀ ਸਾਡੀ 'ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਜ਼ਮੀਰ' ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਜੀ.ਡੀ. ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਗਿੱਲ ਦੀ 'ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ' ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਡਾ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਤਿਲਕ ਅਨੁਸਾਰ ਗਿੱਲ ਔਰਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ 'ਚਿੰਤਾਤੁਰ' ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ 'ਨਿਰਾਸ਼' ਨਹੀਂ। ਇੰਜ ਕਵੀ, ਪ੍ਰੋ: ਜੱਸੀ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿਚ, 'ਨਾਰੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।' ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਸੰਪਾਦਨ ਲਈ ਸੰਪਾਦਕ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਗਿੱਲ-ਕਾਵਿ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਬੜੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ
ਕਵੀ : ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

'ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ' ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ, ਨਜ਼ਮਾਂ ਰੁਬਾਈਆਂ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛੰਦ ਬੱਧ ਹਨ। ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬਹਿਰ ਤੋਲ ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਾਫੀਏ ਹਦੀਫਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸੱਜਤ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੈ ਪਰ ਕਵੀ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਜਿਥੇ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹੋਏ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਨੇ ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਹਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੋਇਆ ਕਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਇਕ ਚਿੱਤਰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਰੋਤੇ/ਪਾਠਕ ਦੇ ਸੁਆਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਮਸਤਕ ਤੱਕ ਤਰਕ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਨ ਅਤੇ ਨਾਰੀ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਨਿਖੇਧੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਜਾਤਾਂ, ਪਾਤਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉਤੇ ਵੰਡਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆੜੇ ਹੱਥੀਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਲਿਖੇ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੰਦ ਬਹਿਰ ਅਤੇ ਕਾਫੀਏ ਰਦੀਫ ਸੰਪੂਰਨ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਕਈ ਸ਼ਿਅਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਮੋਂਹਦੇ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸ਼ਿਅਰ ਪੇਸ਼ ਹਨ :
ੲ ਔਰਤ ਕੁੱਖੋਂ ਜਨਮ ਲਿਆ ਔਰਤ ਨੂੰ ਮਾੜਾ ਕਹਿੰਦਾ ਏ
ਤੈਨੂੰ ਰੱਬ ਨੇ ਕਲਮ ਹੈ ਦਿੱਤੀ ਸੋਚ ਕੇ ਕਲਮ ਚਲਾਇਆ ਕਰ।
ੲ ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪੁਤਲਾ ਮੇਰਾ ਮਾਣਸ ਨਾਂਅ
ਵਿਚ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ ਦੇ ਵੰਡਿਆ ਮੇਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਗਿਰਾਂ।
ੲ ਹਾਕਿਮਾਂ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ ਮਜ਼ਲੂਮ ਫਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ
ਕੁਰਸੀ ਖਾਤਿਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
'ਖਿੜਦੇ ਫੁੱਲ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਸਿਖਿਆਦਾਇਕ ਫੁੱਲ ਮਹਿਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਜੀ ਆਇਆਂ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਫਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ
ਅਨੁਵਾਦਕ (ਲਿਪੀਅੰਤਰ) : ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ (ਡਾ:)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 260 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 232.

ਖਲਕਤ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੋਕਾਂ ਦੀ। ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਨਿਜ਼ਾਮ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿੰਦ ਤੋੜ ਕੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਫਾਕਿਆਂ ਭਰੇ ਦਿਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸਿਰਫ ਦਿਨ ਕਟੀ ਹੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਸਰਾਫ ਵੀ ਭੁਗਤਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਗਾਵਤੀ ਇਰਾਦੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਨੂੰ ਲੋਚਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਲਈ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਬੇਵਸੀ ਭਾਰੂ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ (ਨਾਵਲ))' ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਫਰਜ਼ੰਦ ਅਲੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਯਥਾਰਥਵਾਦ ਹੀ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਕਰਕੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ।
ਕਿਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਵੀ ਹੋਣਾ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕਾਂ (ਸ਼ਾਹਾਂ) ਨਾਲ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣੀ, ਮੂੰਹ ਫੱਟ ਜ਼ੋਰੂ ਨਾਲ ਸਬਰ ਨਾਲ ਹੰਢਣਾ, ਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਧਿਰਾਂ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਫਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਯਤੀਮ ਪਰ ਉੱਦਮੀ ਗੱਭਰੂ ਦਾ ਪੜ੍ਹ ਜਾਣਾ, ਹੱਕ ਹਕੂਕ ਲਈ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਵਿੱਢਣਾ, ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਚਿਣਗ ਫੁੱਟਣੀ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੱਟੀਆਂ ਬੁਰਕੀਆਂ ਨਾਲ ਡੱਬੂਆਂ ਦੀ ਹੇੜ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਵਿਕਾਊ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਲਿਕਾਂ ਨਾਲ ਗੰਢ-ਤੁਪ ਕਰਕੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਲੁੱਟਣੇ, ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਬਾਗੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਣ ਜਾਣਾ, ਵਿੱਢੇ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹੀ ਖਿੰਡ ਜਾਣ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਤੋਂ ਕੋਹਲੂ ਦਾ ਬੈਲ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਲੈਣਾ, ਚਾਰ ਛਿੱਲੜਾਂ ਜੇਬ ਵਿਚ ਆ ਜਾਣ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਔਕਾਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਹਉਮੈ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਚੜ੍ਹ ਬਹਿਣਾ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ' ਵੀ ਨਾ ਖਾ ਸਕਣਾ, ਵਿਛੜੇ ਮਾਂ ਪੁੱਤ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਰਸੇਵਾਂ, ਧਰਮ ਸਥਾਨਾਂ ਉਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰੀ ਦਾ ਦਬਦਬਾ, ਔਰਤ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗ਼ਲਤ ਵਿਖਿਆਣ ਹੋਣੇ ਅਤੇ ਪਾਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਯਾਸ਼ੀ ਦੇ ਅੱਡੇ ਬਣ ਜਾਣੇ ਆਦਿ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕੌੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਸ਼ਬਦੀ ਸਾਗਰ ਵਿਚੋਂ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਲੱਭ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਇਕ ਸਫਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਇਹ ਨਾਵਲ 'ਇਕ ਚੂੰਢੀ ਲੂਣ ਦੀ।'
ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਪਣੀ ਰੌਚਕ ਕਹਾਣੀ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਆਪਣੀ ਖੇਤਰੀ (ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ) ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ (ਜਿਵੇਂ ਜਣਾ/ਮਰਦ, ਜਣੀ/ ਔਰਤ, ਬਾਜੀ/ਵੱਡੀ ਭੈਣ, ਮੰਮਨੀ/ਸੁਸਰੀ, ਕੰਡੋਰੀ/ਚੰਗੇਰ, ਚਾਈ/ਚੁੱਕੀ, ਇਹਤਰਾਮ/ਸਤਿਕਾਰ, ਵੰਞਣ/ਜਾਣ ਅਤੇ ਆਕਬਤ/ਪ੍ਰਲੋਕ ਆਦਿ ਨਾਲ) ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਭੰਡਾਰ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੇ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਹੈ।

ਨਿਆਗਰਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ
ਲੇਖਕ : ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ
ਅਨੁਵਾਦਕ: ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ: ਕੋਲਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ :150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਵਰਤਾਉਂਦਿਆਂ ਜਿਥੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖਾਸ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਸੁਹਜ ਭਰੀ ਦਿੱਖ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਪਨਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਵੀ ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹਿੱਸਾ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਹਜ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕਾਇਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਹਨ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦੇ ਸਬੱਬ ਨੇ ਹੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਭਰਾ ਉਘੇ ਚਿਤਰਕਾਰ ਤੇ ਲੇਖਕ ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਫਰਨਾਮਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਭਰਿਆ। ਸ਼ਾਹਮੁੱਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ (ਗੁਰਮੁਖੀ)ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਸਲੀਮ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੈਨੇਡਾ ਫੇਰੀ ਦੀ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵਿਧਾ/ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕੰਧੇੜੇ ਚੜਕੇ ਜਿਵੇਂ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਜਾ ਲੱਥਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਦੇਸ਼ੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਖਿਦਮਤਦਾਰਾਂ ਡਾ.ਅਜ਼ਹਰ ਮਹਿਮੂਦ, ਡਾ: ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬੈਂਸ, ਅਜਾਇਬ ਸਿੰਘ ਚੱਠਾ, ਸੱਯਦ ਅਲੀ ਇਰਫ਼ਾਨ ਅਖ਼ਤਰ, ਇਕਬਾਲ ਫਰਹਾਦ, ਸ਼ੱਬੀਰ ਹੁਸੈਨ, ਰਵੀ ਸ਼ਰਮਾ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਕੁਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੰਜੂਆ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ, ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਖਰੇਵੇਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪ੍ਰੌੜਤਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਉਪਰਾਲੇ/ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਦਬ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਤੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫਿਰਕੁਪਣੇ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੋਈ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵੰਡ ਤੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਿਰਕੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੂਜੇ ਫ਼ਿਰਕੇ ਵੱਲੋਂ ਬੇਲੋੜੀ ਨਫ਼ਰਤ ਭਰੀ ਨਿਗ੍ਹਾ ਨਾਲ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਰਦੂ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਜਾਣੀ ਸ਼ਾਹਮੁੱਖੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲਹਿੰਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਸਿੱਖਣ-ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਇਕ ਹੋਰ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਫ਼ਿਰਕੂਪੁਣੇ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਕੇ ਸੱਚੀਂ-ਮੁਚੀਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਾਣਮੱਤੀ ਬੋਲੀ ਬਣ ਸਕੇਗੀ।
ਲੇਖਕ ਪਾਸ਼ਾ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਹੋਈ ਫ਼ਿਰਕੂ ਵੰਡ ਉਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ :
'ਇਕ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ ਮਾਂ ਸੀ,
ਜਿਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵੰਡੀ ਛਾਂ ਸੀ।'

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

 

05-01-2014

ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਲੇਖਕ : ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ 'ਸਾਵਣ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ 'ਸਾਵਣ' ਨਾਟਕ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀ ਵੱਲ ਪਰਤਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ 17 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਟਕ 'ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ', ਪੰਜ ਅਣਛਪੇ ਪਰ ਖੇਡੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਨਾਟਕ ਤੇ ਹੋਰ ਦਰਜਨ ਕੁ ਦੇ ਕਰੀਬ ਛੋਟੇ ਨਾਟਕ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਆਪਣਾ 'ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਲੋਕ' ਵਿਚ ਪੂਰਬੀ ਭਈਆ ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੀਤ ਤੇ ਰਾਧੇ ਸ਼ਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮੂ ਬਚਪਨ ਦੇ ਹਾਣੀ ਹਨ। 'ਕੱਠੇ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੀਤ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਜਾਤੀ ਹੰਕਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ।
'ਤੂੰ ਸਾਲਿਆ ਸਾਡੇ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਤੇ ਪਲ ਕੇ ਸਾਡੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਥੋਂ ਹੋ ਗਿਆਂ?'
ਅੱਗੋਂ ਰਾਮੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ 'ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਹੱਡ ਭੰਨ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਉਧਰ ਜਾ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹੋ।
ਅਸੀਂ ਏਧਰ ਭਈਏ,ਤੁਸੀ ਉਧਰ ਭਈਏ' (ਪੰਨਾ-55) ਸੌ ਦਾ ਨੋਟ ਰੁੜ੍ਹ ਗਿਆ (ਪੰਨਾ-70) ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੇ ਘਰ ਮਿਸਤਰੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤਾਂ ਬਚ ਗਈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰੇਤਾਂ ਸੌ ਰੁਪਏ ਦੀ ਵਿਕ ਜਾਵੇ ਪਰ ਖਰੀਦਣ ਕੋਈ ਨਾ ਆਇਆ। ਫਿਰ ਮੰਦਿਰ ਵਿਚ ਰੇਤਾ ਦਾਨ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ ਮੰਦਿਰ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਰੇਤਾਂ ਲੈ ਗਏ ਬਾਕੀ ਛੱਡ ਗਏ। ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਪਿਆ। ਰੇਤ ਰੁੜ੍ਹ ਕੇ ਗਟਰ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਮੁਹੱਲੇ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫੋਨ 'ਤੇ ਫੋਨ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਗਟਰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਸੌ ਰੁਪਏ ਮੰਗ ਲਏ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਸ਼ਰਮਾ ਬਹੁਤ ਪਛਤਾਈ। ਇਥੇ ਗੱਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਰੌਚਿਕਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਭਰਪੂਰ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ। 'ਅੱਕ ਦਾ ਫਲ' ਵਿਚ ਭੈਣ ਭਰਾ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਤੋਂ ਚਿੱਟੇ ਹੁੰਦੇ ਲਹੂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। (ਪੰਨਾ-85) 'ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ' ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਵੇਦਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਇਕ ਧੀ ਦੀ ਜਾਨ ਗਈ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਬਦਲੇ ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?
(ਪੰਨਾ-97) ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਡਾਲੀ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਾ ਫੁੱਲ, ਕੌਣ ਦਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਣੇ, ਜਨਮ ਪੱਤਰੀ, ਪੀੜ ਪਰਾਈ, ਤਰੱਕੀ, ਆਸ਼ਿਕ ਰੋਂਦੇ ਰੱਤ ਨੀ, ਗਵਾਚਾ ਪਿੰਡ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਪਾਠਕ ਵਾਸਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

¸ਪਿੰ੍ਰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 9814856160


 ਦਿਲ ਦਾ ਕੌਲ ਫੁੱਲ

ਲੇਖਕ : ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਵਲਾਂ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਸੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਢ ਭਾਵੇਂ ਇਕ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਸਾਰੇ ਔਝੜ ਰਾਹ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਮਾਂ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਫ਼ੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀਮਤ ਹੈ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੱਕ। ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਸਲਾਹ ਨਾ ਮਰਜ਼ੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਹਾਨਣ ਕੁੜੀ ਸਿਲ੍ਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਪਣੀ ਚੁੰਨੀ ਨਾਲ ਪੂੰਝਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਆਰ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਉਮੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਬਚਪਨ ਦਾ ਪਿਆਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਲਸਾ ਤੋਂ। ਦੂਜੇ ਅਜਿਹੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਕਈ-ਕਈ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ, ਐਸ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਮੰਜੇ ਦੇ ਪਾਵਿਆਂ ਹੇਠ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਦੇ ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ-ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਗ਼ੈਰ-ਮਨੁੱਖੀ ਵਤੀਰਾ ਸੀ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ। ਔਰਤਾਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਿਉ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਖੋਹ ਕੇ ਮੂਲ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰੱਖਦੇ, ਸ਼ਰਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਨਿਆ ਕਰੀ ਰੱਖਦੀ ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਔਰਤਾਂ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ।
ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ, ਇਮਾਨਦਾਰਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤੂਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ ਹੱਕਾਂ ਲਈ। ਇਕ ਜਮਾਤ ਹੈ ਟੁਕੜਬੋਚਾਂ ਦੀ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਮੀਰ ਨਹੀਂ, ਆਤਮਾ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਮਾਲਕ ਦੀ ਜੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਸ ਜਾਲ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ। ਇਕ ਜਮਾਤ ਹੈ ਬੁਰਛਾਗਰਦੀ ਦੀ ਜੋ ਮਾਲਕ ਦੀ ਖਾਤਰ ਲੜ ਮਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਵਿਚਲਾ ਪਾੜਾ, ਜਗੀਰੂ ਸੋਚ ਮਰਦ ਉਤੇ ਦੂਸਰੀ ਔਰਤ ਦਾ ਹਾਵੀ ਹੋਣਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਪਾਖੰਡ ਜੋ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ, ਮੇਲੇ-ਤਿਉਹਾਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਵਰਨਣ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਸ਼ਕਤੀ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਬਹੁਵਿਧਾਵੀ ਲੇਖਕ ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ 55ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ 'ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸੱਚ ਸ਼ਕਤੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਹਾਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਲੇਖ ਰਚਨਾ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਕਤੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਯਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੁੱਧੀ, ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਧਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਵੇ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਰਾਮਾਤੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਭੌਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਆਰਥਿਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਰੱਬੀ ਅਵਤਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ, ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕ ਤੇ ਕਰਾਮਾਤਾਂ, ਚਲਾਕੀ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਕੱਟਣਾ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਯਸ਼, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਲਾਮ, ਸਾਡੇ ਅਡੰਬਰ ਧਨ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਲਈ, ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਹੈ, ਪੂਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਮੂਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਲਚਕਦਾਰ ਹੈ, ਭੌਤਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਕਤੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਧੁਰੀ ਹੈ ਆਦਿ ਚੈਪਟਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ, ਮਿਥਹਾਸਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਕਰਸ਼ਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਰੌਚਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕ ਕਿਸੇ ਹੱਦ ਤੱਕ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਨਿਗੁਣੀ ਜਿਹੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ, ਸੰਜਮਤਾ ਤੇ ਰੌਚਕਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੈ। ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੂਰਵ ਗਿਆਨ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਤੋਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਤ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਗਿਣਾਤਮਿਕ ਦੋਹਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰੇਗੀ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ
ਕਵੀ : ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

'ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਮੁਮਤਾਜ਼ ਕਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਦੀ ਅੱਠਵੀਂ ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਦਿਲਕਸ਼ ਅੰਦਾਜ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਹਰ ਕਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮੇ ਕੋਈ ਯੁਗ-ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਇਕ ਯੁਗ-ਕਵੀ ਹੈ। ਪਰ 'ਚੰਨ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਹਿੰਗੀ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪ੍ਰਗੀਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਵ-ਅਭਿਵਿਅੰਜਨ ਦਾ ਵਾਹਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਕਵੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਪੱਤੀਆਂ ਪੌਣਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਵੀ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੁਰਅੱਤ ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝੇ ਕਿ ਚਾਨਣ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਰਾਤ ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੇ ਕਿ ਸੂਰਜ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 'ਡੈਮੋਗ੍ਰਾਫ਼ਿਕ ਮੈਪ' ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਉਪਰ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਵਰਗਾ ਕੋਈ ਪਰਿਪੱਕ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਕਵੀ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਕਵੀ ਦੀ ਇਹ ਕਾਮਨਾ ਕਿੰਨੀ ਮਾਸੂਮ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਹੈ :
ਜੋ ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਜੰਮੇ ਜਾਏ
ਉਸ ਨੂੰ ਓਥੇ ਈ ਰਿਜ਼ਕ ਥਿਆਏ
ਇਹ ਕਿਉਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਏ
ਬੈਸਣ ਬਾਰ ਪਰਾਏ...
ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਇਕ ਹੋ ਜਾਏ
ਕੋਈ ਨਾ ਕਹੇ ਪਰਾਏ
ਇਹ ਮੇਰੀ ਅਰਦਾਸ! (ਅਰਦਾਸ)
ਆਪਣੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਰਫ਼ਤ ਕਵੀ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਰਾਗ ਨੂੰ ਜੁਦਾ-ਜੁਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੀਨ ਰਾਗੀ ਹੀ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਦਾ ਮਰਤਬਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਤੋਂ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਤੱਥ ਉੱਪਰ ਮੋਹਰ-ਛਾਪ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਫਿਰ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜੋਕੇ ਯੁਗ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੇਸੁਰੇ ਅਤੇ ਬੇਤਾਲੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਮਹਾਂਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲੀ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਪਾਤਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਭਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ
ਚੋਣਕਾਰ : ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਦਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 650 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 508.

ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰਾ ਜਾਂ ਅਜਨਬੀ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਕੁ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਉਹ ਸਾਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਥੂਲ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ। 'ਮੌਸਮ' ਅਤੇ 'ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਜਾਨ' ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੌਸਮ' ਵਿਚ ਇਕ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮਨੋਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ 'ਇਕ ਮੁੱਠੀ ਜਾਨ' ਬਾਲ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਏ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਲੇਖਕ ਨੇ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਧਾਰਾ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਸੁਘੜ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਨਦਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। 'ਕੁਸ਼ਤੀ' ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਆਂਚਲਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਹਾਣੀ-ਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਛੋਹੀਆਂ ਹਨ। ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਹਨ। 'ਇਹ ਜਨਮ ਤੁਮਾਰੇ ਲੇਖੇ' ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਬੜੀ ਬਚਿੱਤਰ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੰਦਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਤਰਕਤਾ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ ਹੈ। ਕੋਈ ਸਾਧਾਰਨ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਅੰਤ ਸੰਭਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਾ। 'ਦੁਹਾਜੂ' ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਹਾਣੀ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਧਾਰਨ ਤੱਥ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਾਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਅਤੇ ਬੋਝਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਬੀ.ਐਸ. ਬੀਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸਾਦਾ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਬੇਹੱਦ ਪਸੰਦ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਜੋਕੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਰੰਗਤ ਵੇਖ ਸਿਆਹੀ ਦੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕੁਲਤਾਰ ਬਜਰਾਵਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਹਉਕੇ, ਹਾਵੇ, ਵਿਛੋੜੇ, ਵਸਲ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅੱਜ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਨੂੰ ਸਮੋ ਕੇ ਭਾਵੇਂ ਮਦਮਸਤ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਝੂਮਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕੂੜ-ਕੁਸੱਤ ਤੋਂ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਓ, ਕੁਝ ਰੰਗ ਆਪਾਂ ਵੀ ਮਾਣੀਏ-
-ਨਾ ਬਹੁਤੇ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ ਪੈਂਦਾ, ਨਾ ਘਾਟਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਕੋਈ
ਚਲਣ ਬਦਲਦੇ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨਹੀਉਂ ਕਦੇ ਫ਼ਕੀਰਾਂ ਦੇ।
-ਲੰਮੀ ਤਾਂ ਉਡਾਨ ਬੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੋਚ ਦੀ
ਡਾਚੀ ਨਹੀਉਂ ਪਰ ਮੁੜਦੀ ਬਲੋਚ ਦੀ।
-ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ ਹੈ ਅੰਦਰ ਵਸਿਆ ਫਿਰ ਵੀ ਤਲਬ ਅਥਾਹ ਸਾਨੂੰ
ਮਨ ਮੇਰਾ ਸਾਗਰ ਵਰਗਾ ਮਗਰ ਪਿਆਸਾ ਪਾਣੀ ਦਾ।
-ਜੇਕਰ ਰਹਿਮਤ ਵਰ੍ਹ ਜਾਵੇ
ਸ਼ਾਇਦ ਫੁੱਟ ਲਗਰ ਜਾਵੇ।
-ਜਦ ਵੀ ਮੈਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਾਵਾਂ, ਝੂਮਾਂ ਵਿਚ ਖ਼ੁਮਾਰੀ
ਦੇ ਗਿਆ ਆਪਣੀ ਬਾਂਸਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮੁਰਾਰੀ।
-ਕੌਣ ਸਾਨੂੰ ਮਹਿਕਦਾ ਐਸਾ ਖ਼ੁਆਬ ਦੇ ਗਿਆ
ਜਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਖਾਬ ਨੂੰ ਕੋਈ ਗੁਲਾਬ ਦੇ ਗਿਆ।
ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਇਸ਼ਕ-ਹਕੀਕੀ ਵੱਲ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਉਹ ਫੱਕਰਾਂ ਦੀ ਅਲਮਸਤੀ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਪਿਆਰ ਦੀ ਛਾਂ ਮਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ਼ਬਦ ਮੋਤੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਬਨੂੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋ ਵੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਰਹਾ ਦਾ ਸੇਕ ਵੀ। ਸ਼ਾਇਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿਚਲੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਾਣੀਏ-
-ਲਿਖਦਾ ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੌਖੀ, ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅੰਦਰ
ਬੋਲੀ ਮੇਰੀ ਦਾ ਝੂਲੇ, ਝੰਡਾ ਜਹਾਨ ਅੰਦਰ।
-ਨੀਵੀਂ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬਹਿਣਾ ਸਿੱਖ
ਵਿਚ ਰਜ਼ਾ ਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ।
-ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਹੋ ਗਿਆ
ਸਭ ਕੁਝ ਏਥੇ ਗੋਲ ਹੋ ਗਿਆ।
-ਪੱਥਰਾਂ ਸੰਗ ਰਹਿ ਚੰਗਾ ਵਕਤ ਲੰਘਾਇਆ ਮੈਂ
ਐਪਰ ਫੁੱਲਾਂ ਕੋਲੋਂ ਨਾ ਬਚ ਪਾਇਆ ਮੈਂ।
-ਰਾਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਰੋੜ ਬੜੇ ਨੇ
ਉਸ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਮੋੜ ਬੜੇ ਨੇ।
-ਝੱਟ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਗਰ ਤਰਨਾ ਹੁੰਦਾ
ਬੈਠ ਕਿਨਾਰੇ ਲਹਿਰਾਂ ਗਿਣਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਸਰਲਤਾ ਸਹਿਜਤਾ, ਰੌਚਿਕਤਾ, ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਬਾਂਝਪਨ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪਿੰਗਲ, ਆਰੂਜ਼ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ 'ਤੇ ਪੂਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੀਆਂ ਪਰ ਆਮ ਬੰਦੇ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰੂਪ ਦੇਵਗੁਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ (ਹਰਿਆਣਾ)
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਡਾ: ਰੂਪ ਦੇਵ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਹਨ ਪਰ ਲਿਖਦੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਹਨ। 'ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ' ਕਥਾ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵੱਲ ਮੋੜਾ ਕੱਟ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁੱਲ 12 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲੀਆਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ, ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਤੇ ਗਲ-ਸੜ ਰਹੀਆਂ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਦਾ ਨੰਗ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਹਿਜ ਵਿਅੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੋਹੜ ਤੇ ਕੋਝੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਆਹਰ 'ਚ ਹਨ।
'ਅਨਜਾਨ ਹੱਥ ਦੀ ਇਬਾਰਤ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਲਿਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤੋਂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਘਰ ਫੂਕ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪਾਠਕ ਦੀ ਹੌਸਲਾਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਉਸ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਲਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਚੌਥੀ ਘੰਟੀ' ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਭਾਗ 'ਤੇ ਕਰੜਾ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਸੇਫ਼ਟੀ ਪਿੰਨ' ਰਸਮਾਂ ਰੀਤਾਂ ਵਿਚ ਦਿਖਾਵੇਬਾਜ਼ੀ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਵਿਅੰਗ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਪੈਸੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਨਿਭਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਹਿੰਦਸਾ' ਕਹਾਣੀ ਜੇਲ੍ਹ 'ਚ ਤਾੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮਨੋਦਿਸ਼ਾ ਤੇ ਮਨੋਬਿਰਤਾਂਤ ਦਾ ਕੱਚਾ ਚਿੱਠਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਕੁਲਫ਼ੀਵਾਲਾ' ਇਕ ਖ਼ੁੱਦਾਰ ਮੁੰਡੇ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਉੱਠਣ ਲਈ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਵਕਤ ਦੀਆਂ ਕਿੱਲਾਂ' ਬਦਲ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਹਾਸੇ ਠੱਠੇ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਖੋਲ ਵਿਚ ਵੜ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। 'ਅਣਚਾਹੇ' ਮਹਾਂਨਗਰ 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜੋ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੈ। 'ਵੇਦਨਾ ਦਾ ਚੱਕਰਵਿਊ' ਕਹਾਣੀ ਯਾਮਲੀ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਾਏ ਸਬੰਧਾਂ 'ਚੋਂ ਸਕੂਨ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। 'ਸਭ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦੈ ਸਹਾਰਾ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਮਰਦ-ਔਰਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਪਰਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਚਾਬੀ ਵਾਲਾ ਖਿਡੌਣਾ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਸਨਮਾਨ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੂਸਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਤੋਂ ਜ਼ਲੀਲ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

17 ਰਾਨਡੇ ਰੋਡ
ਲੇਖਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਕਾਲੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵਯੁਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 304.

'17 ਰਾਨਡੇ ਰੋਡ' ਚਰਚਿਤ ਹਿੰਦੀ ਲੇਖਕ ਰਵਿੰਦਰ ਕਾਲੀਆ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਤਰਸੇਮ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਪਟਕਥਾ ਦਾ ਧਰਾਤਲ ਬੰਬਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ 'ਮੁੰਬਈ' ਆਖਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਬੰਬਈ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਚਿਤਰਨ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬੰਬਈ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਇਕ ਵਚਿੱਤਰ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਗਲੈਮਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਮੰਦਹਾਲੀ ਕਾਰਨ ਨਰਕ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਝਲਕਾਰੇ ਵੀ ਹਨ।
ਨਾਵਲ ਦਾ ਆਗਾਜ਼ ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਜਲੰਧਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਅਕਾਸ਼ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਕਰਿਪਟ ਰਾਈਟਰ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ ਜੋ ਵਧੀਆ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਬੜਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਜਾ ਪੁੱਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਭੂਤਬਾੜੇ ਦੇ ਵਾਸੀ ਸੰਪੂਰਨ ਓਬਰਾਏ ਨਾਲ ਜਾ ਸਾਂਝ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਪੂਰਨ ਵੀ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਭਰੂ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜ਼ਮਾਉਣ ਲਈ ਬੰਬਈ ਆਇਆ ਸੀ। ਸੰਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਹੈ-ਸਾਰਾ ਨਾਵਲ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ-ਸੰਪੂਰਨ ਇਕ ਵਧੀਆ ਸੁਪਨਸਾਜ਼, ਥੁੱਕ ਨਾਲ ਬੜੇ ਪਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਚੁਸਤ-ਚਲਾਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇਕ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਟਿਆਰ ਸੁਪੁਰੀਆ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਏ ਭੂਤਬਾੜੇ ਨਾਂਅ ਦੇ ਫਲੈਟ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਲੈਟ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ ਹਥਿਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਉਹ ਆਏ ਦਿਨ ਸ਼ਰਾਬ, ਕਬਾਬ ਅਤੇ ਸ਼ਬਾਬ ਭਰਪੂਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੰਬੇ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਅਦਾਕਾਰ, ਕਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਅਤਕਾਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਕੇ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਚ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਲੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਬਲਬੂਤੇ ਕਈ ਜੁਗਾੜ ਵਿੱਢਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬੰਬੇ ਦੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਫ਼ਿਲਮਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਨਅਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਮਾਰ ਹੋ ਸਕੇ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਰ ਕਾਂਡ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨਵੇਂ ਪਾਤਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਗਲੈਮਰ ਭਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਅਜਮਾਉਣ ਆਏ ਸਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਧੱਕੇ-ਧੌਲੇ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਸਲੂਜਾ ਦੇ ਪਾਤਰ ਚਿੱਤਰਣ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਲਈ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਿਚ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਪੱਤੀ ਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਨਾਵਲ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਉਹ ਦਿਨ ਇਹ ਦਿਨ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ,ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ 64.

ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸੂਈਆਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀਆਂ। ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਦਿਨ ਲੰਘੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਸ ਗੇੜ ਵਿਚ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਮਾਣਨ ਦੀ ਜਾਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੰਗੀਲਾ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਿਖੇਰਦੀ ਹੋਈ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ 'ਉਹ ਦਿਨ ਇਹ ਦਿਨ' ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਮਦ ਹੋਈ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ ਨੇ ਜਿਥੇ ਸਾਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਧਾਂਕ ਜਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਕਾਵਿ ਰੰਗ ਬਿਖੇਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਰੀਬ 110 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਪਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੋਹਰੇ/ਤੀਹਰੇ ਅਰਥ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ। ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਕਾਉਂਦੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੇ ਲਾ ਟੁਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਢਿੱਡੋਂ ਭੁੱਖੇ ਲਈ ਅਖੌਤੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਹਨੇਰੀ, ਮਾਡਰਨਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੀ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ੋਸ਼ੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਔਕਾਤ/ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦੇ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਿਸ ਕੰਮ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਰੇ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਘਿਓ ਲਾਉਣ ਦੇ ਤੁਲ ਹੈ। ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਵੱਲੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਕੋਝੇ ਯਤਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁੰਢੇ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਮਾਂ ਹੀ ਤੀਰ/ਤਲਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰਥਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਜ਼ਫਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ/ਜਾਬਰਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਦ ਪੁਸ਼ਤ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹਲੂਣਾ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਬਰ/ਜ਼ੁਲਮ ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ-ਮੁੱਕਣ ਦੇ ਆਸਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:
'ਸੱਚ ਦੀਆਂ ਐਸੀਆਂ ਚੋਭਾਂ ਲਾਵਾਂਗਾ,
ਜਿਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਬਰ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਨਮੋਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰ ਜਾਏਗੀ।'
ਪ੍ਰੋ: ਸੁਲੱਖਣ ਮੀਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਪਹਿਰਾਵੇ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਟੰਮਣੇ/ਕੰਧੇਰੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕੱਚਘਰੜੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਪਾਣੀਓਂ ਪਤਲੀ ਤੇ ਹਾਸੋਹੀਣੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਆਮ ਚਰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਨਮੁਖ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਜਦੋਂ ਅਸ਼ਕ ਬਣਦੇ ਨੇ ਬੋਲ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਬੜਾ ਪਿਆਰਾ ਗ਼ਜ਼ਲਗ਼ੋ ਸੀ, ਜੋ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕਾਫ਼ਿਲੇ ਤੋਂ ਸਦਾ ਲਈ ਵਿਛੜ ਗਿਆ। ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਪੱਕ ਸ਼ਾਗਿਰਦ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕਰਵਾ ਸਕਿਆ। ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਵ: ਢੁੱਡੀਕੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।
ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 76 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛਾਇਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੱਲ ਚਾਹੇ ਜ਼ੁਲਫ਼ਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਬਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਬੰਧੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਸਾਂਝਾ ਸੁਰ ਛੇੜਨ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਤਾਨ ਛੇੜਨ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਦੇ ਨਕਸ਼ ਚਿਤਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਾਲੇ ਅੱਗ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉੱਚੇ ਮੀਨਾਰਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਘਟ ਰਹੇ ਆਕਾਰ ਦਾ ਫ਼ਿਕਰ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇਸ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ, ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਾਲਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦਾ ਕੱਟੜ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਨਤਮ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਹਾਮੀ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸਾਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਪਾਠਕ ਲਈ ਬੁਝਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ। ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਚਰਨ ਉੱਤੇ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ ਜਿਹੇ ਮਾਹਿਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਢੁੱਡੀਕੇ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਨਛੱਤਰ ਕੌਰ ਦਾ ਲਘੂ ਲੇਖ 'ਬਸ ਯਾਦਾਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਅਨੁਦੀਪ ਸਰੋਏ ਤੇ ਬੇਟੀ ਅਨੁਜੋਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਢੁਕਵੇਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਬ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਸਿਰਜਣਾ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਧੜਾ-ਧੜ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਨੁਕਸਾਨ ਇਹ ਕਿ ਕੱਚ ਘਰੜ ਕਵਿਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲਿਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਖੇਤਰ ਜਿਸ 'ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਮਰਦਾਂ ਦਾ ਹੀ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ, ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। 'ਮੇਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤ' ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਰਚੇਤਾ ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 88 ਛੰਦ ਬੰਦ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੁਮਨ ਬਘਰੇਟਾ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਗ ਤੀਬਰ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ, ਈਮਾਨ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਦਰਦ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ 'ਚੋਂ ਸੇਕ ਬਣ ਕੇ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਪੋਲ਼ੀ ਤੇ ਭੱਖੜੇ ਉੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰਾ ਧੁਖਦੀ ਹੈ, ਰੋਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਦੀਵਾਰ ਬਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੋਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ 'ਤੇ ਵੀ ਦੁਆਵਾਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਤ ਆਉਣ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਲਾਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਬਘਰੇਟਾ ਦੀਆਂ ਤਮਾਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰੀ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸਿਨਫ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਿਨਾਂ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਕਿਸੇ ਪਰਪੱਕ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਲਫ਼ਾਜ਼ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁ ਵਚਨ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਚਨ ਵਜੋਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ ਪਰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਨੇ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਖਲ੍ਹੋਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਜਾਨਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002 

22-9-2013

 ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ : ਮਾਰਕਸੀ ਪਰਿਪੇਖ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀ ਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 182.

ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਬੱਧਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਬੇਬਾਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸੋਚ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਸੁਮੇਲ ਕਾਰਨ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਮਨ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਕਥਨੀ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਪਾੜਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਥਿੜਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੇ ਤੇਰਾਂ ਨਿਬੰਧ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ : ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਡਾ: ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ: ਟੀ.ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ, ਤਸਕੀਨ, ਸ਼ਬਦੀਸ਼, ਦਰਸ਼ਨ ਖਟਕੜ, ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਆਪ। ਡਾ: ਕੇਸਰ ਨੇ ਦਲਿਤ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਰੇਖਾ ਉਲੀਕੀ ਹੈ। ਖਟਕੜ ਨੇ ਜਾਤ ਤੇ ਜਮਾਤ ਦਾ ਦਲਿਤ ਸੰਦਰਭ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੰਦਰਭ ਰਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨਾਲ ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਦਲਿਤ ਦੇ ਜਾਤ/ਜਮਾਤ ਬਾਰੇ ਉਕਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤਕ ਮਸਲੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਿਬੰਧ ਵਿਚ ਛੇੜਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਰਤਾ ਕੁ ਆਦਿ ਧਰਮੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਜਗਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਤੇ ਡਾ: ਵਿਨੋਦ ਨੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸ਼ਬਦੀਸ਼ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਦਲਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਹਾਸ਼ੀਆਗਤ ਹੋਂਦ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤਸਕੀਨ ਇਸ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਹ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕ ਕੇਵਲ ਦਲਿਤ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਰੁਦਨ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਦਲਿਤ ਪ੍ਰਤੀ ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ/ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਜਾਤ ਦੀ ਥਾਂ ਵਰਗ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੱਲ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮਸਲੇ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 540 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 312.

ਡਾ: ਜਸਵੰਤ ਰਾਏ ਰਚਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕ ਦਾ ਡਾਕਟਰੇਟ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਲਿਖਿਆ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੁਆਬੇ ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਆਂਚਲਿਕ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੌਲਿਕ ਉਚਾਰ ਖੇਤਰੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਰਜਨ ਜੁਗਤਾਂ, ਸਾਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਵੱਥ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਭੂਗੋਲ, ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਕਥਾ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਪਰਸਪਰ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਖੋਜ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦਾ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ਛੇਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਥਾ ਵਿਚ ਘਟਨਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਸਤਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਚਰਨ ਵਿਚ ਦੁਆਬੇ ਦੀਆਂ ਦਸ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਕਟ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਖੋਜਾਰਥੀ ਨੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਫੀਲਡ ਵਰਕ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੀ ਮੁੱਖ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਲੋਕ ਕਥਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਮਿਥ ਦੰਦ ਕਥਾ ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪ, ਰੋਲਾਂ ਬਾਰਤ, ਤੋਦੋਰੋਵ, ਪ੍ਰਿੰਸ ਤੇ ਮੀਕਬਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਤੇ ਵਰਤਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਵਰਗ ਵੰਡ ਅਤੇ ਮੀਕਬਲ ਦਾ ਪਾਤਰ-ਚਰਿਤਰਾਂ ਦੀ ਬਿੰਬ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਖੋਜਾਰਥੀ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਸਰਲ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂ ਸੀਮਾ, ਰਫ਼ਤਾਰ, ਵਿਸਤਾਰ, ਸੰਖੇਪਤਾ, ਅਟਕਾਓ ਆਦਿ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਕਥਾ ਉਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੇਖਣਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਧਿਐਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਆਸ ਨਿਰਾਸੀ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਮੁਥਾਜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1964 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਈ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਵਲ (23) ਤੇ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਮਾਲਾਮਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੜੀਆ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵੇਰਵੇ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੈਂਤੜਾ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰ ਉਸੇ ਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਪੰਡਿਤ ਤੇ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹਨ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੋਰ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰੋ: ਸੰਧੂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਖੁਸ ਜਾਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਨੇ ਯੂਰਪ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਰਹੀ ਲਹਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੀ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਾਤਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਭੇਸ ਬਦਲਣਾ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਡਰ ਭੈ ਤੇ ਭਾਂਜਵਾਦ ਮਨ ਵਿਚ ਉਠਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਇਨਕਲਾਬ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋਸ਼, ਨਿਡਰਤਾ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਉਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ, ਧੜੇਬੰਦੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਉਤੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਮਾਓ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਵਿਚਾਲੇ ਸ਼ਕ ਸ਼ੁਬਹ, ਦੁਪਾਸੀ ਸ਼ੰਕਾ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੀ ਛੂਹਿਆ ਹੈ, ਕਿਵੇਂ ਕਵਿਤਰੀਆਂ ਵੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦੀਆਂ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਵਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਕੇਵਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਜਾਂ ਨਕਸਲੀ ਤੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਕਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ 1984 ਵਿਚ ਹੋਏ ਦੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਤੇ ਸਿੱਟਿਆਂ ਉਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਸੋਚ ਤੇ ਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ ਨਾਵਲ ਤੇ ਸਫ਼ਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚਣੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵੀ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਰੁਮਾਂਸ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਏ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਦੇ ਪਾਤਰ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਕਹਾਣੀ ਰਸ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬੜੇ ਹੀ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ, ਗੁੰਦੇ ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਬਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਹੈ।

ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ
ਲੇਖਕ : ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਹੇਅਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 176.

ਵਿਲੱਖਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ, ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਤੇ ਕੌੜਾ ਯਥਾਰਥ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ। ਮੁਢਲੇ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੈਂਸਰ ਵਰਗੀ ਲਾਇਲਾਜ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਮੋਹ ਪਿਆਰ, ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਬਲਦ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਸਾਡਾ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਸਟਮ, ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਕਮੀਆਂ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਮਚਾਉਂਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਭੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜੋ ਅੱਤ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਚੁੱਕੀ ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਮਰਵਾ ਕੇ ਤਗਮੇ ਲੈਣੇ ਇਹ ਵੀ ਚਿੱਟਾ ਸੱਚ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਾਲਾਂਬੱਧੀ ਕੋਈ ਬਾਰਾਤ ਨਹੀਂ ਜਾਏਗੀ ਤੇ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਹੀ ਕੁਝ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਨਣ ਹੇਅਰ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ (ਪੰਨਾ 25-26) ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ 1984 ਦੇ ਦੰਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।
ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਔਰਤ ਲਈ ਮਰਦ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਗੋਲਕ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕਢਣੇ ਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਰਲ-ਮਿਲ ਕੇ ਖਾਣਾ (38-40), ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਲਈ ਲੋਕ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜਦਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੱਥੋ-ਪਾਈ ਤੱਕ ਨੌਬਤ ਆਉਣੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਗਿਰਾਵਟ, ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ, ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਧਾਂਦਲੀਆਂ, ਅੱਜ ਦੀ ਜੰਗ ਪਿਸਤੌਲਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਇਕ ਵਿਅੰਗ (143-151), ਰਿਫਿਊਜੀਆਂ ਦਾ ਮੰਦਾ ਹਾਲ, ਗੰਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆ ਵੜੀ ਹੈ ਪੈਸੇ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖੇਡ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ।
ਹਰਨੇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਢੁਕਵੀਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਤੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜੋ ਕੂੜ ਅਮਾਵਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਲੀਕੀਆਂ ਹਨ, ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੌੜਾ ਯਥਾਰਥ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਿਆਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਕਵਿਤਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਾਲ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 508.

ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਸਨਮੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਇਕ ਜਿਲਦ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਸੰਕੇਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਛੂਹੰਦੀਆਂ ਹਨ-
ਬਸਤੀ ਡਰਦੀ ਹੈ, ਉਡੀਕ 'ਚ ਪੱਥਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ, ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ,
ਤੜਕ ਸਾਰ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਦਸਤਕ ਤੋਂ, ਗਲੀਆਂ 'ਚ ਫਿਰਦੇ,
ਬੇਵਰਦੀ ਤੇ ਬਾਵਰਦੀ ਪਰਛਾਵਿਆਂ ਤੋਂ, ਬਸਤੀ ਡਰਦੀ ਹੈ,
ਸੰਖਾਂ ਘੰਟੀਆਂ ਆਜ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ ਕਤਲਗਾਹਾਂ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਤੋਂ।
(ਪੰਨਾ 128)
ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਾਤਮਕ ਸੂਝ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲੜਕੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ-
ਇੰਝ ਦੀਆਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਨੇ ਧੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਰੋੜੀ ਕੁੱਟਦੀਆਂ,
ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਸਿੱਟੇ ਚੁਗਦੀਆਂ, ਲੀਹਾਂ 'ਚ ਪਿੰਡਾ ਸਾਂਭ ਕੇ,
ਹਵਸਾਂ ਦੀ ਲੂਅ ਵਿਚ ਝੁਲਸ ਕੇ ਵੀ, ਪਾਕ-ਦਾਮਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ,
ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਆਪਸੀ ਜਵਾਨੀ ਢਾਲ ਕੇ,
ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਦਾ, ਖ਼ੁਆਬ ਬੁਣਦੀਆਂ
(ਪੰਨਾ 253)
- - - - -
ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਅਸਮਾਨੀ ਉਡਣ, ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਸਾਗਰ ਤਹਿ ਫੋਲਣ,
ਹੁਣ ਨਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਇਹ ਚਿੜੀਆਂ ਹੁਣ, ਬਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਝਾਕਣ (ਪੰਨਾ 441)
ਕਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਧੀਮੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ-
ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਕੋਲ, ਨਿੱਕੇ ਨਿੱਕੇ ਰੱਬ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਗੋਦੀਆਂ 'ਚ ਬਹਿ ਅੰਗੂਠੇ ਚੂਸਦੇ,
ਟਿਕਟਿਕੀ ਲਾ ਵੇਖਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ, ਬੜਾ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਨੇ ਸਾਨੂੰ,
ਰੱਬ ਇਹ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ, ਲੋੜ ਨਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰੱਬ ਦੀ...।
(ਪੰਨਾ 290)
ਡਾ: ਰਵਿੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚੋਂ ਰਾਜਸੀ ਸੁਰ ਗਾਇਬ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਛਾਪਣਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511

ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਖਿੜ੍ਹਕੀ
ਕਵੀ : ਰਾਜਬੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀ ਖਿੜਕੀ, ਕਵੀ ਰਾਜਬੀਰ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇ ਛੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਬੀਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਵਿ ਮੁਹਾਂਦਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਹਿਜ ਸੂਖਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਹਿਜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਤੇ ਕਵਿਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਹੋਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੋਕ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼, ਇਹ ਭਾਵ ਲਿਸ਼ਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣ ਲਈ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਪ੍ਰੇਮ' ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ 'ਪ੍ਰੇਮ' ਦਾ ਇਹ ਸੂਤਰ ਪਰੋਖ/ਅਪਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਸਿਰਜਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨਾਰ ਦਾ ਬੂਟਾ, ਮੇਲਾ, ਬਚਪਨ ਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ, ਕਸ਼ਮੀਰਨ, ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਜਬ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸਹਿਜ ਹੈ-ਬੈਚੇਨੀ ਜਾਂ ਤੜਪ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਿਧਾਰਥ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਬੀਬੀ ਬੱਚੇ ਵੱਲ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਆਮ ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਉਤਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ :
ਉੱਡਣ ਲਈ
ਆਕਾਸ਼ ਨਾ ਮਿਲਿਆ
ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰੀਂਗਣ ਲੱਗੇ
ਤੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਖੰਭ ਸਦਾ
ਅਸਮਾਨ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ...
ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰਾਜਬੀਰ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਾ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਬੀਰ ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698.

28-7-2013

 ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਾਤ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 320.

ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਰਾਤ' ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਵਰਗ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਆਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰਾਜਸੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਸਲੇ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਖਾੜਕੂਵਾਦ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਨਜੀਵਨ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਉਤੇ ਪਿਆ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅੱਤਵਾਦ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੇ ਰੋਅਬਦਾਬ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਝੂਠੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਏ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਲੀਲਾ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਦਾ ਪਾਤਰ ਬਰਾੜ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਤੇ ਨੀਚ ਹਰਕਤਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਨਸ਼ੇ ਪੱਤੇ ਲਈ ਚੋਰੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਏਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪਾਸੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਮਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੇ ਕੀ ਪੰਚਾਇਤਾਂ, ਕਮੇਟੀਆਂ ਸਕੂਲ ਜ਼ਮੀਨੀ ਝਗੜਿਆਂ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੁਜਾਰੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਪਰ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਾਰਨ ਵੱਲ ਲਾ ਦਿੰਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਏਕੇ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ ਤੇ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਡ-ਅੱਡ ਧਰਮ ਬਣਾ ਲਏ ਸਨ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਤੇ ਵੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਮ ਜੱਟ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਜੱਟ ਮਾਰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਤੇ ਫਿਰ ਪੁਲਿਸ ਖਰੀਦ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਦੇਸ਼ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਲੋਕ ਪੱਖੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮੰਦਾ ਹਾਲ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਧੀ ਦਾ ਜਣੇਪਾ ਕਟਵਾਉਣ ਲਈ ਟੂੰਮਾਂ ਤੱਕ ਗਹਿਣੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਪੈਸੇ ਦੀ ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਬਰਾੜ ਦੀ ਵਿਗੜੀ ਧੀ ਗਰੀਬ ਮੁੰਡੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰ ਬੈਠਦੀ ਪਰ ਨੇਪਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਗਰੀਬੀ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਇਆ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਐਬਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਜੁਆਨੀ ਗਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੱਲ ਕੀ ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਹੀਂ ਛੋਹਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੋਚ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਲੀਕ ਦੇਣਾ ਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ, ਰੌਚਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਰਸ ਭਰ ਕੇ, ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੇ ਸੰਜਮ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਬਾਦਵਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਦ ਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੀ ਕਵਿਤਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 240.

ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ (1861-1933) ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਵਾਲ', 'ਸਸੀ ਪੁਨੂੰ', 'ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਭਗਤ', 'ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਫ਼ਲ', 'ਜੀਵ ਹੇਤੂ', 'ਗੋ ਰਕਸ਼ਾ' ਅਤੇ 'ਸ੍ਵਮਨਾਮਾ' ਆਦਿਕ ਕਿੱਸੇ ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਲਿਖੇ ਜੋ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਰਚਨਾਵਾਂ ਗੁੰਮ-ਗਵਾਚ ਵੀ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਆਦਿਕਾ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਉਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਕਈ ਅਕਾਲ ਵੀ ਪਏ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ-ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਿਤਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅਤਿਅੰਤ ਦਯਨੀਯ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅਤੇ ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਧਾਰਵਾਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਯੁਗਾਨੁਕੂਲ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਮ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਣ ਲਈ ਸਰਾਪੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੀ ਇਹ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਯੂਸੀ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਾਧੂ ਸਦਾ ਰਾਮ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਾਰੇ ਬੜੀਆਂ ਨਿੱਗਰ ਅਤੇ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਮਲਵਈ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਕ ਵਿਰਕਤ ਸਾਧੂ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਚੌਪਈ, ਕੋਰੜਾ, ਕਬਿੱਤ, ਭੁਯੰਗ ਪ੍ਰਯਾਤ, ਜਰਾਪਤ, ਸਵੈਯਾ, ਦੋਹਰਾ, ਬੈਂਤ, ਮੁਕੰਦ ਛੰਦ ਆਦਿ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਕਵੀਸ਼ਰ ਸਦਾ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਿਤ ਕਰਕੇ ਮਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਕਲਨ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਕਵੀਸ਼ਰ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲਿਖ ਦਿੰਦੀ। ਉਸ ਪਾਸ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਯੋਗਤਾ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਮਣੀਆਂ!
ਕਵੀ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਨੇਸ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

'ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਘਾਟੀ ਤੱਕ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਣੀਆਂ, ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਨੇਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਵੀ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਕਿਲਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਮਨੇਸ ਦੀਆਂ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ/ਗੀਤ, ਇਕ ਪ੍ਰੌੜ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਥਾਂ 'ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪਦਚਿੰਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤੁਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉਚੇਰੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਮੰਡਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੇਠਲੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ
ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ
ਕੱਤ ਲੈਣ ਦੇ ਪੂਣੀ ਵੇ
ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਸੱਜਣ ਜੀ ਜਾਣਾ
ਕੀਤੀ ਵਾਟ ਨਾ ਪੂਰੀ ਵੇ......
ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਿੱਕ ਹੋਇਆ ਮਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕਿਤੇ ਬਸੰਦੀ ਸਵੇਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਸਰ੍ਹੋਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਵਰਗ ਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਭਾਲਦਾ ਹੈ ਕਿਤੇ ਉਹ ਕਣਕ ਦੀਆਂ ਬੱਲੀਆਂ 'ਚੋਂ ਸੋਨੇ ਜਿਹੇ ਰੰਗ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਪਾਹ ਚੋਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਲਿਸ਼ਕੋਰਾਂ ਤੱਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਉਹ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਮਨੇਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਬੰਦਾ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੱਥਰ ਦਿਲ ਇਨਸਾਨ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮਾ ਜਲਾਉ ਪਿਆਰ ਦੀ, ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਚਿਤਵਦੀਆਂ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਬਣਾਉਣਗੀਆਂ, ਅਜਿਹਾ ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698.

ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੀ ਗੀਤ-ਕਲਾ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਪ੍ਰੋ: ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੱਸੀ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ 'ਸੰਖੇਪ ਜਾਇਜ਼ਾ' ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। (ੳ) ਜਨਮ, ਵਿੱਦਿਆ, ਜੀਵਨ ਪਿਛੋਕੜ। (ਅ) ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚੈ। (ੲ) ਹਸਨਪੁਰੀ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝਾਂ ਤੇ ਵਖਰੇਵੇਂ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦੌਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਨੂਰੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮਸਾਕੀ, ਬੇਕਲ, ਸ਼ੁਗਲ, ਰਾਏ, ਬਲੱਗਣ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਸ਼ਰਫ਼ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਰਜਨ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ-ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਉਤੇ ਭਾਵ-ਉਤੇਜਕ ਗੀਤ ਲਿਖਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦੌਰ ਦੇ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਬਾਬੂ ਸਿੰਘ ਮਾਨ, ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ, ਯਮਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ, ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸੇ ਹੀ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਅਤੇ ਲੌਕਿਕ ਗੀਤਕਾਰੀ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ, ਹਾਕਮ ਸੂਫ਼ੀ, ਸਿਵੀਆ, ਮਖਸੂਸਪੁਰੀ, ਸੰਗੋਵਾਲੀਆ, ਸੰਦੀਲਾ, ਚਮਕੀਲਾ ਆਦਿ ਉੱਭਰਵੇਂ ਗੀਤਕਾਰ ਹਨ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਗੋਂ ਗੜਕ, ਭੜਕ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ-ਪੁਣੇ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਪਹਿਲੀ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਸਮਕਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਵਰਤਾਰਾ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਗ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੀ ਬਿੰਬਾਵਲੀ ਅਤੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ, ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਲਈ ਗੀਤ-ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤ-ਮੁਖੜਿਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਕ ਮੁਖੜੇ (ਰਾਤੀਂ ਸੀ ਉਡੀਕਾਂ ਤੇਰੀਆਂ-ਪੰਨਾ 40) ਦੀ ਮੁੜ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ-ਕਿਤੇ ਇਹ ਗੁਰਦੇਵ ਮਾਨ ਦਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?
ਖੋਜ-ਕਰਤਾ ਨੇ ਹਸਨਪੁਰੀ ਦੇ ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ-ਔਸੀਆਂ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਗੀਤ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਰੂਪ ਤੇਰਾ ਰੱਬ ਵਰਗਾ, ਮੇਰੇ ਜਿਹੀ ਕੋਈ ਜੱਟੀ ਨਾ, ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਉਹ ਦਿਨ (ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ) ਆਦਿ ਦਾ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਸਨਪੁਰੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਡਿਊਟ ਲੇਖਕ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਦੇਸ਼-ਪਿਆਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤ-ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

14-7-2013

 ਭੋਰੇ ਵਾਲਾ ਪੂਰਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.

ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਤੀਖਣ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਦੀ ਇਕ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਨਾਟ-ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੋਹਝਾਂ ਦੇ ਪਾਜ ਉਘੇੜਦੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦਾ ਅਤੇ ਮੀਰਜ਼ਾਦੀ, ਇਸ ਕਾਵਿ ਨਾਟਕ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਵਜੋਂ ਕਾਵਿ-ਨਾਟ ਦਾ ਆਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੀ ਵਿਧਾ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਨਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਣਮੱਤਾ ਨਾਇਕ ਅਤੇ ਕਦੇ ਨਾ ਵਿਸਾਰਨਯੋਗ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਲੋਕ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਸੀ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੀ ਅਮਰ ਗਾਥਾ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਕਰਕੇ, ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਾ ਕੀਤਾ ਹੈ।
'ਭੋਰੇ ਵਾਲਾ ਪੂਰਨ' ਪੂਰਨ ਦੀ ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਦਾਸੀ ਮਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰੀਵ ਦਰਦ ਦੀ ਪੱਕਾਸੀ ਕਰਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿਬੜੀ ਹੈ। ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਪਏ ਪੂਰਨ ਨੂੰ ਇੱਛਰਾਂ ਪਲ-ਪਲ ਚੇਤੇ ਕਰਦੀ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹਦੇ ਰਾਜੇ ਸਲਵਾਨ ਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ :
'ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਵੀ ਮਾਂ ਹਾਂ
ਮੇਰਾ ਬਾਲਕ, ਕਿੰਝ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਵੇ।'
ਭੋਰੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਔਰਤ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਲਦਾ ਪੂਰਨ, ਮਾਂ ਇੱਛਰਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਦਿੰਦਾ। ਆਪਣੀ ਅਸਲ (ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ) ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਣ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਦਮੇ ਵਰਗਾ ਝਟਕਾ ਲਗਦੈ। ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸੰਸੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇ।
ਕਾਵਿ-ਨਾਟ ਦਾ ਅੰਤਲਾ ਹਿੱਸਾ, ਪਾਠਕ ਦੀਆਂ ਤਰਬਾਂ ਛੇੜਣ ਦੇ ਸਮਰਥ ਹੈ। ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਮਗਰੋਂ, ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਸੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ, ਕੁਝ ਪਲ, ਪਰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਕਿਰ ਗਏ, ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਗਏ ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਾਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ, ਤੇ ਪੀੜਤ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਦੀ ਪੰਡ।
ਮਾਤਾ ਤੇਰੀ
ਹੋਣੀ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਵਿੰਹਦੀ, ਸਹਿੰਦੀ ਸਹਿੰਦੀ
ਕਹਿੰਦੀ ਵੀ ਤਾਂ ਕਿਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੀ
ਤੂੰ ਜਿਸ ਭੋਰੇ ਨੂੰ, ਭੁੱਲ ਆਇਐਂ
ਰੱਬ ਕਰੇ ਇ ਭੁੱਲਦਾ ਰਹਿਸੇਂ
ਤੇਰੇ ਪਾਤਰ ਅਗਲੇ ਭੋਰੇ। ਤੇਰੀ ਉਮਰ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਨੇ
ਕਦੇ ਕਦੇ ਇਹ ਮਾਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ, ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰੀ ਆਵੇਗੀ।
ਅੱਖ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਸਭ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇਗੀ।
ਪੂਰਨ-'ਮਾਤਾ। ਮਾਤਾ' ਆਵਾਜ਼-'ਭੁੱਲ ਜਾ ਪੁੱਤਰਾ।' ਪੂਰਨ-'ਮਾਂ ਮਾਂ', ਆਵਾਜ਼-'ਪੁੱਤਰਾ ਪੁੱਤਰਾ'।
(ਦੋਵੇਂ, ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਉਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ)
ਸਟੇਜ 'ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਫੇਰ ਹਨੇਰਾ, ਫੇਰ ਹਲਕੀ ਹਲਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ। ਇੰਜ, ਡਾ: ਸ਼ਹਰਯਾਰ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ, ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਕਿੱਸੇ ਨੂੰ, ਇਕ ਨਵੇਂ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ, ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣਾ ਦਿੱਤੈ।

-ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੋ: 98154-61710

ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ
ਕਵਿੱਤਰੀ : ਗੁਰੂਤੇਜ ਪਾਰਸਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਵਿੱਤਰੀ ਗੁਰੂਤੇਜ ਪਾਰਸਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਲੇਠੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ' ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਮੂਲਕ ਕਵਿਤਾ ਹੈ। ਸਫ਼ਾ 73 ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ ਭਾਵਪੂਰਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 73 ਤੋਂ 112 ਸਫ਼ੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਪੂਰ ਗੀਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੇ ਦਿਲੀ ਦਰਦ, ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਚ ਹਾਰਾਂ ਦੀ ਟੀਸ, ਮੇਲ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਿਕਵੇ, ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਦੱਬੂ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਗਾਵਤ, ਮਾਨਸਿਕ ਵਲਵਲੇ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਾਂ-ਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਬਲ ਪ੍ਰਤੀ ਮੋਹ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਸਤਿਕਤਾ ਦਾ ਜਲੌਅ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਛੰਦ ਵਿਚ ਹਨ ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਛੰਦਬੱਧ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਮਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਹਨ ਜੋ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗੀਤ ਲੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਇਕ ਖ਼ੁਦ ਰੌ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਕਵਿੱਤਰੀ ਉਹੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਜ਼ਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਨਾਜ਼ਿਲ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਹ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਖਾਬ ਵਿਚ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਅੰਬਰੀ-ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਰੰਗ ਹੈ, ਉਤੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਲੈਅ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਰਸ ਹੈ। ਰੂਪ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਬਿੰਹ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪਾਰਸਾ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਪਰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਗੁੜ੍ਹੀ ਹੋਈ ਕਵਿੱਤਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਜੀਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਾਂਗ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਤਰਕ, ਵਿਤਰਕ, ਵਿਵੇਕ, ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਹਾਰ, ਆਦਰਸ਼, ਖਾਬ, ਅਹਿਸਾਸ, ਅਵਚੇਤਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਬਰਾਂ ਦੇ ਚੰਨ ਤਾਰੇ ਹਨ :
'ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਸ਼ਹਿਦ ਬਰੋਬਰ/ਜੋ ਖੁੱਭਿਆ ਸੋ ਹਰਿਆ ਏ-ਨਿਤਨੇਮ ਭਾਵੇਂ ਰੂਹ ਰੁਸ਼ਨਾਏ/ਪਰ ਨੇਹ ਬਿਨਾ ਕਦ ਸਰਿਆ ਏ?/ਲੱਖ ਉਡਾਨਾਂ ਸੁਪਨੇ ਨਿਹਫਲ/ਜੇ ਰਾਹ ਨਾ ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਫੜਿਆ ਏ/...' ਇਕ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ 'ਸੁਖ ਦਾ ਇਕ ਘੁਟ' ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਬੰਦ ਦੇ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਾਂਗਾ :
'ਇਕ ਕਿਰਨ ਸੂਰਜ 'ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ/ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਧਸ ਜਾਏ-ਦਿਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਣੇ ਇਕ ਝਰਨਾ ਰੁਣ ਝੁਣ ਵਹਿੰਦੀ ਜਾਏ...।
'ਮੈਂ ਤਾਰੇ ਕੀ ਕਰਨੇ' ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਧੁਨਿਕ ਨਾਰੀ ਕਾਵਿ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਅਮੁੱਲ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਜੀ ਆਇਆਂ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337

ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਪਿਛਲੇ ਤੀਹ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਿਰਜਣਾਸ਼ੀਲ ਹੈ। 'ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਨਵੀਂ ਐਡੀਸ਼ਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਸੁਰਿੰਦਰ ਰਾਮਪੁਰੀ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਈਆਂ ਗੰਢਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਮੁਹੱਬਤ, ਛਲ, ਵੇਦਨਾ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਅਜੀਬ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਵੇਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪਾਂਧੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। 'ਚਿੰਤਾ ਵਾਲੀ ਗੱਲ' ਪਿਆਰ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਛਲ ਵਿਚਕਾਰ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਈ ਅਮਰੀਜੀਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਰੇਖਾਵਾਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ' ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਤੋਂ ਬੱਚਾ ਲੈਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 'ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ' ਦਾ ਅਮਰ ਚੰਦ ਚੌਕੀਦਾਰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਲਈ ਅੱਕੀਂ-ਪਲਾਹੀਂ ਹੱਥ ਮਾਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ' ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਧੀਆ ਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਤਾਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਕਿੱਝ' ਕਹਾਣੀ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਅੱਤਵਾਦ ਦੇ ਸਹਿਮ ਦੇ ਪ੍ਰਛਾਵਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦਾ ਆਹਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਉਦੋਂ ਹੀ' ਮਿਥਿਹਾਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰਾਹੀਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਸੁਨੀਤਾ ਦਾ ਵਹਿਮ' ਦੀ ਸੁਨੀਤਾ ਨੂੰ ਵਹਿਮ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਜਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। 'ਪੁੰਨਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ' ਸ਼ਰਨਜੀਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ਜੋ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮੁੜ ਲੜਨ ਲਈ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਮੱਥੇ ਦੀ ਚੀਸ' ਦਹੇਜ ਦੇ ਲੋਭੀਆਂ ਦਾ ਪਾਜ ਉਘਾੜਦੀ ਹੈ। ਰਾਮਪੁਰੀ ਹੋਣਹਾਰ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਐਡੀਸ਼ਨ ਛਾਪਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ।

ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ
ਲੇਖਿਕਾ : ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ, ਚੰਡੀਗ਼ੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 270.

ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਹਿੰਦੀ ਦੀ ਜਾਣੀ-ਪਛਾਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟਤ ਗਲਪ-ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। 'ਆਮ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ' ਉਸ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ 'ਅੰਨਿਆ ਸੇ ਅਨੰਨਿਆ' ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕ ਮਹਿਤਾਬ-ਉਦ-ਦੀਨ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਇਕ ਧਨੀ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਤ ਮਾਰਵਾੜੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਔਰਤ ਹੈ। ਮਾਰਵਾੜੀ ਟੱਬਰ ਭਾਵੇਂ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ, ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੇ ਖ਼ਿਆਲਾਤ ਸਭ ਆਮ ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਬੰਗਾਲੀ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਅਨੁਸਾਰ ਨਹੀਂ ਢਲੇ। ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸੰਸਕਾਰੀ ਤੇ ਪੁਰਾਤਨ-ਪੰਥੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਧੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਵਾਇਤੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬੱਝਦੀ। ਉਹ ਪੰਜ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਿਉ ਤੇ ਇਕ ਸ਼ਾਦੀਸ਼ੁਦਾ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਡਾਕਟਰ ਸੱਰਾਫ਼ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਕਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਚੈਲੰਜ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਚਮੜੇ ਦੇ ਵਪਾਰ 'ਚ ਰੁਚੀ ਲੈਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਪਾਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਪਾਰਕ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖਲੋਣ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਸਮਾਜ ਡਾ: ਸੱਰਾਫ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਨਤੀਜਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦਮ-ਕਦਮ 'ਤੇ ਜ਼ਲੀਲ ਤੇ ਪੜਤਾੜਿਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਉਸ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਿਕਾ ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਆਖਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਚੰਗੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਾ-ਡੁੱਲ੍ਹਾਪਨ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ, ਚਾਹਤਾਂ ਤੇ ਤਾਂਘਾਂ, ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰਵਾੜੀਆਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ, ਨਕਸਲਵਾੜੀ ਅੰਦੋਲਨ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ, ਖੱਬੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਆਦਿ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ-ਹੋੜਾਂ ਵੀ ਸਮਝ 'ਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਰਾਮਦ-ਬਰਾਮਦ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਭਾਰਤੀ ਵਪਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵੀ ਪਤਾ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਦੀ ਮਾਂ, ਮਿਸ ਆਈਵੀ ਜਿਹੇ ਮਾਰਮਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸਜੀਵ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਭਾ ਖੇਤਾਨ ਕੋਲ ਅਜਿਹੀ ਸਸ਼ਕਤ ਬੋਲੀ ਤੇ ਕਥਾ ਰਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਰਮਿਕ ਕਹਾਣੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਥੋਨੂੰ, ਥੋਡਾ ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਓਪਰੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਚਿਕ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਅੱਖਾਂ! ਅੱਖਾਂ!! ਅੱਖਾਂ!!!
ਕਵੀ : ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ ਲੋਕ ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਹੈ। ਹਥਲਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਅੱਖਾਂ! ਅੱਖਾਂ!! ਅੱਖਾਂ!!!' ਵਿਚ ਨਜ਼ਮਾਂ, ਗੀਤ, ਦੋਗਾਣੇ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਾ: ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਸਿੰਘ ਸੱਭਰਵਾਲ ਪਿਆਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਵੀ ਵੀ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਡਾ: ਸੱਭਰਵਾਲ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦਾ ਹੈ :
ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਬੁਲਾਉ ਨੀ,
ਮੈਂ ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਖੋਈ ਆਂ।
ਤਨੋ-ਮਨੋ-ਧਨੋ ਨੀ,
ਮੈਂ ਬੱਸ ਉਹਦੀ ਹੋਈ ਆਂ.
ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਧਾਰ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਅਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ 'ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ 'ਦੱਸ ਬੱਲੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰਾ' ਨਾਮੀ ਗਾਣੇ 'ਚ ਅਜੋਕੇ ਵਿਦਿਅਕ ਸਿਸਟਮ 'ਤੇ ਕਰਾਰਾ ਵਿਅੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਨੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ 'ਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਸਰਹਿੰਦ ਅਤੇ ਡਾ: ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਸਰਹਿੰਦੀ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ।

-ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਮੋ: 98155-34653.

ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 240.

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਰ ਜੀਵਨ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ/ਰੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਪਨਪਦੀਆਂ/ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਲਮ ਰੂਪੀ ਐਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਲਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬੋਲ ਉਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਮਨੁੱਖ ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਔਲਖ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ 'ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ' ਵਿਚ ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਤੇ ਸੱਚ-ਝੂਠ ਨਾਲ ਦੋ-ਚਾਰ ਵੀ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਗਤ ਹੱਸ-ਹਵਾਨੇ (ਜੱਗ-ਹਸਾਈ) ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਪਰਦੇ ਹੇਠ ਸਭ ਕੁਝ ਵੀ ਨੱਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡਾ: ਔਲਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਰੀਬ ਹਰ ਬਰੀਕੀ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਉਠਾਉਣ ਦੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਉਚੇਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਲੈਣੀ, ਸਕੂਲ/ਕਾਲਜ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਹਰ ਸੁਹਿਰਦ ਡਿਊਟੀ ਨਾਲ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਝਿਜਕ/ਡਰ ਤੋਂ ਤਨੋਂ-ਮਨੋਂ ਨਿਪਟਣਾ, ਲੇਖਕ/ ਅਨੁਵਾਦਕ/ਆਲੋਚਕ ਵਜੋਂ ਯੂਨੀਕ ਤਜਰਬੇ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਨ ਦੇ ਰੌਚਕ ਕਿੱਸੇ, ਘਰ ਦਾ ਕੱਖਾਂ-ਕਾਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਢਾਰਾ ਹੀ ਹਨੀਮੂਨ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਨਸੀਬ ਹੋਣਾ, ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਅਖੌਤੀ ਗੁਰੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਕੁਝ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਸਨਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਰਾਬ ਤੇ ਕਬਾਬ ਦਾ ਝੱਸ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠ ਭੱਜਣਾ ਆਦਿ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ 'ਸੂਲੀ ਟੰਗਿਆ ਸੱਚ' ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦ ਖਾਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇ ਵੇਖਣ ਹੋਰ ਨੇ।
ਜਵਾਨ-ਜਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਦੋਹਤੀ ਦਾ ਜੱਗ ਤੋਂ ਤੁਰ ਜਾਣ ਦੇ ਸੱਲ੍ਹ ਨੇ ਡਾ: ਔਲ਼ਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਹੋਰ ਹੋ ਵੀ ਕੀ ਸਕਦਾ ਹੈ, 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ/ਮਨੋਵੇਗ ਨੂੰ ਕਲਮ ਨਾਲ ਝਰੀਟਦਿਆਂ 'ਤੁਰਿਆ ਚਲ ਇਕ ਸਾਰ ਮੁਸਾਫਰਾ' ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 98764-74858

12-01-2014

 ਹਾਸ਼ਮ : ਕਿੱਸਾ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਹਾਸ਼ਮ (ਪੂਰਾ ਨਾਂਅ ਸੱਯਦ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ) 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿੱਸਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ 27 ਨਵੰਬਰ 1735 ਈ: ਨੂੰ ਹਾਜੀ ਮੁਹੰਮਦ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੇ ਘਰ ਪਿੰਡ ਜਗਦੇਉ ਕਲਾਂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ।
ਹਾਸ਼ਮ ਸੂਤਰਬਧ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਦਮੋਦਰ ਅਤੇ ਵਾਰਸ ਵਾਂਗ ਉਹ ਵਿਸਤਾਰ ਦਾ ਧਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 'ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਰਾਂਝਾ' (ਬਿਰਤੀ) ਕੇਵਲ 120 ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਿੱਸੇ, ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ (151 ਛੰਦ), ਸੱਸੀ ਪੁਨੂੰ (126 ਛੰਦ) ਅਤੇ ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ (513 ਦੋਹੇ) ਵੀ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਛੋਟੇ ਹਨ। ਹਾਸ਼ਮ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ਼ਕ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਜਿੰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਬਲਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮੋਨੋਗ੍ਰਾਫ਼ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਯੁਗ-ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ 'ਸੀਰੀਂ ਫਹਹਾਦ ਕੀ ਬਾਰਤਾ' ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਮਿਥਿਹਾਸਕ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿਚ 'ਸ਼ੀਰੀਂ ਫ਼ਰਹਾਦ' ਕਿੱਸੇ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ (ਕਠਿਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ) ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਜ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਮਾਈਕਰੋ ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਸ਼ੀਰੀਂ ਫਰਹਾਦ ਕੀ ਬਾਰਤਾ' ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੈਕਰੋ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਸ਼ਮ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਸਟੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਤਿਅੰਤ ਉਪਯੋਗੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਮੈਂ ਸੂਝਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਸੱਚ ਦੇ ਅੱਖਰ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਸੱਚ ਦੇ ਅੱਖਰ, ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਦੀ ਬੱਤੀਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਕੈਲਗਰੀ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤ 'ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਹੰਢਾ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਲਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਤੇ ਵਿਅੰਗ, ਸਿਆਸਤ ਦੀਆਂ ਲੂੰਬੜਚਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਨਸਲਵਾਦ ਦੇ ਉਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਭਾਵਪੂਰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਧੀਆਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੈ
ਰੱਖੀ ਹੈ ਪੱਤ ਘਰਾਂ ਦੀ ਧੀਆਂ ਦੁਲਾਰੀਆਂ ਨੇ
ਤਾਹੀਓਂ ਤਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਨੇ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਚਮਨ ਨੇ ਹਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਉੱਪਰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਹਿਰ ਤਕਤੀਅ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਨਵੇਂ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਸਿਖਾਂਦਰੂ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਲਈ ਬਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੁਖਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਪਰ ਪੰਨੇ 39 'ਤੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ, ਮਫ਼ਊਲ, ਫਾਇਲਾਤੁਨ, ਮਫ਼ਊਲ ਫਾਇਲਾਤੁਨ ਵਰਗੀ ਸਰਲ ਤਕਤੀਅ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੁਸਤਫ਼ਾਇਲੁਨ, ਫਊਲਨ, ਮੁਸਤਫ਼ਇਲੁਨ, ਫਊਲਨ, ਕਿਉਂ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫ਼ਾ 43 'ਤੇ ਬਹਿਰ-ਏ-ਹਜ਼ਜ਼ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰੀਤਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਫਊਲਨ ਦੇ ਵਜ਼ਨ ਤੇ ਨਜ਼ਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਵਜ਼ਨ ਫੇਲੁਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜੇ 'ਪ੍ਰੀਤਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਫਊਲਨ ਨਜ਼ਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ 'ਪਰੀਤਾਂ' ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਊਣਤਾਈਆਂ ਹੋ ਸਕਦੈ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਹੋਵੇ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਬਿਰਹਾ ਦੀ ਪੀੜ, ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਦਾ ਅਮੀਰ ਸੁਮੇਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ, ਨੱਚ ਕੇ, ਗਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ-ਸੱਚ ਤੇ ਅੱਖਰ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਨੱਚੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋ ਗਾਏ
ਸਮਾਂ ਸੰਗੀਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਤਾਲ ਦੇਵੇਗਾ।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ
ਲੇਖਕ : ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ (ਦਿੱਲੀ)
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 208.

ਟਕਸਾਲੀ ਲੇਖਕ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ ਦੀ ਇਹ ਸੱਤਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਜਰੀ ਕਿਤਾਬ, ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਮਵਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀਆਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦੇ, ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨੀਂ ਥਾਈਂ, ਤੂਤੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਲਈ, ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਰਪੂਰ ਦਾਦ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਟਰੱਸਟ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਬੱਧਨ ਨੇ ਲਿਖੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ 43 ਚੋਟੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਵਿਵਰਣ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੀਰ ਰਸ, ਹਾਸ ਰਸ, ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿਕ ਰਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਟੇਜਾਂ ਦੀ ਜ਼ੀਨਤ ਬਣ ਕੇ, ਲੋਕ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਸਮਾਂ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ, ਕਦੇ ਭੁਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਰੇਕ ਕਵੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵੇਰਵੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਕਵੀ, ਪ੍ਰਚਲਤ ਮਸਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ/ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਲੇਖ, ਕਵੀ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਨੀਰ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਰਾਜ ਕਵੀ ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੁਲਸੀ, ਭਾਈਆ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ 'ਈਸ਼ਰ', ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰੀ, ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਬੀਰ, ਚੰਨ ਨਨਕਾਣਵੀ, ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਹਾਸ ਰਸ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਕਵੀ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਕਾਮਿਲ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਟ, ਪਾਂਧੀ ਨਨਕਾਣਵੀ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਾਥੀ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਉਪਾਸ਼ਕ, ਬਰਕਤ ਪੰਜਾਬੀ, ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਰਾਮ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਜ਼ ਲਾਇਲਪੁਰੀ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨਿਰਵੈਰ, ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਦੇਸੀ (ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰ) ਸਮੇਤ 43 ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਰੂਪੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਾਯਾਬ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਰਚਨਾ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ 'ਚੋਂ ਕੁਝ ਟੂਕਾਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ-
-ਅੱਜ ਯਾਦ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਪਈ ਆਵੇ, ਅਰਜਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੇਖ ਤਸਵੀਰ ਤੇਰੀ (ਸਫ਼ਾ 127)
-ਮੈਂ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਮੈਂ ਹਾਂ ਗੁੰਗੇ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ,
ਮੈਂ ਸਦਾਅ ਹਾਂ ਹੱਕ ਦੀ, ਮੈਂ ਵਕਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਂ (ਸਫ਼ਾ 21)
ਝੱਲ ਵਲੱਲੇ ਕਪੜਿਆਂ ਅੰਦਰ, ਏਦਾਂ ਪਈ ਉਹ ਫੱਬੇ,
ਜਾਪੇ ਜਿਵੇਂ 'ਅਨਾਰਕਲੀ', ਪਈ ਫੇਰ 'ਸਲੀਮ' ਨੂੰ ਲੱਭੇ।
43 ਵਿਚੋਂ 26 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੀਦਾਰੇ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੀਤਕਾਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀਪਕ ਵਧਾਈ ਅਤੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ।

-ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੋ: 98154-61710.

12-01-2014

 ਸਰਘੀ ਦੀ ਸਰਗਮ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕੁਲਤਾਰ ਸਿੰਘ 'ਕੁਲਤਾਰ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਰ ਤੋਂ ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਤੱਕ ਜੋ ਸੁਣਿਆ, ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਸਰਘੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਸਰਘੀ ਦਾ ਰਾਗ ਗਾਉਣ ਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹਾਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਰਗਮਾਂ ਹੀ ਗਾਈਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਰਘੀ ਲਈ ਤਾਂਘ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਾਨਵਵਾਦ, ਅਧਿਆਤਮਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਦੇ ਰੰਗ ਹਨ। ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੇ ਅਮਾਨਵੀ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮ ਹੈ ਪਰ ਆਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਪੱਲਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ। ਉਹ ਮਲਟੀਨੈਸ਼ਨਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਤੋਂ, ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਤੋਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੋਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਬੇਪਤੀ ਤੋਂ ਚਿੰਤੁਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗ ਦੇਖੀਏ-
-ਅਮਰੀਕਨ ਬਿਜਲੀ ਕੜਕ ਰਹੀ, ਪੱਛਮ ਦੀ ਨ੍ਹੇਰੀ ਆਈ ਹੈ।
ਪੱਤਾ ਪੱਤਾ ਹੈ ਸਹਿਮ ਰਿਹਾ, ਹਰ ਜਾਨ ਲਬਾਂ 'ਤੇ ਆਈ ਹੈ।
-ਅੰਬਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਨਾ ਸੂਰਜਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾ
ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਪਾ।
-ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਜਿਉਂ, ਝਰਨੇ ਦਾ ਆਬ ਹੋਵੇ
ਕਿਉਂ ਨਾ ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਖਿੜਿਆ ਗੁਲਾਬ ਹੋਵੇ।
-ਕਦ ਜਾਊ ਖ਼ਾਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ
ਕਦ ਆਊ ਪਿਆਰਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ।
-ਚਾਨਣ ਦੀ ਕਿਰਨ ਚਮਕੀ ਫਿਰ ਆਸ ਲਾਇਆ ਡੇਰਾ
ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਵਾਗ ਪਕੜੋ ਫਿਰ ਛਾਏ ਨਾ ਹਨੇਰਾ।
ਇਕ ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਚਿੰਤਨ ਹੈ, ਕੋਈ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਬਹਿਰ ਵਜ਼ਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਹਾਲੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਪਰ ਵਲਵਲੇ ਅਤੇ ਸੋਚ ਵਜੋਂ ਸੁਚੱਜੀ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸੱਚ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ, ਲੋਕ ਪੀੜਾਂ ਚੁਗਦੀ ਅਤੇ ਅਮਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪਲੇਠੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਚੰਗੇਰੀ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇਰੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿਚ ਹਾਂ।

ਹਵਾ ਦੇ ਰੰਗ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਠਾਕਰ ਪ੍ਰੀਤ 'ਰਾਊਕੇ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਵਿਤਾ ਦਿਲ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉੱਤਰ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਵੰਨਗੀ ਹੈ ਜੋ ਸੰਜਮ, ਵਲਵਲੇ, ਬਹਿਰ, ਕੋਮਲਤਾ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੋਹਜ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਹਵਾ ਦੇ ਰੰਗ' ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬੜੀਆਂ ਸੰਜੀਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੇਅਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਵਾਂਗ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਅਤੇ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਪਿਆਰ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਮਾਨਸਿਕ ਉਲਝਣਾਂ, ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਇਕੱਲਤਾ, ਬੇਗਾਨਗੀ, ਉਦਰੇਵਾਂ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਛੋਂਹਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਮਾਣੋ-
-ਕਢਦੇ ਨੇ ਕੰਡਾ ਅਕਸਰ, ਸੂਲਾਂ ਤੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ
ਚੁੰਮਦੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸੂਲੀ, ਐਸ਼ਾਂ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲੇ।
-ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਧਰੇ
ਅੱਤਵਾਦੀ ਵੱਖਵਾਦੀ, ਸਿਰਫਿਰੇ।
-ਹਰ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸੁੱਖ ਦੀ ਨਾ ਆਸ ਕਰ
ਘੋਲ ਹੈ ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ।
-ਏ.ਬੀ.ਸੀ. 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦੈ ਜ਼ੋਰ ਬੜਾ
ਭੁੱਲਿਆ ਊੜਾ ਐੜਾ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਮੇਰਾ।
-ਪਿਆਰ ਕਰਨੈ? ਕਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਨਾਲ ਕਰ
ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰ ਤਲੀ 'ਤੇ ਸੀਸ ਧਰ।
ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹੋਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ। ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸੁਚੱਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਜਾ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਪਲੇਠੇ ਹੰਭਲੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਨਵਿਆਂ ਰੰਗਾਂ ਤੇ ਸੁਨੇਹਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਵੇਗਾ। ਆਮੀਨ!

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਅਜੋਕਾ ਜਲਵਾਯੂ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ। 40 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜਨ-ਸਾਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਰਗਰਮ ਹਨ। ਛਾਤੀ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਔਖੇ ਅਤੇ ਡੂੰਘੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਰੌਚਿਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 49 ਦੇ ਕਰੀਬ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੇਖ ਹਨ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਲੇਖ ਇਕ ਬੱਝਵਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਫਾਲਤੂ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦਰਜਨ ਲੇਖ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਾ ਬਹਿਸ ਛੇੜਦੇ ਹਨ। 15 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੇਖ ਸਿਹਤ ਸਬੰਧੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਸਬੰਧੀ ਉਪਾਅ ਦੱਸੇ ਹਨ। 10 ਲੇਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਖਿਲਵਾੜ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਸਾਡੇ ਨਿੱਤਾ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਬਣ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਇਹ ਉੱਦਮ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ।

-ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਦੀ ਕਥਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ
ਲੇਖਕ : ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਚੌਥੇ ਪੜਾਅ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਮੈਂ ਤੇ ਮੇਰੀ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ' ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਉਪਾਧੀ-ਸਾਪੇਖ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਤੋਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰੋ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਧਾਲੀਵਾਲ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਹਾਲੇ ਅਕਾਦਮਿਕਤਾ ਦੇ ਕਰੜੇ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਤਾਂ ਵਾਜਬ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ। ਇਸ ਕਥਨ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹੋ ਸਮਝਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਐਮ. ਫਿਲ ਲਈ ਕੀਤਾ ਇਹ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੀ ਅਗਲੇਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ : ਜੀਵਨ ਤੇ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ 'ਸਿਖ਼ਰ ਦੁਪਹਿਰਾ (2003) ਅਤੇ 'ਖਿੱਤੀਆਂ ਘੁੰਮ ਰਹੀਆਂ ਨੇ' (2008) ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਾਦ-ਮੁਕਤ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਭੁੱਲ ਹੋਏਗੀ। ਇਸੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਪਾਸੋਂ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਲੰਮੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਬਿੰਨ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਡੀ. ਕੋਡ ਕਰਨਾ ਦਾ, ਜੇਕਰ ਯਤਨ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਐਮ. ਫਿਲ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਰਿਹਰਸਲ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਖੋਜ ਕਰਤਾ ਨੇ ਦੂਜਾ ਕਾਂਡ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ (ਮਨੁੱਖੀ ਅਸਤਿਤਵ), ਗ਼ਰੀਬੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ, ਇਸਤਰੀ ਮਨ ਦੀ ਅੰਤਰੀਵੀ ਝਾਤ, ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਬੰਦੇ, ਨਿਮਨ-ਕਿਰਸਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰੂਪਾਂਤਰਣ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਰਾਣਾ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਜੁਗਤਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਦਾ ਕਥਾ ਆਰੰਭ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਅੰਤ; ਪਾਤਰ ਚਿਤ੍ਰਣ ਵਿਧੀ, ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਵਾਤਾਵਰਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਬਾਰੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੰਕਲਪਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦਾ ਅਸਾਵਾਂਪਨ, ਡਾਵਾਂਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਭਾਵ ਖੰਡਿਤ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇੰਜ ਜਸਵੀਰ ਰਾਣਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਸ ਖੋਜਕਰਤਾ ਪਾਸੋਂ ਹਰ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਦੀ ਆਸ ਰਹੇਗੀ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007.

ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

ਰਾਮਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਇਕ ਬਹੁਵਿਧਾਵੀ ਅਤੇ ਤੀਬਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਾਵਲ, ਲੇਖਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਆਦਿ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਰਧ ਸੈਂਕੜੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਗਤੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਕਰਾਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸਮਾਜ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ' ਵਿਚ 'ਚਿੰਤਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ, ਅਧਿਆਪਨ, ਕਿਰਸਾਣ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਦਸਤਕਾਰ, ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹੀ' 6 ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਸਰਈਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਣਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਦੇਣ, ਅਜੋਕੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਤ, ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਜੋਕੀ ਆਰਥਿਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਉਸਰਈਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 'ਦਸਤਕਾਰਾਂ' ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, 'ਦਸਤਕਾਰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸਾਨ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੂਲ ਥੰਮ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦਸਤਕਾਰਾਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧ ਸਕਦਾ।'
ਲੇਖਕ ਪਾਸ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ, ਪ੍ਰਮਾਣਾਂ, ਹਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਦੀ ਤਰਕ ਸੰਗਤ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੱਲ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਲੇਖਕ, ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਬੋਲੀ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਖਾਸੀਅਤ ਹੈ। ਇਹ ਲੇਖਕ ਹਰ ਆਮ-ਓ-ਖਾਸ ਪਾਠਕ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਇਕ ਗਲੀ ਦਾ ਕਲਯੁਗ
ਲੇਖਕ : ਸਿਕੰਦਰ ਸੁਖ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਚ.ਐਚ. ਔਰਬਿਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਕੁੱਪ ਕਲਾਂ (ਸੰਗਰੂਰ)
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 30.

ਸਿਕੰਦਰ ਸੁਖ ਨਵੇਂ ਪੋਚ ਦੇ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਇਕ ਗਲੀ ਦਾ ਕਲਯੁਗ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੇਵੱਸ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਮੁਟਿਆਰਾਂ/ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਦਵੰਦ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਥਾਂ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਪੱਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਲਾਕੇ 'ਸੋਨਾਗਾਚੀ' ਵਿਚ ਜਿਸਮਾਨੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਖੁੱਭੀਆਂ ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਬੁਝਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਜੋਕਾ ਨਿਜ਼ਾਮ ਜਿਥੇ ਭਰੂਣਹੱਤਿਆ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਡੱਟ ਕੇ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਔਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਆਬਰੂ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਹ ਧੰਦਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਕੋਹੜ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਲਾਇਲਾਜ ਹੈ। ਜ਼ਲਾਲਤ ਅਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਦੀ ਦਲਦਲ ਵਿਚ ਧਸੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਣਾ, ਔਰਤ ਦੀ ਆਬਰੂ ਦਾ ਜਨਾਜ਼ਾ ਕੱਢਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਉਂ ਤੱਕਣ ਸੰਬੰਧੀ ਖ਼ੁਦ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੇਸਵਾਵਾਂ ਦੀ ਨਰਕ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵੇਰਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲੀ ਮੁਸਕਰਾਹਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭਾਸ਼ਾ, ਹਰਕਤਾਂ, ਸੰਕੇਤ ਆਦਿ ਪੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਕਰੂਪ ਦਾਗ ਵਜੋਂ ਉਭਾਰਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤੀ ਗਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੀਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪੀ-ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲ ਇਹ ਲਿਖਤ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਿੱਕੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਯਥਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਰੀ ਦੇ ਦਰਦ ਦਾ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹਕੀਕੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਕ੍ਰਿਤ ਰਾਹੀਂ ਵੇਸਵਾਗਮਨੀ ਦੀ ਜੂਨ ਹੰਢਾਅ ਰਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰਨ ਲਈ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਕਲਯੁੱਗ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਗਲੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਚਿੱਤਰਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਤੇ ਔਰਤ ਦੇ ਸਮਾਂਤਰ ਬਣਿਆ ਸੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਖੜਸੁੱਕ ਰੁੱਖ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 'ਆਸ਼ਟ' (ਡਾ:)
ਮੋ: 9814423703.

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਕਿੱਸਾ ਹੀਰ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਪਾਠ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਮਹਿਤਾ ਅਭਿਨੰਦਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਭਾ (ਰਜਿ:), ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 127.
--------
ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ : ਕ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਲਾਧੂਪੁਰ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਮਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ :150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 232.
--------
ਅੱਚਵੀਂ ਰੋਹ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਨਾਇਬ ਰੋਡੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 208.
--------
ਐਸਾ ਚਾਹੂੰ ਰਾਜ ਮੈਂ
ਲੇਖਕ : ਸੋਢੀ ਰਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਗਤੀ ਕਲਾ ਕੇਂਦਰ (ਰਜਿ:), ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨੀਂਹ
ਲੇਖਕ : ਜਗਦੀਸ਼ ਰਾਏ ਕੁਲਰੀਆਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ :88.
--------
ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਫਲ ਅਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਓਬਰਾਏ, ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਤਵੰਤ ਬੁੱਕ ਏਜੰਸੀ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
--------
ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੁਖਵੀਰ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਰੀਮੋਟ ਵਾਲਾ ਜਹਾਜ਼
ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਅੰਬਾਲਵੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਚਿੱਬੜਾਂ ਦੀਆਂ ਵੇਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਪੋਹਲੋਪੁਰੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------

05-01-2014

 2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਬੇਗਾਨਾ ਮੋੜ
ਲੇਖਕ : ਤੇਗਮੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼,
ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 77.
--------
ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਣਾਮ
ਲੇਖਕ : ਧਰਮ ਚੰਦ 'ਮਹੇ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਲਿੰਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64.
--------
ਕੋਈ ਗੱਲ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 184.
--------
ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਰਾਹ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਬੁਕਪਾਲਜ਼, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 30 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਤੁਲਸੀ ਵਿਹੜੇ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਮੀਤ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿਮਰਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.
--------
ਜਗਦੇ ਦੀਵੇ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 50.
--------
ਮੇਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਰੂਪਨਗਰ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਕੋਰੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਦਾਰਾ ਜਨ ਸਮਾਚਾਰ, ਰੂਪਨਗਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 190.
--------
ਵਿਗਿਆਨ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਆਦਮੀ
ਲੇਖਕ : ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਮੀਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਚ. ਐਚ. ਓਰਬਿਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸੰਗਰੂਰ
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 42.
--------
ਸਬਰ ਸਿਦਕ
ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਕੰਡਿਆਲੀ ਤਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ
ਲੇਖਕ : ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੁਨੇਜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਭਿੰਡਰ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 98.
--------
ਪੰਜਾਬੀ ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ : ਵਿਸ਼ਾਗਤ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਿਲਪ ਵਿਧਾਨ
ਲੇਖਕ : ਨਿਰੰਜਣ ਬੋਹਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਦੀਵਾ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਾਹਗੀਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸਿਰਸਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.
--------
ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਹਨੇਰੀ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
47-ਏ-ਦਿੱਲੀ
ਲੇਖਕ : ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤਤਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.
--------
ਮੈਂ, ਸ਼ੈਤਾਨ ਤੇ ਇੰਦੁਮਣੀ
ਲੇਖਕ : ਭਗਵੰਤ ਰਸੂਲਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪਰਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.
--------
ਬੁੱਕਲ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ
ਲੇਖਕ : ਚਰਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਕ ਸੈਂਟਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਆਗਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਜ਼
ਲੇਖਕ : ਚਰਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬ ਬੁੱਕ ਸੈਂਟਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਜੀਅ ਕਰਦੈ ਪੰਛੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 220 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਪੰਮੀ ਖੁਸ਼ਹਲਪੁਰੀ-ਮਿੱਟੀ ਰੁਸ ਰੁਸ ਬਹਿੰਦੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਬਲਜਿੰਦਰ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਿੱਕੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ
ਮੁੱਲ : 70 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.
--------
ਚਿਤਾ ਦੀ ਅੱਗ ਦਾ ਸੇਕ
ਲੇਖਕ : ਕੀਰਤ ਸਿੰਘ 'ਫਰਿਆਦ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਸਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 40.
--------
ਚਾਨਣ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ
ਲੇਖਕ : ਮੇਜਰ ਸਿੰਘ ਛੀਨਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਮਰਾਟ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਗਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਕਰਾਰੀ ਚਪੇੜ
ਲੇਖਕ : ਸੰਦੀਪ ਕੌਰ ਭੁੱਲਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਡਲੀ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮੋਹਾਲੀ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 79.
--------
ਕੋਠੇ ਖੜਕ ਸਿੰਘ : ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਜੁਗਤਾਂ
ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 224.
--------

05-01-2014

 ਚੁੱਪ ਦੀ ਇਬਾਰਤ
ਸ਼ਾਇਰ : ਗੁਰਚਰਨ 'ਬੱਧਣ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਸ਼ਾਇਰ ਗੁਰਚਰਨ 'ਬੱਧਣ' ਇਕ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿੰਨ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਲੋਢੇ ਵੇਲੇ' (1996), 'ਆਬਾਦ ਰਹੇ ਗੁਲਸ਼ਨ' (2006) ਅਤੇ 'ਤਿੜਕਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' (2010) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 80 ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਹੁਣ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੁਕਾਮ ਉਤੇ ਆਸੀਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰੂਪਕ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛੰਦ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਤੋਂ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੱਧਣ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦ ਵੀ ਅਤੇ ਬਹਿਰ ਵੀ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਸੁਨਿਆਰੇ ਵਾਂਗ ਬੀੜਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਖਿੱਚ-ਧੂਹ ਕੇ ਅਰੂਜ਼ੀ ਬਹਿਰ ਨਹੀਂ ਲਏ ਅਤੇ ਬਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਛੰਦ-ਬਹਿਰ ਉਸ ਦੀ ਸਹਿਜ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਸੁਰ ਲਹਿਰੀ ਵਿਚ ਸਮਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨਾਏ, ਬੱਧਣ ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਫੇਲੁਨ 33 ਜੁੜ ਦੇ ਛੰਦ/ਬਹਿਰ ਬਹੁਤਾਤ ਨਾਲ ਲਏ ਅਤੇ ਨਿਭਾਏ ਹਨ। ਹਰ ਸ਼ਿਅਰ ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਸਲੇ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਬੱਧਣ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਮਹਿਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਚ-ਤਰਕ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਔਖੇ ਤੋਂ ਔਖੇ ਅਤੇ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਵਿਚ ਪਰੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੋਵੇਗਾ ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਸ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਿਅਰ ਦੇ ਕੇ ਅਲਵਿਦਾ :
ਤੂੰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਕਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਪਾ 'ਬੱਧਣ'
ਤੇਰੇ ਨਕਸ਼ ਕਦਮ 'ਤੇ ਚੱਲਣਗੇ ਜੇਕਰ ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਹੈ।

-ਸੁਲੱਖਣ ਸਰਹੱਦੀ
ਮੋ: 94174-84337.

ਝੱਖੜ ਝੌਲਾ
ਲੇਖਕ : ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਘਬੀਰ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ 78 ਬਸੰਤ ਬਹਾਰਾਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਲੈ ਚੁੱਕਾ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਪਿਛੋਕੜ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਵਿਤਾ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕਮਤਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ ਤੀਸਰੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਝੱਖੜ ਝੌਲਾ' ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ 'ਚ ਆ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਕਾਫੀ ਫ਼ਿਰਕਮੰਦ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਅੰਗਮਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਸਹੀ ਸੇਧ ਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹੰਭਲਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ 45 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ 'ਧੰਨ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ' ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਂ ਦੇ ਜਿਗਰੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :
'ਦੇਣ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਿਤਾ ਭੇਜਿਆ, ਗੋਬਿੰਦ ਨੂੰ ਤੋਂ ਟੋਕਿਆ ਨਹੀਂ,
ਨੌਵੇਂ ਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਜਾਂਦਿਆਂ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਸੰਤਾਂ ਮਹਾਤਮਾ 'ਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨੇ ਪੈਦਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ,
ਬਾਬੇ ਭਾਲਦੇ ਕਾਰਾਂ ਬੇਗਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਤੇ 'ਨਵਾਂ ਸਾਲ' ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ 'ਸਭ ਦੇ ਹੱਕ ਬਰਾਬਰ ਹੋਣ, ਬੈਠ ਚੁਰਾਹੇ ਲੋਕ ਨਾ ਰੋਣ', 'ਰਿਸ਼ਵਤ ਧੱਕਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਬਾਣ, ਹੱਕ ਦੀ ਰੋਟੀ ਸਾਰੇ ਖਾਣ।' ਅੱਜ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਡਰ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਾ 'ਚੋਣਾਂ' ਕਵਿਤਾ 'ਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਸਾਧਾਰਨ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੱਧਰ ਜਾਵੇ, ਚਾਰੇ ਤਰਫ਼ ਹਨੇਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਰਖੇ ਆਸ ਬਚਾਉ ਅੰਦਰੋਂ ਉਹ ਲੁਟੇਰਾ ਹੈ'। ਉਹ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ 'ਹੰਸ ਉਡਾਰੀ' ਵਿਚ ਆਵਾਮ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ' ਹੱਕ ਪਰਾਇਆ ਛੱਡਦੇ ਖਾਣਾ, ਛੱਡਦੇ ਸੀਨਾਜ਼ੋਰੀ' ਸਿਆਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਦੋਹਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵਿਅੰਗਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, 'ਨਸ਼ੇ ਛੱਡੋ ਦਾ ਹੋਕਾ ਲਾਉਂਦੇ, ਵਿਚ ਇਲੈਕਸ਼ਨ ਆਪ ਪਿਲਾਉਂਦੇ'। ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ 21ਵੀਂ ਸਦੀ 'ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਹਾਂ ਪਰ ਸੋਚ ਅਜੇ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ 'ਕੁੜੀ ਜੰਮੇ ਸੋਗ ਵਰਤਦਾ, ਗਰੀਬ ਘਰਾਣੇ ਜੰਮੀ' ਹੀ ਹੈ। ਮਸਤਾਨਾ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸੌਖੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਵੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

-ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸੈਣੀ
ਮੋ: 98880-24143

ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ
ਲੇਖਕ : ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ: 128.

ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਹੁਨਰ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਗਾਉਂਦੇ ਜਜ਼ਬੇ, ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੇ ਕੰਗਣ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ 15 ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ 'ਬਾਤੇਂ ਕਰਤਾ ਆਕਾਸ਼' ਹਿੰਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ/ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
'ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ' ਖੁੱਲਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਲੈਅ ਅਤੇ ਤਾਲ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਅਤੇ ਇਕਸਾਰਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਾ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਜਮੂਆਂ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕਵੀ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਮੁਹੱਬਤੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਨਰੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਗਾਸੋ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕਵੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਿੰਗਲ/ਅਰੂਜ਼ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚੋਂ ਕਵਿਤਾ ਮਨਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਹੋਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਗਾਸੋ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਟੁੰਬਣਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਸ਼ਬਦ ਜੜਤ ਮੋਹ ਭਰੀ, ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤ, ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਅਪਣੱਤ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਰਹੀ ਮਾਨਵਤਾ, ਮਨ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਫੁੰਡ ਰਿਹਾ ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਸਾਂਝੇ ਘਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਮਾਨਵੀ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਹੋਣੀ ਲਈ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਅਤੇ ਬਾਰੂਦ ਦੀ ਗੰਧ ਨਾਲ ਅਪੰਗ ਹੋ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਲਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਫਸਲਾਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰਨ ਦਾ ਜੇਹਾਦ ਕਰਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ-ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਗੁਲਾਬ।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552.

29-12-2013

 ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਮੰਗਤ 'ਚੰਚਲ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹਰ ਰੂਹ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਲੋਅ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਮੰਗਤ 'ਚੰਚਲ' ਵੀ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਜੁਗਨੂੰਆਂ ਵਾਂਗ ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਝਿਲਮਿਲਾਉਂਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮਾਣੀਏ-
-ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜੀਣ ਦੀ ਤੂੰ ਆਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ ਮਾਲਕਾ
ਜੇ ਘੜੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਬਣੇ, ਧਰਵਾਸ ਬਖ਼ਸ਼ੀਂ ਮਾਲਕਾ।
-ਕਦੀ ਇਹ ਭਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਕਦੀ ਇਹ ਫਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ
ਜੋ ਛਾਲੇ ਦਿਲ 'ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਿਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ।
-ਗੀਤ ਲਿਖ ਜਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖ, ਜੋ ਦਿਲ ਕਰੇ ਤੂੰ ਯਾਰ ਲਿਖ
ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ, ਐਸੇ ਵੀ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਲਿਖ।
-ਲਹੂ 'ਚ ਭਿੱਜੀ ਖਸਮਾਂ ਖਾਣੀ, ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਦੋਂ
ਬੱਚੀ ਮੇਰੀ ਸਹਿਮ ਕੇ ਬਹਿ ਜੇ, ਪੜ੍ਹ ਲਏ ਅੱਖਰ ਚਾਰ ਜਦੋਂ।
-ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਕਿਣਮਿਣ ਵਿਚ ਜੋ ਗੱਲਬਾਤ ਹੋਈ
ਉਹਦੇ ਵਰਗੀ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਬਰਸਾਤ ਹੋਈ।
ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੰਗ ਹਨ, ਇਸ ਦੇ ਤਰੰਗ ਹਨ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਉਮੰਗ ਹਨ, ਸੁਹਜ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ ਅਤੇ ਰਸਿਕਤਾ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਪਾਏਦਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਉਚਾਈ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਪਰਬੀਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚੇ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਿਅੰਗ ਦੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਨਫ਼ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸੜਿਆਂ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਬਲਦੀ ਲੁਕਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਜਹਾਲਤ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਵਧਦੇ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਉਹ ਉਪਰਾਮ ਹੈ। ਉਹ ਕੋਮਲ ਹਰਫ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਭ ਦੇ ਦਿਲਾਂ 'ਤੇ ਮਰਹਮ ਲਗਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਦਿਲੀ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

ਦਰਦ ਦਾਮਨ-ਦਾਮਨ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਗੁਰਦੀਪ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਰਦ ਦਾਮਨ-ਦਾਮਨ ਦਰਦਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਿਕਵਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੀ ਜ਼ਬਾਨ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਕੋਲ ਉਸ ਦੇ ਤਸੱਵਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕੁਝ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਹੈ। ਹੋਰ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਤਨਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਛਪਾ ਕੇ ਵੀ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਉਹ ਫਰਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਅਰ ਕਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ, ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾਈਏ-
-ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਦਿਲ ਦੇ ਸਾਜ਼ ਤੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਹੋਰ ਹੀ
ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤੜਪ ਨੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਹੋਰ ਹੀ।
-ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ ਆਪ ਚੈਨ ਦਾ, ਇਹ ਦਿਲ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈਅ ਹੈ
ਲੁਕ ਕੇ ਪੁਕਾਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੰਜ਼ਲ ਅਜੀਬ ਸ਼ੈਅ ਹੈ।
-ਹਵਾ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਨੂੰ ਸੀਨੇ ਲੁਕਾਈ
ਮੇਰਾ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਆਈ।
-ਭੀੜ ਭਰਿਆ ਇਹ ਜੋ ਬੀਆਬਾਨ ਹੈ
ਇਕ ਨਵੀਂ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਦਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ।
-ਸ਼ੋਰ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਨੇ ਜੋ ਸੌਖੇ ਜਗਾ ਹੋਣੇ ਨਹੀਂ
ਬਿਨ ਜਗਾਏ ਲੁੱਟ ਹੁੰਦੇ ਘਰ ਬਚਾ ਹੋਣੇ ਨਹੀਂ।
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਦਿਲ ਚੀਰਵੀਂ ਤਨਹਾਈ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ, ਰੂਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਲਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ, ਖੂਬਸੀਰਤ, ਵਜ਼ਨਦਾਰ, ਪੁਖ਼ਤਾ ਅਤੇ ਪੁਰਅਸਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕੋਸ਼
ਸੰਪਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਡਾ: ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਵਿਦਵਾਨ ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ 'ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕੋਸ਼' (2013) ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਸ਼ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲੀ ਸੌਗਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਲਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਡੇਢ ਹਜ਼ਾਰ ਅਖਾਣ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਹਰ ਇੰਦਰਾਜ਼ (ਐਂਟਰੀ) ਓ, ਅ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਜਾਂ ਅਖਾਣ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਕਾਫੀ ਸੌਖਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਦੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਕਈ ਮੁਹਾਵਰੇ ਇਲਾਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਦੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਰਥ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਵਿਦਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਅਰਥ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਕੋਸ਼ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਛੇੜੀ ਗਈ ਹੈ। ਡਾ: ਘੁੰਮਣ, 'ਮੁਹਾਵਰਾ' ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਹਾਵਰਾ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ : ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ। ਮੁਹਾਵਰਾ ਦੋ-ਚਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ ਕੁਝ ਹੋਰ ਅਤੇ ਭਾਵ ਅਰਥ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਵ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 7) ਡਾ: ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਨੇ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਛੇੜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕਿਸੇ ਵੀ (ਲੋਕ) ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਡਮੁੱਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ (ਲੋਕ) ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਕਾਰਗਰ ਜੁਗਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਅਮੀਰੀ, ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (ਪੰਨਾ 19) ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਤੇ ਅਖਾਣ ਕਿਸੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਾਕਮਾਂ ਨੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ਰਧਾ ਰਾਮ ਫਿਲੌਰੀ ਪਾਸੋਂ 'ਪੰਜਾਬੀ ਬਾਤ ਚੀਤ' ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸੇ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਾਝੇ, ਦੁਆਬੇ, ਮਾਲਵੇ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਰਬਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਮੁਹਾਵਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਖਾਣਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤਰੀ ਕੋਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਮੈਨੂੰ ਕੀ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125ઠਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇઠ: 80.

ਕੈਨੇਡਾ ਵਾਸੀ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਨਵੇਂ ਸੰਸਕਰਨ ਵਿਚ ਛਪ ਕੇ ਆਈ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂઠ1981 ਤੇઠ2007ઠਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂઠ15ઠਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘઠਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚੋਂ ਲਿਖਦਾ ਹੇ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਪ੍ਰੇਮ ਗੋਰਖੀ (ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ) ਨੇઠਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ 'ਤੇਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ੂਮ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਿਆਂ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤ ਰਤਾ ਕੁ ਰੱਕੜ ਜਿਹੀ ਹੈ'। ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਬੁਰਜ ਦੀ ਇੱਟ (ਪੰਨਾ-11) ਦੋ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾਣੀ ਪਿੱਛੇ ਲੜਾਈ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਭਰਾ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਵਕੀਲਾਂ ਨੂੰ ਫੀਸਾਂ ਦਿੰਦਾ ਥੱਕ ਜਾਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਤੀਜਾ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਭਤੀਜਾ ਬੁਰਜ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇ ਬੁਰਜ ਦੀ ਇੱਟ ਡਿਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਹੱਕ (ਪੰਨਾ-16) ਮਛੇਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵੇਲੇ ਇਨਾਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਮੱਛੀ ਫੜਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਅਫਸਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੂਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਝੂਠੀ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੁਆਹ ਦੀ ਢੇਰੀ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਪਾਤਰ ਦਵਿੰਦਰ ਦੀ ਚਿਖਾ ਬਲਦੀ ਵੇਖ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭਾਵਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਫਲੈਸ਼ ਬੈਕ ਵਿਚ ਹੈ। (ਪੰਨਾ-25) ਮਖੌਟੇ (ਪੰਨਾ-30) ਵਿਚ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਦੀ ਸ਼ਹਿਰੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਮੌਜਾਂ ਹੀ ਮੌਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਿਚ ਗੁਆਚੇ ਪਾਤਰ ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ ਜੋ ਟਰੈਕਟਰ ਖਰੀਦ ਤਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੁਰਮੰਤ ਕਰਾਉਣ ਵੇਲੇ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ਰੀਕ ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕੁਲਬੀਰ ਸਿੰਹਾ ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਮੌਜਾਂ ਹੀ ਮੌਜਾਂ ਨੇ। (ਪੰਨਾ-38) ਹੋਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰਕਾਂਤਾ, ਜਾਲ, ਚਾਬੀ, ਜੰਗ, ਦੌਲਾ, ਤਮਾਸ਼ਾ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਹਨ, ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖ ਭਾਵੇਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੈ। ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ (ਪੰਨਾ-78) ਦਾ ਪਾਤਰ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ 'ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਫਿਕਰ ਕਰਦਾ ਮੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ।ઠਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੰਤਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਥਾ ਰਸ ਦਾ ਅਨੰਦ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ
ਲੇਖਕ : ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹਾਂਸ
ਪ੍ਰਕਾਸਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 107.

ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹਾਂਸ ਦਾ ਇਹ ਦੂਜਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪੈਰ-ਪੈਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀਂ ਜਾਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇ। ਮਲਹਾਂਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਾਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਰਦ ਦਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਹੁਨਰਬੰਦੀ 'ਚ ਹੋਏ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਝਲਕ ਵੀ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਭਾਵੇਂ ਆਮ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਜੋ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪੰਜਾਬ, ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿ ਕੇ ਉਥੇ ਵਸੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਤੌਰ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਬਾਨ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀ ਛੱਡ ਸਕਦੇ। ਉਸ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਮਘਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਹਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਬਿਗਾਨੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ, ਦੋਸਤ-ਮਿੱਤਰ, ਮਾਸੀ, ਤਾਈ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਸਮੇਤ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਦੂਰੀ ਦੇ ਜਟਿਲ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਦਵਿੰਦਰ ਮਲਹਾਂਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੂਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣੇ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਫੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮੁੰਡਾ, ਸੂਜਨ- ਪਾਮਿਲਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਨਲਕਾ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸੇਮ, ਭਵਜਲ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਕਾਰਗਿਲ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਮੂਲ ਤੇ ਪੈਂਤੜੇ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਪਾਠਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਤੱਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਇਆ ਹੈ।

-ਰਮੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ
ਮੋ: 9463079655

ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ
ਲੇਖਕ : ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਰੰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 64

ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਗੀਤਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਕਈ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡਰੀ ਸੋਚ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹੁੰਦੇ-ਵਾਪਰਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਡਾਢਾ ਦੁੱਖ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬਣ ਮੁਟਿਆਰ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੰਦਰ ਦੀ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦਰਦਾਂ ਦੇ ਗੀਤ' ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਰਵਾਇਤੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਝੂਟਿਆਂ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤਾਬ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਝੱਲੇ ਪੈਂਦੇ ਸੰਤਾਪ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਹੱਡ-ਭੰਨਵੀਂ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ 'ਤੇ ਡਾਕਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਜੱਟਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਸੋਚ, ਕੁੱਖਾਂ 'ਚ ਮਰਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗੀਤ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਚਣ 'ਤੇ ਤੁਲੇ ਲੀਡਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਿੰਦਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਇਹ ਹੈ ਮੇਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ,
ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰਾਣੀ ਮਾਂ,
ਰਲ ਮਾਲਕਾਂ ਕਹਿਣੇ ਕਰ'ਤੀ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਤੇ ਸਿੰਦਰ ਨੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੇਹੱਦ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ ਵੋਟਾਂ ਵੇਲੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਹੱਥ ਜੋੜ-ਜੋੜ ਦਰਾਂ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਫੇਰ ਲੈਂਦੇ ਨੇ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਸਿਰ 'ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਤਾਜ ਵਾਲਿਓ,
ਜਨਤਾ ਤੁਸੀਂ ਠੱਗ ਚੋਰ ਹੋ।
ਵੋਟਾਂ ਵੇਲੇ ਹੱਥ ਤੁਸੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ,
ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਬਣੇ ਹੋਰ ਹੋ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨੇ। ਸਿੰਦਰ ਧੌਲਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਗੀਤਕਾਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਮੰਝੀ ਹੋਈ ਹੈ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

'ਸਿੱਧੂ ਬੰਸ' ਅਤੇ 'ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ' ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ
ਲੇਖਕ : ਮਾਸਟਰ ਨਛੱਤਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 288.
--------
ਹਰਫਾਂ ਦੇ ਦੀਵੇ
ਲੇਖਕ : ਤੀਰਥ ਸਿੰਘ ਦਰਦ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 124.
--------
ਸ਼ਬਦ ਨਿਮੋਲੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਖੁਰਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
------------
ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਕਲਿ ਆਈ ਕੁੱਤੇ ਮੂਹੀਂ
ਲੇਖਕ : ਅਸ਼ੋਕ ਚਰਨ 'ਆਲਮਗੀਰ'
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 456
--------
ਮੱਸਿਆ ਦੀ ਰਾਤ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਮੇਦਨੀ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 115.
--------
ਕੈਕਟਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ
ਲੇਖਕ : ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.
--------
ਹੇਠ ਵਗੇ ਦਰਿਆ
ਲੇਖਕ : ਕੁਲਵੰਤ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 91.
--------
ਧਰਮ ਗੁਰੂ
ਲੇਖਕ : ਸਵਰਾਜਬੀਰ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 92.
--------
ਜਾਗੋ ਨਹੀਂ ਆਈ
ਲੇਖਕ : ਹਰਕੋਮਲ ਬਰਿਆਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.
--------
ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਚੋਗ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਸ਼ਵਨੀ ਕੁਮਾਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
ਕਾਸ਼ਿਕਾ
ਲੇਖਕ : ਧਰਮਿੰਦਰ ਸੇਖੋਂ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਕੰਬੋਜਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ
ਲੇਖਕ : ਪਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ
ਮੁੱਲ : 600 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 568.

29-12-2013

 ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ : ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਚਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 188.

ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦਾ ਹੀ ਵਿਕਸਤ ਹੋਇਆ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਚਾਰਾਂ ਸਨਮੁਖ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੀਆਂ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਆਪਣਾ ਮਾਲ ਵੇਚਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਂ ਮਸਨੂਈ ਲੋੜਾਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਬਹੁਕੌਮੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਦੇ ਯਤਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਮੀਡੀਆ, ਸੰਗੀਤ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਣ ਲਈ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ 'ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ' ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੋਲਾਂ ਲੇਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਏਜਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ, ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ ਮਾਹਿਲ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ, ਡਾ: ਰੌਣਕੀ ਰਾਮ, ਪ੍ਰੋ: ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਪ੍ਰੋ: ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਡਾ: ਸੁਰਜੀਤ ਬਰਾੜ, ਹਰਵਿੰਦਰ ਭੰਡਾਲ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਕਮਲੇਸ਼ ਉੱਪਲ, ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀਪ, ਪ੍ਰੋ: ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸਵਰ ਅਤੇ ਤਸਕੀਨ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਰੋਕਾਰ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ, ਖੇਤੀ ਸੈਕਟਰ ਵਿਚਲਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ, ਮੀਡੀਆ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ, ਰੰਗਮੰਚ, ਨਾਵਲ ਆਦਿ ਸਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲੇ ਬੜੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹਨ। ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਧਿਰਾਂ ਪਿਛਲੇ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਨੀਤੀਗਤ ਵਿਰੋਧ ਪ੍ਰਗਟਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 147.

ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਦੌਰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸ਼ਰਾਬ, ਸ਼ਬਾਬ ਤੇ ਇਸ਼ਕ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਸੀਹ ਹੁੰਦਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸਰੂਪ ਬਦਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਤਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਵਰਨਣਯੋਗ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਉਰਦੂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਉਪਰੋਕਤ ਮੁਢਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਰਜਿਤ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰਕੇ ਦੇਖੋ, ਬਾਕੀ ਬਚਦਾ ਹੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਸ਼ਰਾਬ ਦੀ ਖ਼ਪਤ ਲਈ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ ਜੇ ਫਿਰ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭੰਡਿਆ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਾਂ ਨਵੀਨਤਾ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਝੁਠਲਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। 'ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ' ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮਵਰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸ਼ਿਅਰ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਮਸਲਸਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕਤੇਅ ਤੇ ਰੁਬਾਈਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜਾ ਮੇਹਦੀ ਅਲੀ ਖਾਂ ਦੀ ਇਕ-ਦੋ ਪਾਤਰੀ ਰਚਨਾ 'ਦੋ ਸ਼ਰਾਬੀ' ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਜ਼ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਛੇ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਮੈਖ਼ਾਨਾ-ਜਾਮ-ਓ-ਪੈਮਾਨਾ' ਵਿਚ ਉਰਦੂ ਦੇ ਉਸਤਾਦ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਤੇ ਕਲਾਮ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾਬੱਧ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ ਤੇ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਲਗਾਤਾਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨਾ ਸੁਖਾਲ਼ਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤੇ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠਿਨ ਕਾਰਜ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦ ਉਸਤਾਦ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ। ਸੋ ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਲਈ ਰਾਜ਼ ਭਰਪੂਰ ਵਧਾਈ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਰਦੂ ਨਾ ਜਾਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ੁਬਾਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ। ਹਰ ਪੰਨੇ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦੇਣ ਤੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਰਾਬ ਸਬੰਧੀ ਚੋਣਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਬਲੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 134.

ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਮੱਧ-ਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਧਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਵਿਚਾਰਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 'ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ-ਸਮਾਜਿਕ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ' ਸਬੰਧੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਛੋਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਪੰਜ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਪਰਿਪੇਖ ਸਬੰਧੀ ਨਿੱਠ ਕੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਂਡ ਰਸਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਕਰਦਿਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਕਾਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਲੰਮੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦਵੰਦ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਸਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਇਹ ਲੌਕਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਮ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਅਗਲੇ ਕਾਂਡਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਇਸ਼ਕ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ ਤਣਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਸਬੰਧੀ ਡੂੰਘੀ ਨੀਝ ਨਾਲ ਨੁਕਤੇ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ਼ਕ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀਰ, ਸੱਸੀ, ਸ਼ੀਰੀ-ਫ਼ਰਹਾਦ, ਮਿਰਜ਼ਾ ਸਾਹਿਬਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚੋਂ ਤਨਾਉ ਅਤੇ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾਇਕ ਪਰਦੇਸੀ, ਇਕੱਲੇ, ਸਾਧਨਹੀਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਟੈਬੂ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਖ਼ਤ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਾਵੇਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਥਿੜਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਨਾਇਕ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੋਜਕਰਤਾ ਨੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਅਤੇ ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁੱਲਾ ਟਕਰਾਉ ਅਤੇ ਤਣਾਉ ਵਿਚੋਂ ਮਰ ਕੇ ਵੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਰਸਾਲੂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਕ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੀ ਲਈ ਜੂਝਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਰਦ ਤੋਂ ਦਰਦ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਦੇ ਕਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਡਾ: ਗੁਰਪ੍ਰੀਤ ਨੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ, ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਅਤੇ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਭਰਥਰੀ ਦੀ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿਰਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰਾਮਤਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਕਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਨਾਇਕ ਅਣਦਿਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਆਪਾ ਉੱਚਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

22-12-2013

 ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

'ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਚੋਣਵੀਆਂ ਸੂਕਤੀਆਂ (ਸੁਚੱਜੇ ਕਥਨ) ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੂਝਵਾਨ ਸੰਪਾਦਕਾ ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਅਖਰ ਕ੍ਰਮ (ਓ, ਅ, ੲ) ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਕਲਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਕੰਮ ਧੀਰਜ-ਭਾਅ ਨਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਧੀਰਜ, ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਸਾਧਨਾ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਸਰੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੂਕਤੀਆਂ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਸੱਚ' ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਬਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇਖੋ : 1. ਸੱਚ ਬੋਲੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਣਾ ਲਵੋਗੇ, 2. ਸੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 3. ਸੱਚ ਬੋਲੋ ਪਰ ਸੱਚ ਬੋਲ ਕੇ ਉਸੇ ਵਕਤ ਭੱਜ ਜਾਉ, 4. ਝੂਠ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸੱਚ ਦਾ ਇਕੋ ਰੂਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, 5. ਜਿਹੜਾ ਆਦਮੀ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਮਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, 6. ਸੱਚ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, 7. ਸੱਚ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਲੱਖਾਂ ਤੂਫ਼ਾਨ ਆਉਣ 'ਤੇ ਵੀ ਢਹਿੰਦੀ ਨਹੀਂ, 8. ਸੱਚਾ ਜਵਾਬ ਦੋ-ਟੁੱਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਝੂਠਾ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਦੀਆਂ ਮਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। (ਸਫ਼ੇ 30-31)। ਸਾਨੂੰ 'ਹੀਰੇ ਮੋਤੀ' ਵਰਗੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ ਸਤਿਗੁਰਾਂ, ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ, ਕਿੱਸਾ ਕਵੀਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਟੂਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਥਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਉਪਯੋਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਹੀਰੋ ਮੋਤੀ' ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕਥਨਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਗਾਮੀ ਯਤਨਾਂ ਵਿਚ ਸੰਪਾਦਕਾ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੂਰ ਕਰ ਲਵੇਗੀ। ਤਾਂ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ-ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਅਤਿਅੰਤ ਉਪਯੋਗੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

'ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਗੁਲਾਟੀ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚ ਨੌਂ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚੋਣ ਉਸ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਆਪਣੀ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਲਾ ਤੇ ਉੱਤਮਤਾ ਦੇ ਕਈ ਰੰਗ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਵਿਚ 'ਨਕਾਬ' ਅਤੇ 'ਗਿਰਗਟ' ਜਿਹੀਆਂ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਲ-ਪਲ ਬਦਲਦੇ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਚੈਖ਼ੋਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਅੰਗ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। 'ਕਲਰਕ ਦੀ ਮੌਤ' ਤੇ 'ਦੁਸ਼ਮਣ' ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਪਛਤਾਵੇ ਅਤੇ ਘ੍ਰਿਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ. 'ਵਾਕਾਂ' ਤੇ 'ਸੰਤਾਪ' ਮਾਨਵੀ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਵਾਰਡ ਨੰ: 6' ਰੂਸ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਮੰਦੀ ਦੇ ਘਿਨਾਉਣੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। 'ਖੋਲ ਦੇ ਅੰਦਰ' ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜੋ ਖੋਲ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਰਹਿ ਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਇਕ ਰਸਹੀਨ ਕਹਾਣੀ' ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੋਂ ਹੀ ਭੈਭੀਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੈਖ਼ੋਵ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹਨ, ਜਿੰਨੀਆਂ ਦੋ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਯਤਨ ਲਗਾਤਾਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਹਰ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਾਠਕ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 195 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸ਼ਾਇਰੀ। 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ' ਮੁਹੱਬਤ ਦੀ ਉਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਹੈ ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨਕਾਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਖਮਭਾਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਅਤੇ ਇਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਫਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਰੋਧੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਨੂੰ ਅੱਜ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਮੁਕਾਮ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ, ਕੁਲਵਿੰਦਰ ਫੁੱਲ ਦਾ ਭਾਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਡਾ: ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ 'ਅਜੀਤ' ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਫੁਲਵਾੜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਦੀਆਂ 'ਫੁੱਲ' ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀ ਬਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕਵਿਤਾਉਣ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਸਤਾਦ ਮਰਹੂਮ 'ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ' ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਜਿੰਦਰ ਮਨਚੰਦਾ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਏ ਕਲਾਤਮਿਕ ਟਾਈਟਲ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਆਰਟ ਵਰਕ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਖੂਬ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਰਲਤਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਪਕੜ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਣ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ, ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ, ਮੁੱਠਾਂ 'ਚੋਂ ਕਿਰਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਮੁਹੱਬਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੋਚਣ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਹੈ 'ਤੇਰੇ ਬਿਨਾਂ'।

-ਰਾਜਿੰਦਰ ਪਰਦੇਸੀ
ਮੋ: 93576-41552

ਪੰਧ ਹਯਾਤੀ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੋਹ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੀਲ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵਸੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਉਦਰੇਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਰੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦਾ ਹੜ੍ਹ ਵਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉਛਲਿਆ ਤੇ ਅੰਦਰ ਤਾਈਂ ਭਿਉਂ ਗਿਆ। 'ਪੰਧ ਹਯਾਤੀ' ਦਾ ਰਚਣਹਾਰ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ, ਧਰਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਗਰੂਕ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਕਦੇ ਉਸ ਦੀ ਰੂਹ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਇਬਾਦਤ ਬਣ ਕੇ ਨਾਜ਼ਲ ਹੋਈ। ਆਉ, ਮਾਣੀਏ ਇਸ ਕਾਵਿ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਝਲਕਾਂ-
-ਚੁੱਪ ਕਰੋ ਜੀ ਚੁੱਪ ਕਰੋ, ਕੋਈ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਲਾ ਜਾਵੇ
ਮੌਤ ਦੇ ਗਲ ਲੱਗ ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਇਹ ਜਿੰਦ ਚੱਲੀ ਮੁਕਲਾਵੇ।
-ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਦਰ ਉਤੇ ਭੇਟ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ
ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰੱਖੀ ਇਹ ਕੁਆਰੀ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ।
-ਵਕਤ-ਦਰ-ਵਕਤ ਲੈਣ ਲਈ, ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਝੱਖੜਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ
ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਦੋ ਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ ਹਾਂ ਮੈਂ।
-ਝੱਖੜ ਝੁਲਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ
ਫਿਰ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਕਲਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ।
-ਛੱਡ ਨਾ ਕਰ ਇਸ ਜਹਾਨ ਦੀ ਗੱਲ
ਕਰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਗੱਲ।
ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦੇ ਰਸ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ ਯਥਾਰਥਕ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਇਹ ਪਲੇਠਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਕ ਉੱਤਮ ਕ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖੋਂ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ-ਸਿਆਸੀ ਪਰਿਪੇਖ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 240 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 184.

ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕ ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਲਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਆਰੰਭਲੇ ਦੌਰ ਤੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਸਮਕਾਲੀ ਸਿਆਸੀ ਯਥਾਰਥ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਚਰਚਿਤ ਰਹੀ ਹੈ। 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਪੱਖੋਂ ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ, ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਆਈਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ, ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਘਾਣ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਨਵ-ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਨੇ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਲਾਤਮਿਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ ਇਟਲੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕ ਐਨਤੋਨੀਓ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਦਾ ਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ ਦੀਆਂ ਸਿਆਸੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਵਾਲ ਬਾਰੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਤ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ, ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ, ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਸੂਝ, ਪੰਜਾਬ ਸੰਕਟ ਦੇ ਖੌਫ਼ਨਾਕ ਦੌਰ, ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਤੇ ਉਦਾਰੀਕਰਨ ਆਦਿ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਦਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਨਿੱਗਰ ਉੱਦਮ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਸੂਝ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੂਝਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਅਧਿਐਨ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਿਰੀ-ਪੁਰੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧੜੇ ਤੇ ਯਾਰਾਂ ਬਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ (ਸੂਚੀ) ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਬਚਦੀ ਹੋਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਚੰਗਾ ਉਪਰਾਲਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

'ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' ਡਾ: ਮਹੀਪ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 15 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰ ਤਕਰੀਬਨ ਮੱਧਵਰਗੀ ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਨਿਮਨ-ਵਰਗ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਵਰਗ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਜੋਕੀ ਭੱਜਦੌੜ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੱਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ 'ਪਤੀ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਮਹਿਤਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਮਾਲਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਦਮੀ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਿਤੇ ਦੇ ਸਟੇਟਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ 'ਭੈਣ ਜੀ' ਮਾਰਕਾ ਵੀ ਖਿਆਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪਿਤਾ' ਵਿਚਲਾ ਪਿਤਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਸਦਕਾ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਪਰ ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਉਹੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਕੋਲ ਸੁੱਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਪਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸਹਿਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਇਕ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਚਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਕਿੱਲ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲਾ ਪਾਤਰ ਆਪਣੀ 'ਧੀ' ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦਾਇਰੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਭਲਕ' ਕਹਾਣੀ ਵਿਚਲੀ ਪਾਤਰ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਅਜੀਬ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ। 'ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਰੰਗ' ਕਹਾਣੀ ਨਸ਼ਾ, ਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ' ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਬਿਆਨਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗਹੁ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਗੱਲ ਉਭਰਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਅਤੇ ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਬੇਚੈਨੀ, ਸਕੂਨ ਰਹਿਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਚਿੱਤਰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਤਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਗੜੇ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਵੀ ਹੈ। ਪੀੜਾਂ ਦੇ ਪਰਛਾਵੇਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਨਾਟਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਦੱਸਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611

ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.

ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 11 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਪੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ 1983 ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਸੂਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋ ਟਾਪੂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਬਾਰੇ ਟਾਈਟਲ ਪੰਨੇ 'ਤੇ ਡਾ: ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਛਪੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇਲਾਕਾਵਾਦ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤਜਰਬਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਦੀਰਘ ਪਾਠ ਕਰਨ 'ਤੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਕੋਲ ਕਿਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂੰਜੀ ਹੈ। ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਸ਼ਰੀਕੇਬਾਜ਼ੀਆਂ, ਈਰਖਾ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਮੋਹ-ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੋ ਭਰਾ ਪਾਤਰ ਜਗੀਰ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਲੜ-ਝਗੜ ਕੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਗੀਰ ਲੜ ਕੇ ਭੈਣ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਪਿਆਰੇ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ-ਜਾਹ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਜਾਹ, ਕਿਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਗੱਡੀ ਥੱਲੇ ਸਿਰ ਨਾ ਦੇ ਦੇਵੇ... ਕਹਾਣੀ (ਬੰਨ੍ਹ ਉਠਾਈ ਪੋਟਲੀ ਪੰਨਾ 23) ਕੰਬਦਾ ਚਾਨਣ ਵਿਚ ਛੁੱਟੀ ਆਇਆ ਜਗਮੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਜ਼ਰਾ-ਜ਼ਰਾ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਕਾਲਾ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਜੰਗ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੈ। ਫ਼ੌਜੀ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਕੰਡਿਆਲੀ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਕੁੰਦਨ ਕਿਸਾਨ ਪਾਤਰ ਹੈ। ਸਾਰਾ ਟੱਬਰ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ 'ਦਾਤੀ' ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਹਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ 1971 ਵਿਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਦਾ ਬੁੱਢੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਕੀਤਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਰੂਹ ਹੈ। ਕੈਪਟਨ ਜਾਵੇਦ, ਹੌਲਦਾਰ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮੱਖਣ, ਜੋਗਾ ਸਿੰਘ, ਤਰਸੇਮ ਲਾਲ ਆਦਿ ਫ਼ੌਜੀ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਸਦਾਇਕ ਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦੀ ਰੰਗਦਾਰ ਤਸਵੀਰ ਹਨ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160

ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ
ਲੇਖਕ : ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ, ਲਾਂਬੜਾ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 290

ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੋਇੰ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਹੁੰਦੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੂੰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਚਾਨੀਆਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਆਰ ਹੀ 'ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਮੇਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ' ਪੁਸਤਕ ਛਪਾਈ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਏਦਾਂ ਜਾਪਦਾ ਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਵਾਰਤਕ ਨਹੀਂ, ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡ ਬੱਝਾ, 1947 ਵੇਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਗੜੇ ਤਾਂ ਇਸ ਪਿੰਡ ਨੇ ਕੀ ਸੰਤਾਪ ਹੰਢਾਇਆ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਪਹਿਨਣ-ਪੱਚਰਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਦਰਦੀ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਦਾ ਬੱਝਣਾ, ਉੱਜੜਨਾ ਤੇ ਮੁੜ ਆਬਾਦ ਹੋਣਾ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਕਿੱਤੇ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਭਾਈਚਾਰਾ, ਖੇਡਾਂ, ਵਿਆਹ, ਸਿੰਚਾਈ ਸਾਧਨ, ਸਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਔਜ਼ਾਰ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਂਗਲੇ ਪਾਤਰ, ਪਿੰਡ ਦੀ ਸਿਆਸਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਸਮੇਤ ਕਈ ਕੁਝ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਦਰਦੀ ਹੁਰਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 47 ਦਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ, ਮੋਰਚਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਟੈਕਸ, ਸ਼ੇਰਦਿਲ ਅਫ਼ਸਰ, ਮਿਸਟਰ ਮਿਰਚੀਆ, ਪਿੰਡ ਛੱਡ ਗਏ ਪਿੰਡ ਦੇ ਜਾਏ, ਪਿੰਡ ਤੁਹਾਡੇ 'ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੇਖਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਮਾਣਯੋਗ ਸੱਜਣਾਂ ਬਾਰੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿੰਡ ਦਾ ਕੁਰਸੀਨਾਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਕਾਫੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕੁਝ ਰੰਗੀਨ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ
ਲੇਖਕ : ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ: 128.

ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ ਚੰਦਰਮਾ ਚੱਕਰ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਚਾਨਣ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਜਗਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਾੜੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਵਿਚਰਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ 'ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਮੱਸਿਆ ਤੇ ਪੁੰਨਿਆ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਲਮ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਮਾੜਾ ਜਾਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਉਥੋਂ ਦੇ ਬਸ਼ਿੰਦਿਆਂ ਜਾਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਅਤੇ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਉਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁ ਰਾਸ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਜਿਊਣ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਫਰਜ਼ ਤੇ ਹੱਕਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪੂਰਨ ਕੰਮਕਾਜ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਹਿਸ਼ਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਦੇਸ਼ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ, ਕਾਇਦੇ-ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਜ਼ੀਦਗੀ ਨਾਲ ਯਥਾਰਥ ਭਰਪੂਰ ਕਈ ਉਦਹਾਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਨਾਗਰਿਕਾਂ (ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਮ ਹੋਵੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਅਹਿਲਕਾਰ ਹੋਵੇ) ਕਾਨੂੰਨ/ਪੁਲਿਸ ਵਿਵਹਾਰ ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰ, ਪੁਲਿਸ ਦਾ ਮਦਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਨਾ ਕਿ ਹੁਕਮਰਾਨ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ, ਡੰਡੇ ਨਾਲੋਂ ਹਲੀਮੀ ਦਾ ਭਾਰੂ ਹੋਣਾ, ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ, ਦਿੜ੍ਰਤਾ, ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਆਦਿ ਪੁੰਨਿਆ ਦੀਆਂ ਰਿਸ਼ਮਾਂ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ। ਖੁੱਲ੍ਹ (ਆਜ਼ਾਦੀ) ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਬੇ-ਪਰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਮ-ਹਯਾ ਦਾ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਦੇਣਾ, ਨਵੇਂ ਪੋਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ (ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ) ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਨੰਗੇਜ਼ਵਾਦ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਭਰੇ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕੱਖੋਂ ਹੌਲੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣਾ, ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ, ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਫੋਕੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚਲੀ ਕੈਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਆਦਿ ਮੱਸਿਆ ਦੇ ਕਰੂਪ ਚਿਹਰਾ ਦੀ ਇਕ ਚਰਮ-ਸੀਮਾ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858.

2013 ਵਿਚ ਰੀਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

ਹਾਸੇ ਦੇ ਵਪਾਰੀ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸ਼ਰੂਤੀ ਪਾਕੇਟ ਬੁੱਕ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.
--------
ਅਹਿਸਾਸ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 131.
--------
ਫਕੀਰਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਤੇਜ ਪੱਖੀ ਕਲਾਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 50 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 130.
--------
ਇੰਤਜ਼ਾਰ
ਲੇਖਕ : ਨਾਇਬ ਬੁੱਕਣਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗੋਸਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬਰਨਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

ਤੂੰ ਭਰੀਂ ਹੁੰਗਾਰਾ
ਲੇਖਕ : ਰਣਬੀਰ ਕੌਰ ਰਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਜਲ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਜੋ ਜੂਝੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਹੀਦ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀਤ, ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰਾ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ
ਲੇਖਕ : ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਜੱਗੋਂ ਤੇਰ੍ਹਵੀਂ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ
ਨਾਤ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਜਸਮੇਰ ਮਾਨ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 143.
--------
ਡਾ: ਐਸ. ਤਰਸੇਮ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੇ ਸਿਰਜਣਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਮਿੱਤਰ ਸੇਨ ਮੀਤ
ਮੁੱਲ : 550 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 455.
--------
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਖਾਣਾਂ 'ਤੇ ਮੁਹਾਵਰੇ
ਸੰਪਾਦਕ : ਜਸਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਜਗਰਾਓਂ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 246.
--------

15-12-2013

 ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ-ਨਾਚ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਰਸ਼ਮੀ ਨੰਦਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 260 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 216.

'ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚ' ਲੋਕ ਨਾਚ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਰਚੀ ਗਈ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਧਿਆਪਕਾ ਡਾ: ਰਸ਼ਮੀ ਨੰਦਾ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਡਾ: ਨੰਦਾ ਵੱਲੋਂ 'ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤਕ ਤੱਤ' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਸਥਾਨ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਹੈ, ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਨੰਦਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਖਮ ਨ੍ਰਿਤ ਕਲਾਵਾਂ ਦਾ ਬੜੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਹਵਾਲਾ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉੱਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਬਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਲੋਕ, ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ ਗੀਤ, ਲੋਕ ਨ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਸਬੰਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਜ਼ਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਖਰੀ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਇਸ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਲੋਕ ਨ੍ਰਿਤ ਗੀਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਲਿਪੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਚਾਨਣਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੋਂ ਇਹ ਤੱਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਲੋਕ ਨਾਚਾਂ, ਲੋਕ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪਰੰਪਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਪਿਛੋਕੜ ਦਾ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਅਧਿਐਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਉਸ ਨੇ ਵਡਮੁੱਲੀ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਅਤੇ ਕਲਾ ਜਗਤ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472

ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ ਦੀ ਕਥਾ-ਸੰਵੇਦਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੋਹਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੁਸਤਕ ਸੱਥ, ਕੋਟਕਪੂਰਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਵਾਦ-ਮੁਕਤ ਲੇਖਕ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਪਾਵੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਕਾਲ' ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਸੂਝਵਾਨ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਸ਼ਾਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ-'ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ'। ਇਸ ਦੂਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ਉਤੇ 'ਹਾਂਸ' ਦੀ ਕਥਾ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਹਿਤ ਡਾ: ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੋਹਾ ਨੇ ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਚ 10 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ ਦੀ ਕਥਾ-ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ-ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਨਿਰਖ-ਪਰਖ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ' ਕਥਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 8 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 'ਤੱਖੀ', 'ਰਾਹੂ-ਕੇਤੂ', 'ਬੇਰਵਾਜ਼ਾ ਸੂਟ', 'ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ', 'ਚਲੋ ਪਿਆਰ ਕਰੀਏ', 'ਸਾਖੀ ਅੱਗੇ ਚੱਲੀ', 'ਅੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ', 'ਉਹ ਇੰਜ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਸੀ'-ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਪਾਦਕ ਵਿਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ : ਲੋਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਚਰਖੜੀ ਤੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਦਮਿਤ ਇੱਛਾਵਾਂ (ਪ੍ਰੋ: ਜੀ.ਬੀ. ਸੇਖੋਂ), ਕਥਾ-ਮੂਲਕ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਪਛਾਣ (ਡਾ: ਗੁਰਮੇਲ ਿਿਸੰਘ), ਮਿਥ, ਮਨੌਤਾਂ 'ਤੇ ਉਸਰਿਆ ਵਿਵੇਕ (ਲਾਲ ਸਿੰਘ), ਸਾਹਿਤਕ ਮੁਲਾਂਕਣ (ਡਾ: ਨਛੱਤਰ ਖੀਵਾ), ਆਧੁਨਿਕ ਤੇ ਮਿਥਹਾਸਕ ਵੇਰਵੇ (ਡਾ: ਅਕਵਿੰਦਰ ਕੌਰ), ਲੋਕ-ਧਾਰਾਈ ਲੋਅ 'ਚ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦਿਆਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ (ਡਾ: ਦਵਿੰਦਰ ਬੋਹਾ), ਚੇਤਨ ਤੇ ਅਵਚੇਤਨ ਦੇ ਦਵੰਦ ਦਾ ਸਿਰਜਕ (ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਦੀਪ), ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਧੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ (ਡਾ: ਸਰਘੀ), ਤੱਖੀ (ਇਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਡਾ: ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂਰ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ, 'ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਚ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ 'ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਜਨਮ' ਪਾਠਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਸੋਚ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਹਨੇ ਰਚੀ ਏ?... ਜਤਿੰਦਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾਂ, ਸਾਖੀਆਂ ਤੇ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ-ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਉਹਨੂੰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੁੰਡੇ ਜੋੜਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਪਣੇ ਬਹੁਤੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਦੀ ਏ।' ਡਾ: ਨੂਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ : 'ਜਤਿੰਦਰ ਹਾਂਸ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਵੀਂ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।' ਸਮੁਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡਾ: ਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬੋਹਾ ਦਾ ਇਹ ਸੰਪਾਦਨ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007.

ਸਫ਼ਲ ਸੋਚ ਦੇ ਹਾਣੀ
ਲੇਖਕਾ : ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.

ਡਾ: ਵਾਡੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਲੇਖਣੀ ਸਦਕਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀਆਂ 30 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅੱਧੀਆਂ ਲੈਬਨਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ, ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਉੱਪਰ ਭਰਪੂਰ ਚਾਨਣ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਏਨਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸਫ਼ਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮੌਲਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੀ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ (ਸਫ਼ਲ ਸੋਚ ਦੇ ਹਾਣੀ) ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰਲੀ ਮੌਲਕ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਨਿਬੰਧ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਕੇ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬੜੇ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚੰਗੇਰਾ ਤੇ ਉਚੇਰਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਾਲਾ ਵਿਚ 42 ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜਤਾ ਨਾਲ ਪਰੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਖਿਲੇਰਨ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲੇ ਨੁਕਤੇ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਈਆਂ ਨਿਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਵਣ ਸੁ ਅਖਰ..., ਗੋਬਿੰਦ ਮਿਲਣ ਕੀ ਇਹ ਤੇਰੀ ਬਰੀਆ, ਜਿਸ ਕੀ ਬਸਤੁ ਤਿਸੁ ਅਗੈ ਰਾਖੈ, ਮਨਿ ਸਾਚਾ ਮੁਖਿ ਸਾਚਾ ਸੋਇ, ਮਨ ਨੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ ਹੈ, ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਕਾਇਆ ਕਉ ਗਾਲੈ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦੁਆਰਾ ਉਲੀਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ-ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ, ਹੁਣ ਵਿਚ ਜੀਓ, ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ, ਸ੍ਵੈ-ਕਾਬੂ, ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ, ਸਦੀਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਰਾਜ਼, ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਸੋਚ, ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ, ਅਜੋਕੀ ਔਰਤ ਆਦਿ। ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਭਾਸਾ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਪੇਸ਼ ਹੈ :
'ਕਿਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੱਲ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਮਹਿਕ ਵਰਗਾ ਹੋਣਾ ਉਸ ਤੋਂ ਅਗਲਾ ਪੜਾਅ ਹੈ। ...ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਅ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਰਥਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣਾ ਕਿਸੇ-ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।' ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗੀ।

-ਕੰਵਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ
ਮੋ: 93573-24241.

15-12-2013

 ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ
ਲੇਖਕ : ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 143.

ਜਸਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ ਜਿਥੇ ਇਕ ਵਾਰਤਕਕਾਰ (ਲੇਖ) ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਕ ਨਾਵਲਕਾਰ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਛੇ ਨਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਲੇਖਕ।
'ਅਧੂਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ' ਨਾਵਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਔਰਤ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਦੁੱਖ ਹੰਢਾਉਂਦੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਤਾਪ ਤੇ ਦਰਦ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਉਸ ਉਤੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪੈਸੇ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਕਦੀ-ਕਦੀ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸੋਚ ਪਿਛਾਂਹਖਿੱਚੂ ਸੀ। ਆਪ ਤਾਂ ਐਸ਼ ਕਰਦੇ ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬਾਹਰ ਕਦਮ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਣ ਦਿੰਦੇ। ਜੇ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਤਾਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਬੁੱਢੇਵਾਰੇ ਵੀ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਿਆਹ ਆਮ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਅਨਜੋੜ ਵਿਆਹ, ਪੈਸੇ ਦੇ ਕੇ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣਾ, ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਨਾਤੇ ਪੈਸੇ ਕਾਰਨ ਨਿਭਦੇ, ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਉਲੀਕੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਔਰਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੋਈ ਵੀ ਪੁੱਤ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਦੀ ਤਾਂ ਕਿ ਵੰਸ਼ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਧੀ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਸਵਾਲ ਵਰਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਮਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਸੁਖਾਲੇ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲਦੇ। ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਸਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦੇ ਝਗੜੇ, ਕਤਲ, ਕੋਰਟ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਸਾ ਤੇ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣਾ, ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਘਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਬਰਬਾਦ ਹੋਣ, ਦਾਜ ਦਹੇਜ ਦੀ ਮੰਗ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗੇ-ਚੰਗੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਠੁਕਰਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਸੋਚ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਦਹੇਜ ਤੋਂ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ, 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਸਮਾਜ ਤੇ ਔਰਤ ਉਤੇ ਪਿਆ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੀ ਹੋਸਟਲ ਲਾਈਫ਼, ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਮੁਨਕਰ ਹੋਣਾ ਆਦਿ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਾਗੀਰਦਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਕਈ ਬੁਰਾਈਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਆਰਥਿਕਤਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਜਾਏਗਾ ਜਾਂ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇਗਾ। ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਵਲ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਢੁਕਵੀਂ ਹੈ ਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਮਲਵਈ ਪ੍ਰਭਾਵ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਮੱਥੇ ਵਿਚਲਾ ਤਰਕਸ਼
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਭਜਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਅੱਜ ਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕੇਵਲ ਮੈਖ਼ਾਨੇ, ਹੁਸਨ, ਇਸ਼ਕ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ, ਚੇਤਨਾ, ਜਾਗਰਣ ਅਤੇ ਨਵਯੁੱਗ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ 63 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਿੱਤ ਹੁੰਦੇ ਘੁਟਾਲਿਆਂ, ਕਾਣੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਵੀ ਨੇ ਮਿਹਨਤ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਕਿਰਤ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵੰਨਗੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ-
-ਸਾਡੇ 'ਚ ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਦਮੀਅਤ ਹੀ ਰਹੀ ਨਹੀਂ
ਕਹਿਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਦਮੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਨਹੀਂ।
-ਕੇਵਲ ਸਾਫ਼ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਨੂਰ ਇਲਾਹੀ ਵਸਦਾ ਹੈ
ਤੱਤ ਵਸਾਈਏ ਦਿਲ ਵਿਚ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ।
-ਕੁੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਕ ਤਿੱਖੀ ਜਿਹੀ ਤਲਵਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇ
ਚੁਣੌਤੀ ਨ੍ਹੇਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਕੋਈ ਲਲਕਾਰ ਹੀ ਹੋਵੇ।
-ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੰਗਤੇ ਤਾਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦਾਨੀ ਬਣ ਗਏ ਨੇ
ਅੰਨਦਾਤਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬਣਿਆ ਇਕ ਸਵਾਲੀ ਹੈ।
-ਲੋਕੀਂ ਚੋਣ ਸਮੇਂ ਕਿਉਂ ਤੀਰ ਅਕਲ ਦੇ ਵਰਤਣ ਨਾ!
ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ਵਿਚਲਾ ਤਰਕਸ਼ ਖਾਲੀ ਹੈ!!
ਕਵੀ ਨੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਅਣਗੌਲੇ ਦਰਦਾਂ ਤੇ ਫੇਹੇ ਰੱਖੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਕਿਰਤੀ ਤਰਸਯੋਗ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਵਿਹਲੜ ਅਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਲੋਕ ਮੌਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕਿਰਤ ਦਾ ਪੂਰਾ ਮੁੱਲ ਤਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਸਾਡੇ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਅੱਗੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਮਾਣ-ਮਰਿਆਦਾ ਦਾ ਮੁੱਦਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਲੋਕ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕਾ : ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.

ਮੱਧ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕਯਾਨ ਵਿਚ ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਤੁਰ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਕਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਮਾਣਯੋਗ ਓਸ਼ੋ ਰਜਨੀਸ਼ ਵਰਗੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਵੀ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰ-ਜਵਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਚਕਸ਼ੂ (ਨੇਤਰ) ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਇਕ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ, ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਥਾਨ ਉੱਪਰ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੈਠਦਾ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੱਸੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਂਢੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਤੁਰ-ਫਿਰ ਕੇ ਗਰੀਬਾਂ ਅਤੇ ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਵਾਸਤੇ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਭਿਮਾਨੀ ਅਮੀਰਾਂ, ਸੂਦਖੋਰ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਦੀ ਜੁਰੱਅਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।
ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਵਰਗੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਜਾਣਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ੁਲਮ ਕੁਝ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਅਮੀਰਾਂ-ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਜ਼ਾਲਮ ਲੋਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਬਲਕਿ ਡੰਡੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਡੰਡੇ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਝਿਜਕਦਾ। ਉਹ ਬੜੀ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗਰੀਬਾਂ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਚੁਕਤਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਬਾ ਨਵਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੇ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੂਝ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਬੜੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਇਕ ਇਕਾਈ ਵਿਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੇ ਬੁਖ਼ਾਰਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹ ਹਾਕਮਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਟਕਰਾਉ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਵਿਅੰਗ ਭਰਪੂਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਰਲ ਅਤੇ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦੁਆਰਾ ਮੁੱਲਾ ਨਸਰੁੱਦੀਨ ਦੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਉਮਰ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਪਾਠਕ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਦਿਲਚਸਪ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਹਾਰਦਿਕ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕਾ : ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਯਾਨ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ 'ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ' ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਡੇ ਇਧਰ ਵੇਦ, ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣ ਮੌਜੂਦ ਸਨ, ਉਥੇ ਵਿਹਾਰਕ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਪੰਚਤੰਤਰ, ਅਲਿਫ਼ ਲੈਲਾ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਬੇਤਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਠਨ-ਪਾਠਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬਾਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਚ ਵੀ ਢੇਰ ਇਜ਼ਾਫ਼ਾ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।
ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਸਾਡਾ ਪੁਰਾਣਾ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੇਰਾਂ, ਬਘਿਆੜਾਂ, ਕੁੱਤਿਆਂ, ਲੂੰਬੜੀਆਂ, ਖਰਗੋਸ਼ਾਂ, ਤੋਤਿਆਂ, ਕਬੂਤਰਾਂ, ਚਿੜੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਦਿਹਾੜੇ ਵਾਹ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਪੰਛੀਆਂ-ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਓਪਰਾ ਜਾਂ ਅਟਪਟਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ। ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬਾਲਕ ਵੀ ਕਾਰਟੂਨ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਤੇ ਕਾਮਿਕ-ਬੁਕਸ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਅਤੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਖੂਬ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਮਕਬੂਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਬੀਬੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਨੇ ਪੰਚਤੰਤਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬੜੀ ਸਰਲ ਅਤੇ ਠੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਮੇਮਣੇ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ, ਚਲਾਕ ਲੂੰਬੜੀ, ਖੱਟੇ ਅੰਗੂਰ, ਕਾਂ ਦੀ ਸੂਝ, ਅਭਿਮਾਨੀ ਘੋੜਾ, ਤਿੰਨ ਠੱਗ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਗਿੱਦੜ, ਖਰਗੋਸ਼ ਤੇ ਕੱਛੂਕੁੰਮਾ ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੀ ਗਲੋਬਲ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਨਮ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਉੱਤਮ ਉਪਹਾਰ ਹੈ। ਹਰ ਸਕੂਲ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਕਾਪੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਸੰਵੇਦਨਾ
ਲੇਖਕਾ : ਕਿਰਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ-ਧਾਰਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜਨਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਤਿੰਨ ਕਵੀ-ਸ਼ੇਖ਼ ਫ਼ਰੀਦ, ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਬੁਲੰਦੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਜਨਜੀਵਨ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਸੂਫ਼ੀ ਕਵੀ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮਲਾਮਤੀ ਫ਼ਿਰਕੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਸੰਸਾਰਕ ਨਾਸ਼ਮਾਨਤਾ, ਬਿਰਹਾ, ਪਿਆਰ, ਤੜਪ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਸਰੂਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੋਕਧਾਰਾ ਸ਼ਬਦ, ਇਸ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੋਈ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕਧਾਰਾਈ ਤੱਤਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਛੇੜਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਚੋਂ ਲਈ ਸਮੱਗਰੀ ਰਾਹੀਂ ਸਰਲ ਅਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਭਾਸ਼ਾ, ਜੋ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ, ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਸੰਬੋਧਨੀ ਸੁਰ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਡਾ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ, ਡਾ: ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਆਦਿ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਹ ਹੁਸੈਨ ਉੱਪਰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਬਲੇ-ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਜਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਿਰਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਕੀਤੀ ਮਿਹਨਤ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚੋਂ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।

ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਜਨਕ ਵਿਆਕਰਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਮਿੰਨੀ ਸਲਵਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਸ਼ਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਸਰਮਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਫਰਦੀਨਾ-ਦ-ਸੌਸਿਊਰ, ਲਿਉਨਾਰਡ ਬਲੂਮਫੀਲਡ, ਐਫ. ਬੋਆਜ਼, ਹੈਰਿਸ ਅਤੇ ਨੌਮ ਚਾਮਸਕੀ ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਜਨਕ ਵਿਆਕਰਨ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਹਿਮ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਆਕਰਨ ਭਾਸ਼ਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ, ਦਰਸ਼ਨ, ਗਣਿਤ ਆਦਿ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਚਰਚਿਤ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਨੌਮ ਚਾਮਸਕੀ ਨੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਜਮਾਂਦਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸੀਮਤ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਅਸੀਮਤ ਵਾਕਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚਾਮਸਕੀ ਵੱਲੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੇ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ 'ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਜਨਕ ਵਿਆਕਰਨ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਚਾਮਸਕੀ ਦੁਆਰਾ 1957 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਛਖਅਵ਼ਫਵਜਫ ਛਵਗਚਫਵਚਗਕਤ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਡਾ: ਮਿੰਨੀ ਸਲਵਾਨ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਾਕਾਤਮਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਮ ਚਾਮਸਕੀ ਦੀ 'ਰੂਪਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਜਨਕ ਵਿਆਕਰਨ' ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਚਾਮਸਕੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਸ੍ਰੀ ਕਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਮੋਹਨ ਲਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਪੁਸਤਕ 'ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਵਾਨ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ' ਮੋਹਨ ਲਾਲ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ, ਵਾਸਦੇਵ ਦੇਵਕੀ, ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਕੰਸ ਦੁਆਰਾ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ, ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਗਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਰਭ ਉਸਤਤੀ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ, ਕੰਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਯੋਗ ਮਾਇਆ ਦਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨਾ, ਗੋਕੁਲ ਵਿਚ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਉਤਸਵ, ਪੂਤਨਾ ਉੱਧਾਰ, ਸੰਕਟ ਭੰਜਨ ਅਤੇ ਤਰਿਣਾ ਵਰਤ ਉੱਧਾਰ, ਨਾਮਕਰਨ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਬਾਲ ਲੀਲਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਮੋਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ਼, ਗਊਆਂ ਅਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਵਾਨਲ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ, ਵੇਣੂਗੀਤ, ਗੋਵਰਧਨ ਧਾਰਨ, ਗੋਪਿਕਾਗੀਤ, ਮਹਾਰਾਸ, ਚਾਵੁਰ ਮੁਸਟਿਕ ਆਦਿ ਪਹਿਲਵਾਨ ਅਤੇ ਕੰਸ ਦਾ ਉੱਧਾਰ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਪਾਲ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਕਮੀ ਦੀ ਹਾਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਰੁਕਮਣੀ ਵਿਆਹ, ਪਰਦੂਮਨ ਦਾ ਜਨਮ, ਸਮਯਗਸੁਰ ਦਾ ਵਧ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਦਾਮਾ ਜੀ ਦਾ ਸਵਾਗਤ, ਸੁਦਾਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਆਦਿ।
ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਕਿਹੜੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ, ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਧਾਰਮਿਕ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਅਤੇ ਛਪਾਈ ਦਿਲਖਿੱਚਵੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਉਪਾਸਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਉਪਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਪਰਖਣ ਲਈ ਆਧਾਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਇਕਬਾਲ ਖਾਨਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਡਿਤ ਇੰਦਰ ਸੈਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੰਦ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਸਾਹਿਤਕ ਟਰੱਸਟ (ਰਜਿ:) ਰੂਪਨਗਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 102.

ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਕਾਵਿ-ਵੰਨਗੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਾਵਿ-ਵੰਨਗੀ 'ਗੀਤ' ਆਪਣੇ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਵਿਚ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਤਾਸੀਰ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਖੇਡਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਗੀਤਕਾਰੀ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਮਾਲਾ-ਮਾਲ ਗੀਤਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਕਬੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 'ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ' ਗੀਤ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਗੀਤਕਾਰ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨਪੁਰੀ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੁੱਲ 77 ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਨੁਭਵ ਗੀਤਕਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹਨ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਲੋਕ-ਸਚਾਈਆਂ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਨਮੋਹਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਉਸ਼ਾਰੂ ਖਿਆਲ ਸਰੋਤਿਆਂ-ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ 'ਰੁੱਖ' ਗੀਤ ਵਿਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕੁੜੀਆਂ ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਕੁੜੀਆਂ ਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਰਾਹੀਂ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੋਂਦ ਗੁਆਉਣ ਦਾ ਮਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
'ਨਾਂਹ ਨੀ ਪਸੰਦ' ਸ਼ਜ਼ਾ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਚਿਤਾਵਨੀ, ਖੂਨਦਾਨ, ਰੱਬ, ਸੋਚੋ, ਖਾਹਿਸ਼, ਦਰਾਣੀਆਂ ਜਠਾਣੀਆਂ, ਪਹਿਰੇਦਾਰ, ਅਣਹੋਣੀ, ਏਨਾ ਪਿਆਰ, ਜ਼ਮੀਨ, ਇਤਬਾਰ, ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਵਿਚ, ਧੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਪਿਆਰ ਵਰਗਾ ਗੀਤ ਗੀਤਕਾਰ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨਪੁਰੀ ਕਲਾ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਦਮ ਭਰਦੇ ਹਨ। ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮੂੰਹ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਚ ਰੰਗ ਉਭਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਈ ਗੀਤ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਇਕ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਰੀਲੇ ਗਾਇਕ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸ਼ੌਂਕੀ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨਪੁਰੀ ਦੀ ਮੰਝੀ ਹੋਈ ਗੀਤਕਾਰੀ 'ਤੇ ਪੱਕੀ ਮੋਹਰ ਜੜੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਾਲ ਇਕਬਾਲ ਖਾਨਪੁਰੀ ਨੇ ਗੀਤਕਾਰੀ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਆਰੰਭਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਕਿ ਨਿੱਘਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ 'ਕਰਮ'
ਮੋ: 98146-81444.

ਸ਼ਬਦ ਸ਼ਕਤੀ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਿਟਰੇਚਰ ਹਾਊਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.

ਤੇਜਵੰਤ ਮਾਨ (ਡਾ:) ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵੰਨਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਲਗਭਗ ਹਰ ਵੰਨਗੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਹੈ। ਡਾ: ਮਾਨ ਨੇ 'ਛਰਾਟੇ ਗੀਤਾਂ ਦੇ' ਅਤੇ 'ਪੀੜ ਪਰਾਗੇ' (ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਲਾਡਪੁਰੀ), 'ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਨਿਬੰਧ' (ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ), 'ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' (ਡਾ: ਭਗਵੰਤ ਸਿੰਘ), 'ਦਰਕਿਨਾਰ' (ਓਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗਾਸੋ), 'ਹੱਸਦੇ ਜ਼ਖਮ' (ਬਚਨ ਝਨੇੜੀ), 'ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਸੰਤਰ' (ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜ਼ਖਮੀ), 'ਅੰਬਰ ਦੇ ਤਾਰੇ' ਅਤੇ 'ਅੰਬਰੀ ਛੋਹਾਂ', 'ਆਓ ਬੱਚਿਓ ਬਾਤ ਸੁਣਾਵਾਂ' ਅਤੇ 'ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਪੰਚਾਇਤ' (ਪਵਨ ਹਰਚੰਦਪੁਰੀ), 'ਗੋਆ, ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ' (ਗੁਰਮੇਲ ਮਡਾਹੜ), 'ਸੁਣ ਮਾਏ ਸੁਣ ਬਾਬਲਾ'-ਆਲੋਚਨਾ (ਡਾ: ਰਮਿੰਦਰ ਕੌਰ), 'ਮਾਧਵੀ' (ਰਣਜੀਤ ਰਾਹੀ), 'ਸੁਣ ਮਾਏ ਸੁਣ ਬਾਬਲਾ' (ਗਿੱਲ ਮੋਰਾਂਵਾਲੀ), 'ਤਿੜਕਦੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬਗ਼ਾਵਤ' (ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਮਰ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪੰਛੀ ਝਾਤ ਪੁਆਈ ਗਈ ਹੈ। ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਲਹਿਰ ਦਾ ਵੱਖਰੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੱਖੋਂ ਨਿਰਖਿਆ ਪਰਖਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਰਾਇ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਡਾ: ਮਾਨ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਘਸੇ-ਪਿਟੇ ਆਲੋਚਨਾ ਫਾਰਮੂਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੰਡਦਾ ਹੋਇਆ ਨਵੀਆਂ, ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਪਣਾਉਣ 'ਤੇ ਬਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਾਪਰ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪਹਿਲੇ ਅਧਿਆਏ ਅਸੰਗਤੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤਹਿਤ ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਵਿਲਾਸੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਧਿਆਇ ਅਧੀਨ ਨਵਰਾਹੀ ਘੁਗਿਆਣਵੀ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਲਗਭਗ ਇਕ ਸੌ ਕਾਵਿਮਈ ਤੁਕਬੰਦੀਆਂ ਦੀ ਨਿਰਖ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕੀ ਹਨ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰੇ ਅਧਿਆਇਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਜ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ 'ਸੰਨ੍ਹ' ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੰਧ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰ-ਬਿੰਦੂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ।

-ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ 'ਆਸ਼ਟ' (ਡਾ:)
ਮੋ: 98144-23703.

ਮਾਰੂਥਲ 'ਚ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ
ਸ਼ਾਇਰ : ਸੁਰਜੀਤ ਧਾਮੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 95.

'ਮਾਰੂਥਲ 'ਚ ਵਹਿੰਦੀ ਨਦੀ' ਸੁਰਜੀਤ ਧਾਮੀ ਰਚਿਤ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਅੰਬਰ ਦਿਆਂ ਨੈਣਾਂ 'ਚੋਂ ਸੂਰਜ ਤਲੀ 'ਤੇ ਟਿਕਾਉਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਸੋਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੀਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਲੋਕ-ਕਾਵਿ ਜਿਹਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਗਿੱਧਾ ਆਖੇ ਭੰਗੜੇ ਨੂੰ
ਅੱਥਰੂ ਨਾ ਕੇਰ ਵੇ
ਹਨੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ
ਆਊਗੀ ਸਵੇਰ ਵੇ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ :
ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ੁਲਫ ਸਵਾਰੀ ਚੱਲ
ਮੈਂ ਨਗਮੇਂ ਕਹਾਂ ਬਹਾਰਾਂ ਦੇ
ਆ ਜੋੜੀਏ ਕੁੱਲੀਆਂ ਮਹਿਲਾਂ ਨੂੰ
ਆ ਮੂੰਹ ਭੰਨੀਏ ਜ਼ਰਦਾਰਾਂ ਦੇ।
ਆ ਹੰਝੂ ਫੁੱਲ ਬਣਾ ਦਈਏ
ਆ ਸੂਰਜ ਤਲੀ ਟਿਕਾ ਲਈਏ।
ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਉਸ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੋਕਾਰ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਧਾਮੀ ਰਚਿਤ ਕਾਵਿ ਤੋਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਹਿਜ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ਬਦ ਚੋਣ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਬਣਤਰ ਪਾਠਕ/ਸਰੋਤੇ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਵਾਧਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 84170-12430.

ਕੋਣੇ ਦਾ ਸੂਰਜ
ਕਵੀ : ਮੋਹਨਜੀਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 155.

ਨਿਵੇਕਲੇ ਕਾਵਿ-ਮੁਹਾਂਦਰੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲਾ ਕਵੀ ਮੋਹਨਜੀਤ ਆਪਣੀ ਨਵੀਂ ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤ 'ਕੋਣੇ ਦਾ ਸੂਰਜ' ਲੈ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਕੌਣਾਰਕ' ਦੇ ਮੰਦਰ ਉਸਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਮੋਹਨਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਿਰਤੀਆਂ, ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ, ਬੁੱਤ-ਤਰਾਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵੁਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਾ ਲਈ ਆਪਣਾ ਹਿਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵੀ ਤੌਰ-ਤਰੀਕਾ ਅਪਣਾਏ ਪਰ ਹਿਤ ਪੂਰਤੀ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਵੀ ਇਹੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਤੀ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦਾ ਇਕ ਮੁਜੱਸਮਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦਸ਼ਾ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਮੋਹਨਜੀਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ :
ਇਕ ਦਿਨ ਸੋਚੀਂ ਡੁੱਬੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
ਮਾਂ ਨੀ ਮਾਂ! ਸਾਰਿਆਂ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ
ਕੌਣ ਤੇ ਕਿੱਥੇ ਹੈ ਮੇਰਾ ਬਾਪ?
ਮਾਂ ਜਾਣਦੀ ਸੀ-ਇਕ ਦਿਨ ਤਾਂ ਪੁੱਛਣਾ ਈ ਸੀ
ਗੱਭਰੂ ਹੋ ਰਹੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਸਵਾਲ
ਦੱਸਦੀ ਹੈ-
ਸ਼ਿਲਪੀ ਹੈ ਤੇਰਾ ਬਾਪ ਕਈ ਵੀਹਾਂ ਕੋਹ ਦੂਰ
ਕੋਣਾਰਕ ਦਾ ਮੰਦਰ ਬਣਾ ਰਿਹਾ
ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਸ਼ਿਲਪੀ ਨੇ ਉਹਦੇ ਨਾਲ।
'ਕੋਣੇ ਦਾ ਸੂਰਜ' ਕਾਵਿ-ਕਿਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨਿਰੰਤਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮੋਹਨਜੀਤ ਨੇ 'ਕੋਣਾਰਕ ਦੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦਰ' ਦੇ ਸਰੂਪ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦਿਆਂ ਏਨੀ ਬਰੀਕਬੀਨੀ ਵਰਤੀ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਬਣੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪਾਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰੀ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਤੋਂ ਨਿੱਕੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਥੀਮ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਮੋਹਨਜੀਤ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਭਾਂਤੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਲੰਮੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਆਪਣਾ ਸਰੋਦੀਪਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਸੱਤਾ ਦੀਆਂ ਦਮਨਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਭਾਵੁਕ ਰੰਗਣ ਵੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਸੂਖਮਭਾਵੀ, ਬਹੁਪਰਤੀ ਅਤੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਤਮਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਸੁਨੇਹਾ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਵਿ-ਰਚਨਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਪਾਠਕ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਲੈਅਮਈ ਸਰੂਰ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਬਸ਼ਖਦੀ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611

ਚੋਭਾਂ ਸੱਟਾਂ ਦੀਆਂ
ਸ਼ਾਇਰ : ਪ੍ਰਿੰ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਭਾਗੀਕੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਪ੍ਰਿੰ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਭਾਗੀਕੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਕਲਮਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਮੋਗੇ ਦਾ ਹੈ। 'ਚੋਭਾਂ ਸੱਟਾਂ ਦੀਆਂ' ਉਸ ਦਾ ਚੌਥਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਿੰਗਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬੈਂਤ, ਦੋਹੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛੰਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰਚੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੀਹਰਫ਼ੀਆਂ ਹਨ, ਬਾਰਾਮਾਹ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਹਫ਼ਤੇ ਦਿਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਿੰਗਲ ਦੀਆਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਜਗ੍ਹਾ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਖਰਾ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਉਂਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਲਈ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਕਾਫ਼ੀ ਨਸੀਹਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਤੇ ਔਰਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ, ਨਿਮਰਤਾ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜੀ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾਵਾਂ ਕਈ ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੁਝ ਕੁ ਨੂੰ ਗੀਤ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ। ਪ੍ਰਿੰ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਭਾਗੀਕੇ ਨੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਰਚਮਿਚ ਜਾਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮੁਤਾਬਿਕ ਪਿਆਰ ਦੀ ਜਾਤ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਰ ਨੁੱਕਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਲਾਓ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰੋਮਾਂਸਵਾਦੀ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਨੰਗੀਆਂ ਚਿੱਟੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰਤ ਇਬਾਰਤ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਕਾਵਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਤਨ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਸਬੰਧੀ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਸਵੈ ਕਥਨ ਵੀ ਦਰਜ ਹੈ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਫੁਲਕਾਰੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਕੰਵਰ ਅਮਰੀਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

ਕਠੂਆ ਵਾਸੀ ਕੰਵਰ ਅਮਰੀਕ ਸਰਬਾਂਗੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਵਿਤਾ, ਕਹਾਣੀ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮਾਨ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈ ਹੈ। 'ਨਸੀਬੋ' ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਸੀ। 'ਹੂਕ' ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤੇ 'ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਕੰਵਰ ਅਮਰੀਕ ਆਪਣੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਔਰਤ-ਮਰਦ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮੂਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਵੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। 'ਫੁਲਕਾਰੀ' ਇਸਤਰੀ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੁਲਕਾਰੀ ਨਾਂਅ ਦੀ ਤ੍ਰੀਮਤ ਆਪਣੀ ਅਦਭੁੱਤ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬੰਧ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਬੜੀ ਸੁਯੋਗਤਾ ਨਾਲ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਪਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾ ਲਿਖਾ ਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਤ ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਅੜਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਣਦੇ ਸਰਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣ ਲਈ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਬੜੀ ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਪੁੱਤ ਪ੍ਰੀਤ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਪੋਤੀ ਦੇ ਪਿਆਰਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਕਦਰ ਵੀ ਗੁਆਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਵੀ ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਕੀਤੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਹਿੱਸਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੁਘੜ ਸਿਆਣੀ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁੜੱਤਣ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੰਦੀ। 'ਫੁਲਕਾਰੀ' ਇਕ ਮਿਹਨਤੀ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਤੇ ਮੋਹ-ਭਿੱਜੀ ਔਰਤ ਦਾ ਅਕਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਕਹਿਰੀ ਪਰਤ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਲੰਮੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਣ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਹਾਣ ਦਾ ਹੋਣ ਲਈ ਕੰਵਰ ਅਮਰੀਕ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਰ ਹੋਮਵਰਕ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। 'ਬੂਥ ਕੈਚਰਿੰਗ' ਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਕਿਸੇ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗ਼ਲਤੀ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

 

2013 ਵਿਚ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਰਿਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਜਿਉਂਦੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ
ਲੇਖਕ : ਵੇਦਪਾਲ ਭਾਟੀਆ 'ਸੋਨੀ'
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਕੀਮਤ ਕਿਤਾਬ ਦੀ
ਲੇਖਕ : ਜਸਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬਹਿਣੀਵਾਲ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.
--------
ਵੰਝਲੀ
ਲੇਖਕ : ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 151.
--------
ਸ਼ੌਰਟ-ਕੱਟ ਵਾਇਆ ਲੌਂਗ ਰੂਟ
ਲੇਖਕ : ਅਮਰੀਕ ਸਿੰਘ ਬਲ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 296.
--------
ਅਸ਼ਰਫ਼-ਉਲ-ਮਖ਼ਲੂਕ (ਜੁਗਾੜੀਆ)
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਮਨੇਸ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 127.
--------
ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੀ ਮਰੀਅਮ
ਲੇਖਕ : ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਕੁੱਕੜਪਿੰਡੀਆ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 140.
--------
ਮਿੱਟੀ ਰੰਗ ਵਟਾਏ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 312.
--------
ਲਿਸ਼ਕ
ਲੇਖਕ : ਦਰਬਾਰਾ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਨਿੰਮੋਲੀਆਂ
ਲੇਖਕ : ਅਰਵਿੰਦਰ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 136.
--------
ਮਾਰਕਸੀ ਵਿਸ਼ਵ ਚਿੰਤਨ
ਸੰਪਾ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 166.
--------
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਲਾਲ ਭਗਤ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 94.
--------
ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਬੋਲ
ਲੇਖਕ : ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਚੁੰਬਕੀ ਤੂਫ਼ਾਨ
ਲੇਖਕ : ਸੁਸ਼ੀਲ ਰਹੇਜਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
---------

2013 ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰੀਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਨਸੀਬ
ਲੇਖਕ : ਇਕਵਾਕ ਸਿੰਘ ਪੱਟੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਤਨ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਆਖ਼ਰੀ ਖ਼ਤ
ਲੇਖਕ : ਮੁਸ਼ਤਾਕ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਸਥੈਟਿਕਸ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.
--------
ਡਾ: ਜਸਪਾਲ ਮਾਨ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਰਚਨਾ
ਸੰਪਾਦਕ : ਭੁਪਿੰਦਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਮਕਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਗਰਾਉਂ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਪੀਲੇ ਫੁੱਲ
ਲੇਖਕ : ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ 'ਮੀਤ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਡਬਲ, ਐਚ ਆਰਬਿਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਸੰਗਰੂਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 364.
--------
ਨਵੀਂ ਤਵਾਇਫ਼
ਸੰਪਾਦਕ : ਚਰਨ ਕੌਸ਼ਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕਰੰਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ
ਲੇਖਕ ਭੂਪਿੰਦਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਐਸਥੈਟਿਕਸ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 428.
--------
ਮਿੱਠੀ ਰੁੱਤ
ਲੇਖਕ : ਹਰਜਿੰਦਰ ਜੱਜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵੀਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 76.
--------
ਵਲੈਤੀਆ
ਲੇਖਕ : ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਕੁੱਕੜਪਿੰਡੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਰਸੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ :225 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 167.
--------
ਹੱਕ ਲਈ ਲੜਿਆ ਸੱਚ
ਲੇਖਕ : ਅਨਮੋਲ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਕੋਲਾਜ਼ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 292.
--------
ਹਾਇਕੂ ਬੋਲਦਾ ਹੈ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਨਿਤਨੇਮ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 167.
--------
ਬਾਂਕੇ ਦਰਿਆ
ਲੇਖਕ : ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਲਾਲ ਚਾਵਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਊਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 135.
--------
ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਦਾ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੇਖ
ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜਾਲੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119. 

8-12-2013

 2013 ਵਿਚ ਰਿਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਿਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :
ਘਪਲਸਤਾਨ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ
ਲੇਖਕ : ਜਸਵੀਰ ਭਲੂਰੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 71.
--------
ਹਰ ਸਿਮਤ ਬਿਖਰ ਜਾਓ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੇਮ ਸਾਹਿਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖ਼ੁਦ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.
--------
ਚਾਨਣ ਦੇ ਵਣਜਾਰੇ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨਿਰਮਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਵੀ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਚਾਨਣ ਦੇ ਹਰਫ਼
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਕੇਵਲ ਸਿੰਘ 'ਪਰਵਾਨਾ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੁੰਦਰ ਬੁੱਕ ਡਿਪੋ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਫਰੰਟ ਪੇਜ
ਲੇਖਕ : ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਕੋਮਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਤਵੰਤ ਬੁੱਕ ਏਜੰਸੀ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਨਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਸਲ
ਲੇਖਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਸ਼ੇਰਾਂ ਜਿਹੇ ਪੁੱਤ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਚਾਨਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 94.
--------
ਸ਼ੀਸ਼ਾ
ਲੇਖਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪ੍ਰਤੀਕ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਮੇਰਾ ਕਾਵਿ-ਨਾਟਕ-4
ਲੇਖਕ : ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 475 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 344.
--------
ਬੰਦ ਮੁੱਠੀ ਦੀ ਚੀਖ਼
ਲੇਖਕ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਬੇਤਾਬ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਿਟਰੇਚਰ ਹਾਊਸ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------
ਲਿਖਤ ਪੜਤ
ਲੇਖਕ : ਅਮਰਜੀਤ ਚੰਦਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਵਯੁੱਗ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਦਿੱਲੀ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 138.
-------
ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ ਸਮਾਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ :

ਸੰਤੋਖੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਜ਼
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਬਾਂਗਾ
ਮੁੱਲ : 350, ਸਫ਼ੇ : 288.
--------
ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲੀਏ
ਲੇਖਕ : ਯਸ਼ਪਾਲ ਮਾਨਵੀ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 127.
--------
ਸ਼ੂਨਯ ਦੀ ਕਿਤਾਬ
ਲੇਖਕ : ਓਸ਼ੋ
ਮੁੱਲ : 250, ਸਫ਼ੇ : 256.
--------
ਮੀਲ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਕੇ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 250, ਸਫ਼ੇ : 224.
--------
ਸੋਗ ਦਾ ਜਸ਼ਨ
ਲੇਖਕ : ਕੁਲਜੀਤ ਪਾਠਕ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਆ ਲੈ ਸਾਂਭ ਕੁੰਜੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕ : ਜਸਬੀਰ ਭੁੱਲਰ
ਮੁੱਲ : 200, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
1947 ਅੱਲੇ ਜ਼ਖਮਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ
ਸੰਪਾਦਕ : ਜਿੰਦਰ
ਮੁੱਲ : 375 ਸਫ਼ੇ : 632.
-----------
ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ :

ਬਲਦਾ ਦੀਵਾ
ਲੇਖਕ : ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਅਰਜ਼ੋਈ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਪਰਾਗਪੁਰ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਸਮੇਂ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ
ਲੇਖਕ : ਕੰਵਰ ਅਮਰੀਕ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 72.
--------
ਸੱਧਰਾਂ ਦੀ ਫੁਲਕਾਰੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਕੇਵਲ ਮਾਣਕਪੁਰੀ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.
--------------
ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ :

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੰਜੁਆਏ ਕਰਦੀ ਆਂ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਜੀਤ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 128.
--------
ਸਿਰਜਣਾ : ਸਮਾਲੋਚਨਾ
ਲੇਖਕ : ਸੰਪਾ: ਇੱਛੂਪਾਲ
ਮੁੱਲ : 275 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 184.
--------
ਮੈਂ ਧਾਰਮਕਤਾ ਸਿਖਾਂਦਾ ਹਾਂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ
ਲੇਖਕ : ਓਸ਼ੋ
ਮੁੱਲ : 225 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

8-12-2013

 ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ
ਸੰਪਾਦਕ : ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਊਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 247.

'ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਚੋਣਵੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ' ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ, ਮਿਡਲ, ਹਾਈ ਤੇ ਹਾਇਰ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਗਮਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਗਾਈ ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਵਿ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾਊਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ 76 ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ 160 ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਗੀਤ ਦਰਜ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ 12 ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਬੰਧਤ ਵਿਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਵਰਗ ਵੰਡ ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ : (1) ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ (2) ਸਾਡੇ ਸਾਂਝੇ ਤਿਉਹਾਰ (3) ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਿਵਸ (4) ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ (5) ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਨਿਆਰੇ (6) ਖੇਡਾਂ ਖੇਡਣ ਨੂੰ ਚਿਤ ਲੋੜੇ (7) ਰੁੱਖ, ਬੂਟੇ ਫੁੱਲ, ਪੰਛੀ ਲੱਗਣ ਪਿਆਰੇ (8) ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (9) ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਲਈਏ ਸਾਹ (10) ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਕਰੀਏ ਹੱਲ (11) ਚਾਨਣ ਵੰਡਦੇ ਗੀਤ (12) ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡਾ ਪ੍ਰਣਾਮ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਥਾਪਤ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਰਹੇ ਬਾਲ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੂੰ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਦੀ ਸਥਾਪਤ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਵੀ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਵਾ ਲਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਿਥੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਵਸਰਾਂ 'ਤੇ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਮਾਗਮਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਖੇਤਰੀ ਵਿਦਿਅਕ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਕਾਵਿ-ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਲਈ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਥੇ ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕੋ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸੌਖ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਸ਼ਾਇਰੀ
ਸੰਪਾਦਕ : ਟੀ. ਐਨ. ਰਾਜ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 143.

ਨਾਸਿਰ ਕਾਜ਼ਮੀ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਉਸ ਲਈ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹਾਦਸਾ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਵੰਡ ਦੇ ਦੌਰ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ, ਦੁੱਖ-ਦਰਦ, ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਘਾਣ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਦਾ ਰੋਗ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਰੰਗ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਥੇ ਇੱਕਲਤਾ, ਵਿਛੜੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਵਹਿਸ਼ੀਪਣ ਪ੍ਰਤੀ ਉੱਠਿਆ ਰੋਸ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਉਦਾਸੀ ਵਿਚੋਂ ਉਗਮੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਨੂੰ 11 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਨਜ਼ਰਾਨਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਓ ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਮਾਣੀਏ:
-ਸ਼ਹਰ ਦਰ ਸ਼ਹਰ ਘਰ ਜਲਾਏ ਗਏ
ਯੂੰ ਭੀ ਜਸ਼ਨੇ ਤਰਬ ਮਨਾਏ ਗਏ।
-ਦਿਲ ਮੇਂ ਇਕ ਲਹਰ ਸੀ ਉਠੀ ਹੈ ਅਭੀ
ਕੋਈ ਤਾਜ਼ਾ ਹਵਾ ਚਲੀ ਹੈ ਅਭੀ।
-ਕਿਸੀ ਕਾ ਦਰਦ ਹੈ ਦਿਲ ਬੇਕਰਾਰ ਅਪਨਾ ਹੈ
ਹਵਾ ਕਹੀਂ ਕੀ ਹੋ ਸੀਨਾ ਫ਼ਿਗਾਰ ਅਪਨਾ ਹੈ।
-ਤੂ ਹੈ ਦਿਲੋਂ ਕੀ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਤੂ ਹੈ ਸਹਰ ਕਾ ਬਾਂਕਪਨ
ਤੇਰੀ ਗਲੀ ਗਲੀ ਕੀ ਖ਼ੈਰ, ਐ ਮਿਰੇ ਦਿਲਰੁਬਾ ਵਤਨ।
-ਕਯਾ ਕਮੀ ਆ ਗਈ ਵਫ਼ਾਓਂ ਮੇਂ
ਵੋ ਅਸਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੁਆਓਂ ਮੇਂ।
ਇਹ ਹਸੀਨ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦਿਲ ਅਤੇ ਰੂਹ ਨੂੰ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਰਦੂ ਦੇ ਔਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਨਸਾਨੀ ਦਰਦ ਅਤੇ ਕਸਕ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਅਰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ, ਮਾਣਨਯੋਗ, ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਅਤੇ ਸਹੇਜਨਯੋਗ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਦਹਿਸ਼ਤ, ਵਹਿਸ਼ਤ, ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਰੰਗ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਾਦਰ ਦੀ ਰਚੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਸਨ, ਇਸ਼ਕ, ਹਿਜਰ, ਵਸਲ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਅੰਦਾਜ਼ ਅਤੇ ਇਜ਼ਹਾਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਡੂੰਘੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਮਹਿਰੂਮੀਆਂ, ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਦਿਲਦਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਤਨਹਾਈਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਕਦਰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪਰੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੀ ਦਾਦ ਦਿੱਤੇ ਬਗੈਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।

ਉਮਰ ਦੇ ਵਰਕੇ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਨੋਟ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਪਰਵਾਸੀ ਸ਼ਾਇਰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਨੋਟ ਨੇ ਸਹਿਜਤਾ, ਸਾਦਗੀ, ਤਰਲਤਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ, ਰਸਿਕਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਸੰਜਮਤਾ ਅਤੇ ਰਵਾਨਗੀ ਨਾਲ ਕਾਵਿ ਸੰਵਾਦ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਣਕਿਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਪੀੜਾਂ ਅਤੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੀੜ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਕਾਰਨ ਅੱਥਰੂ ਵੀ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਸ ਦਾ ਦਰਦ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਵਹਿ ਤੁਰਦਾ। ਇਹ ਦਰਦ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ। ਆਉ ਆਪਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿਚ ਸ਼ਰੀਕ ਹੋਈਏ :
-ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਮੁਹੱਬਤ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ
-ਇਹ ਨਗਰੀ ਡਾਲਰਾਂ ਦੀ ਹੈ, ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।
-ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੜਾ ਕਰੀਬ ਦਾ, ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ
ਮੀਲਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਵੀ ਫ਼ਾਸਲਾ, ਦਿਲ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ।
ਨਿਰੰਤਰ ਉਗਲਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ
ਮੈਂ ਔਗੁਣਹਾਰ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।
-ਨਿਰਾਸ਼ਾ, ਭੁੱਖਮਰੀ, ਚੀਖਾਂ, ਪੁਕਾਰਾਂ, ਬੇਬਸੀ, ਥੋੜ੍ਹਾਂ
ਲਿਖਾਂ ਕੀ ਕੀ, ਮੈਂ ਕੀ ਕੀ ਦੇਖਦਾ, ਲਿਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।
-ਹਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੱਛੀਏ, ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹੀ ਪੀੜ ਪੀੜ
ਕਿਉਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਮਿਹਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ੁਦਾ ਵਿਰਲੇ ਤੇ ਹੀ।
ਹਉਮੈ, ਬਦੀ, ਨਫ਼ਰਤ, ਕੂੜ, ਹਸਦ ਅਤੇ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੇ ਬੋਲਬਾਲੇ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਗੁੱਝੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੇਕ ਸ਼ਾਇਰ ਬੜੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਝੱਲਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਰਾਹੀਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਅਮਨ, ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੰਡਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਉਸ ਕੋਲ ਖ਼ਿਆਲਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਦੌਲਤ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿਚ ਉਤਰ ਜਾਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ
ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਦੀਪਕ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 325 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 206.

ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਡਾ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ, ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਅਤੇ ਸਾਈਂ ਬੁੱਲ੍ਹੇ ਸ਼ਾਹ ਵਰਗੇ ਮਧਕਾਲੀਨ ਮਹਾਂਕਵੀਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਕੁੱਲ 12 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੋ ਲੇਖ ਮੁਢਲੇ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਨਾਰੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਰੈਣੂ, ਐਸ. ਤਰਸੇਮ, ਸੂਫ਼ੀ ਅਮਰਜੀਤ, ਸੁਰਿੰਦਰ ਧੰਜਲ ਅਤੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਕਵੀ ਦਲਵੀਰ ਦੇ ਕਾਵਿ ਵਿਚ 'ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ' ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ: ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ 1857 ਈ: ਦੇ ਗ਼ਦਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਮੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਬਾਰੇ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਾਂ ਦਾ ਜਾਂਗਲੀ ਵਿਦਰੋਹ, ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ, ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ, ਸਤਿਨਾਮੀ ਲਹਿਰ, 1907 ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਅਕਾਲੀ/ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸਾਹਿਤ ਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਗਤੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਉਪਰੰਤ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚੇ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੁੱਖ ਸੁਰ ਸਥਾਪਤੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹੀ ਰਹੀ ਹੈ। (ਪੰਨਾ 8) ਡਾ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਬਾਰੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੁਵਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਕਾਫੀ ਮੁੱਲਵਾਨ ਸਮੱਗਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਹ ਭਰਪੂਰ ਲਾਭ ਉਠਾਉਣਗੇ। ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸਟੇਟ ਨੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਦੇ ਸ੍ਵਰ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਕੁਚਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ, ਇਨਾਮਾਂ ਅਤੇ ਫੈਲੋਸ਼ਿਪਾਂ ਦੀ ਝਾਕ ਵਿਚ ਆਧੁਨਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਯਥਾਸਥਿਤੀਵਾਦ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਾਵਾਦ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਬਹੁਤੇ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਅਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਧੁਨੀਆਂ ਅਲਾਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਡਾ: ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਯਤਨ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਸਹੀ। ਸੰਕੇਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਲਈ ਆਮੰਤ੍ਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਲੇਖਣ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਲਵਈ ਲੋਕ-ਗੀਤ
ਸੰਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਸਰੋਕਾਰ

ਲੇਖਕਾ : ਡਾ: ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਦੀਪਕ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 325 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 200.

ਭਾਈ ਆਸਾ ਸਿੰਘ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ ਗੋਨਿਆਣਾ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ-ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਡਾ: ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਨੇ ਮਾਲਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ, ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਬਾਰੇ ਅਨਸੰਧਾਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਡਾ: ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੇ ਇਸ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ 'ਚ ਮਲਵਈ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਰਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕਾ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ (ਮਾਲਵੇ) ਵਿਚ ਵਿਆਹ-ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਗੀਤ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲ ਵਿਧਾਨ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੀਤ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਆਹ ਵਰਗੇ ਮੰਗਲ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਭਰਪੂਰ ਹੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਸਗੋਂ ਵਿਆਹ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਵੀ ਬਣਦੇ ਹਨ (ਪੰਨਾ 193)। ਅੰਤ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਤਜਾਰਤੀ ਰੁਚੀਆਂ ਅਧੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਮਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੋਕ ਗੀਤ ਨਹੀਂ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਨਾ ਇਹ ਲੋਕਮਾਨਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਸਕੀਆਂ ਹਨ।
ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਕਾ ਨੇ ਕਾਮੁਕ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਦੂਹਰੀ ਪਰਤ ਵਾਲੇ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਕੱਤਰੀਕਰਨ ਕਰਕੇ ਬੜੀ ਜੁਰਅੱਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੰਨਗੀ ਦਾ ਇਕ ਗੀਤ ਦੇਖੋ :
ਲਾੜੇ ਦੀ ਭੈਣ ਦੀ ਕੱਚੀ ਖੂਹੀ
ਡੋਲ ਵਗਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਹੋਰ।
ਲਾੜੇ-ਭੈਣ ਦੀ ਖਿੜ ਗਈ ਕਿਆਰੀ
ਖਿੜੀ ਕਿਆਰੀ ਅੱਧੀ ਰਾਤ,
ਟੀਂਡਾ ਤੋੜ ਗਿਆ ਕੋਈ ਹੋਰ।
ਬਾਗੀਂ ਬੋਲਦੇ ਸੀ ਮੋਰ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਹੋਰ ਵਿਸਤਾਰਨ-ਨਿਖਾਰਨ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਵਿਚ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਦੋਵੇਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਨਾਰੀਵਾਦ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ
ਲੇਖਕ : ਪਰਮਜੀਤ ਕੌਰ, ਵਿਨੋਦ ਮਿੱਤਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਬ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ/ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 151.

ਨਾਰੀਵਾਦ ਸਬੰਧੀ ਮਿਆਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਲੇਖਕਾ/ਲੇਖਕ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੋ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਨਾਰੀਵਾਦ : ਉਤਪਤੀ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਨੌਂ ਉਪਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਂ ਉਪਭਾਗ ਹਨ-ਨਾਰੀਵਾਦ : ਪਰਿਭਾਸ਼ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਅ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚਿੰਤਕ, ਜੈਂਡਰ ਸਿਧਾਂਤ, ਨਾਰੀਵਾਦ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਸੀਮੌਨ ਦਾ ਬੂਵਅਰ, ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਔਰਤ, ਮਰਦਾਂ ਲਈ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਆਦਿ। ਦੂਜੇ ਮੁੱਖ ਭਾਗ ਵਿਚ ਚੋਣਵੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ : ਨਾਰੀ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਗ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਤਿੰਨ ਉਪ-ਖੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ-ਪੂਰਵ ਸੁਤੰਤਰਾ ਕਾਲ, 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਤੇ 1990 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਸੇਖੋਂ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਦੂਜੇ ਉਪ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਅਜੀਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਤੀਜੇ ਉਪ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਸੁਖਜੀਤ, ਅਜਮੇਰ ਸਿੱਧੂ, ਵੀਨਾ ਵਰਮਾ ਅਤੇ ਬਲਜਿੰਦਰ ਨਸਰਾਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਨਾਰੀਵਾਦ, ਉਦਾਰਵਾਦੀ, ਉਗਰਵਾਦੀ, ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ, ਉਤਰ-ਬਸਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਲਹਿਰ 'ਤੇ ਫੋਕਸੀਕਰਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਕੇਟ ਮਿਲੇਟ, ਈਲੇਨ ਸ਼ਵੈਲਟਰ, ਐਲੇਨ ਸਿਕਸੂ, ਜੂਲੀਆ ਕ੍ਰਿਸਤੀਵਾ, ਲੂਸ ਇਰੀਗੈਰੇ, ਬੈਟੀ ਫ਼ਰੀਡਨ, ਤੋਰੀਲ ਮੋਈ, ਜੂਲੀਅਟ ਮਿਸ਼ੇਲ, ਗਰਡਾ ਲਰਨਰ, ਜੌਹਨ ਸਟੂਅਰਟ ਮਿੱਲ, ਜੂਡੀਥ ਬਟਲਰ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਜੈਂਡਰ ਸਿਧਾਂਤ ਸਬੰਧੀ ਸਮਲਿੰਗੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਅਜਬ-ਗਜ਼ਬ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਪਰਿਚੈ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ, ਭਾਸ਼ਾ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਵਿਧੀ ਸਬੰਧੀ ਚਰਚਾ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਸੀਮੌਨ ਦਾ ਬੂਵਆਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦ ਸੈਕੰਡ ਸੈਕਸ' ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਿਆਖਿਆ ਲਗਭਗ ਤਰਤਾਲੀ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਬੂਵਅਰ ਦੀ ਕਿਰਤ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਔਰਤ ਹੈ ਜਾਂ ਮਰਦ। ਪੂਰਬੀ ਨਾਰੀਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੀਜੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਨਾਰੀਵਾਦ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚੰਦਰਾ ਤਾਲਪਾਡੇ ਮੋਹੰਤੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਚਾਰ ਮਾਧਿਅਮ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਵੀ ਚੋਖਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਖੋਜੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007.

ਡੁੱਗਰ ਝੰਕਾਰ
ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਬਬਲੀ ਅਰੋੜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ, ਲਾਂਬੜਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 227.

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ (ਜਲੰਧਰ) ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਬੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿਚ ਰਚੇ ਗਏ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਦਾ ਜੋ ਉਪਰਾਲਾ ਵਿੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਲੜੀ ਵਿਚ ਡਾ: ਬਬਲੀ ਅਰੋੜਾ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੁਸਤਕ 'ਡੁੱਗਰ ਝੰਕਾਰ' ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਡਾ: ਬਬਲੀ ਨੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਡੋਗਰੀ ਦੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚਲੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡੋਗਰੀ ਵਿਚ ਸੁਹਾਗ, ਘੋੜੀਆਂ, ਟੱਪੇ, ਸਿਠਨੀਆਂ, ਬੰਦ, ਜਾਗਰਨਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਬਿਰਹਾ ਦੇ ਗੀਤ, ਪਿਉਕੇ ਦਾ ਮੰਦਾ, ਮਾਏ ਧੀਏ ਦੇ ਸੰਵਾਦ, ਕਰਵਾਚੌਥ, ਲੋਹੜੀ, ਤੁਲਸੀ ਮੈਹਮਾ, ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਗੀਤ, ਲੋਰੀਆਂ, ਮੌਸਮ ਸਬੰਧੀ, ਛੇੜਛਾੜ ਸਬੰਧੀ, ਖੇਡਾਂ ਸਬੰਧੀ, ਚਰਖਾ ਕੱਤਣਾ, ਪੱਖੀ, ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੰਮੂ ਦੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨਮੋਲ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਡੁੱਗਰ ਨਾਰ, ਦਾਦੀ ਤੇ ਮਾਂ, ਬਾਰਾਂਮਾਹ ਤੇ ਬਹਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਡੋਗਰੀ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਲਿਪੀ ਤੋਂ ਅਨਜਾਣ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਸ ਵਡਮੁੱਲੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੋਵਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਡੋਗਰੀ ਦੇ ਇਸ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜਤਾ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਜ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਡੋਗਰੀ ਇਕੋ ਮਾਂ ਜਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਲਿਪੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਕਾਰਨ ਇਸ ਲੋਕ ਮੇਲੇ ਵਿਚ ਵਿਛੜਣ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਭੋਗਦੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹਨ। ਡੋਗਰੀ ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਪਰਪੱਕਤਾ ਨਾਲ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਨਾ ਡਾ: ਬਬਲੀ ਅਰੋੜਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964

ਇਕ ਸੀ ਮੰਗਾ
ਲੇਖਕ : ਜਗਤਾਰ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 108.

ਜਗਤਾਰ ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਾਵਲਕਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਪਿੱਛੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਬੁੱਟਰ ਤੇ ਟਕਸਾਲੀ ਖੋਜੀ ਲੇਖਕ ਕਿਰਪਾਲ ਕਜ਼ਾਕ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਛਪਵਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਪਿਰਤ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ ਰਾਣਾ ਨੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਨਿਰੋਲ ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਪਾਤਰ ਮੰਗਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮੋ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮਿੰਦਰ ਬਾਪ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਦਰਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਮੀਤਾ ਮੰਗੇ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹੈ ਤੇ ਛੋਟੋ ਭੈਣ ਹੈ। ਮੰਗੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੋਰ ਭੈਣ ਭਰਾ ਸਾਰੇ ਵਿਆਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੰਗਾ ਵੀ ਦਰਜੀ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਗੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪਾਲੋ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੁੜੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਾਤੀ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਿਆਰ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ। ਅਧਵਾਟੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਨਾਕਾਮੀ ਕਰਕੇ ਮੰਗਾ ਸਾਧ ਮਲੰਗ ਨਾਥ ਦੇ ਡੇਰੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਧ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੰਦਰਾਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਪਿੰਡ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਗੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਮੀਤੇ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਗੁਰਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੀਤਾ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਝਗੜੇ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਵਿਧਵਾ ਛਿੰਦੋ ਦਾ ਵਿਆਹ ਮੰਗੇ ਨਾਲ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੰਗਾ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਆਹ ਨੂੰ ਉਹ ਬੰਧਨ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਮੋ ਤੇ ਛਿੰਦੋ (ਨੂੰਹ ਸੱਸ) ਦਾ ਝਗੜਾ ਇਸ ਕਦਰ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਛਿੰਦੋ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਗਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿਓ ਮਿੰਦਰ ਜੇਲ੍ਹ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਪੂਰੇ ਕਲਾਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੇ 11, 12, 13 ਕਾਂਡ ਮੰਗੇ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੰਗਾ ਜ਼ਮਾਨਤ 'ਤੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਆਏ ਨੂੰ ਲੋਕ ਦਿਲਾਸੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਟਕਨ ਵਿਚ ਉਹ ਫਿਰ ਡੇਰੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੇਰੇ ਦੀ ਗੱਦੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਮੰਗਾ ਡੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਅਣਦੱਸੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 15 ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਦਾ ਨਾਵਲ ਦਿਲਚਸਪ ਪਲਾਟ ਵਾਲੀ ਰੌਚਿਕ ਕਥਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਨਾਵਲਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਦਾਦ ਦੇਣੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160.

ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਕੁਲਬੀਰ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਡਾ: ਕੁਲਬੀਰ ਕੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਹੈ। 'ਬਾਗ਼ ਅਤੇ ਬੱਚੇ' ਬਾਲ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। 'ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ' ਉਸ ਦਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵਾਂ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕੁੱਲ ਦਸ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਗੁੱਝੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖ਼ਾਸਾ ਹੈ। ਆਮ ਔਸਤ ਆਦਮੀ ਦੇ ਕੌੜੇ ਯਥਾਰਥ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ।
'ਮ੍ਰਿਤ ਲੋਕ' ਦੇ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਅਮਰ ਅਤੇ ਨੀਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਜਮਾਤੀ ਖਾਸੇ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਕਾਰਨ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਨੀਸ਼ਾ ਦੀਆਂ ਵਾਧੂ ਚਾਹਤਾਂ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤ ਦੀ ਬਲਦੀ 'ਤੇ ਤੇਲ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਸੰਨਿਆਸ' ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਤਰ ਠੁਮਰੀ ਉਰਫ ਰਾਜ ਤੇ ਕੁਸਮ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਨਿਆਸ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਤਲਾਸ਼ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ, ਜੀਣਾ ਅਤੇ ਸਾਤਵਿਕ ਬੋਧ ਦੇਣਾ ਹੀ ਅਸਲ ਸੰਨਿਆਸ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਆਖਰ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸੰਨਿਆਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਜੀਵਨ-ਸੰਚਾਰ' ਕਹਾਣੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਤੇ ਆਲੋਚਕ' 'ਚ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਨੂੰ ਕਈ ਕੋਣਾਂ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 'ਰੋਟੀ' ਕਹਾਣੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੋਣਾਂ ਤੋਂ ਰੋਟੀ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੋੜ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੀ ਹੈ। ਅੰਬੋ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੂਰਨਮਾਸ਼ੀ ਦਾ ਚੰਨ ਵੀ ਤਾਂ ਇਕ ਵੱਡੀ ਰੋਟੀ ਜਿਹਾ ਹੀ ਤਾਂ ਹੈ। 'ਕੌਲੀ ਦਾਲ ਦੀ' ਗੁਰਮੀਤ ਕੌਰ ਜਿਹੇ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਏਨੀ ਕੰਮਚੋਰ ਤੇ ਲਿੱਧੜ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਜੀਅ ਚੁਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਤੋਰਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਭੋਰਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ। 'ਇਕ ਹੋਰ ਸੇਧ' ਦੀ ਉਹ ਕੁੜੀ ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਕਾਰਨ ਪੀੜਤ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਕ ਕੰਨਿਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਇਸ ਦੁਖਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀ 'ਚੋਂ ਸਾਬਤ ਸਬੂਤੀ ਨਿਕਲ ਆਉਣ ਦੇ ਆਹਰ 'ਚ ਹੈ। 'ਆਪਣੇ ਲੋਕ' ਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸੱਤੀ ਹੱਸਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ, ਜੋ ਗਰੀਬ-ਗੁਰਬੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। 'ਇਕ ਸੱਚ ਸੁਣਾਉਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ' ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਤਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਉਲਝੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੰਦਗੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਹੱਲ ਭਾਸਦਾ ਹੈ। 'ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਲਬੂਤ' ਦੀ ਵੀਰਾਂ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਸਿਮਟ ਕੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ 'ਚੋਂ ਉਪਜਿਆ ਮਾਨਸ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਪੜ੍ਹਤ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੱਸਦਾ ਪੰਜਾਬ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਤੀਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਐਸ.ਐਸ. ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ: ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ 'ਤੀਰ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਸਿਰਮੌਰ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਹਰ ਵਿਧਾ 'ਤੇ ਲਿਖ ਕੇ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। 'ਮੈਨੂੰ ਮੈਥੋਂ ਬਚਾਵੋ' ਵਿਅੰਗ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਕਲਾਸਕੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਹੱਸਦਾ ਪੰਜਾਬ' ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਡਾ: ਤੀਰ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ 17 ਵਿਅੰਗ ਲੇਖ/ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਡਾ: ਤੀਰ ਇਕ ਅਨੁਭਵੀ ਲੇਖਕ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਸਟਿਕ ਹਿਊਮਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਂਨਗਰ ਦੇ ਸੂਖ਼ਮ ਹਾਸ-ਬਿਲਾਸ ਦਾ ਚੋਖ਼ਾ ਮਸਾਲਾ ਹਾਜ਼ਰ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜੇ ਟੋਟਕੇ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਯਾਦ ਸਨ। ਵਾਕ-ਚਤੁਰਾਈ, ਭਾਸ਼ਾ-ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਠੁੱਕਦਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵਰਤਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮਾਲ ਦੀ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੱਦਾਂ, ਥਾਣੇਦਾਰਨੀ, ਅੱਗੋਂ ਸੁੱਝੀ, ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। 'ਛਪੇ ਹੁਏ ਕਾਰਯਕਰਮ ਕੇ ਸਥਾਨ ਪਰ' ਲੇਖ ਰੇਡੀਉ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਭੈੜੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। 'ਚਾਚਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਰਮਿਟ ਲਿਆ', 'ਚਾਚੇ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਫਾਰਮੂਲੇ ਤੇ ਫਾਰਮੂਲੀਆ', 'ਚਾਚਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੀਆ ਭਾੜੇ ਦੇ ਸਿਆਪੇ ਦੇਖੇ' ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਲਮ 'ਚਾਚਾ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹੀਆ' ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਚੰਗੇ ਨਮੂਨੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਜੱਟ ਦਾ ਵਰਤ' ਲੇਖ ਭੁੱਖੜਾਂ ਤੇ ਅੰਨ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਹਜ਼ਾਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। 'ਵਹੁਟੀ ਛੋਟੇ ਕੱਦ ਦੀ', 'ਵਹੁਟੀ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਦੀ' ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਾਸੋਹੀਣੀਆਂ ਵਹੁਟੀਆਂ ਦਾ ਹਾਸ-ਰਸੀ ਚਿੱਤਰ ਉਘਾੜਦੇ ਹਨ। 'ਸਟੋਰ ਵਿਚ' ਤੇ 'ਆਖਰੀ ਫ਼ੈਸਲਾ' ਗੰਭੀਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਡਾ: ਤੀਰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ ਵਿਅੰਗ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਛਪਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਅੰਗਾਰ
ਲੇਖਿਕਾ : ਨਿਰਮਲ ਜਸਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਨਿਰਮਲ ਜਸਵਾਲ ਦੇ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਮੌਲਿਕ ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਇਕ ਚੁੱਪ ਜਿਹੀ ਕੁੜੀ' (2000, 2002) ਅਤੇ 'ਮੱਛੀਆਂ ਕੱਚ ਦੀਆਂ' (2004) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਥਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ।
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 9 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹਨ। ਗਿਣਤੀ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਘੱਟ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਨਿਰਮਲ ਜਸਵਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ, ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਸਾਰ ਚਿਤਰਪਟ 'ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵੈਮਪਾਇਰ ਕਹਾਣੀ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਹਿਸ਼ੀਪੁਣੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਜ਼ਾਵੀਏ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਂਯੁੱਧ, 1947, 1984 ਦੀ ਕਤਲੋਗਾਰਤ, ਪੋਲੈਂਡ ਦੀ ਹਿੰਸਾ, ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਪਾਸਾਰ ਹਨ। 'ਸਰਸਰਾਹਟ' ਕਹਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉਠਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਔਰਤ ਮਹਿਜ਼ ਛਲਾਵਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਜਿਸਮ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ' ਸਰੀਰਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਜਵਾਰਭਾਟੇ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ।
'ਇਕ ਲੰਮੀ ਉਦਾਸੀ' ਔਰਤ-ਮਰਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚਲੀ ਭਟਕਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਐਕਸਪਲਾਇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਉਹ ਇਕ ਚੂਹਾ' ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਤਣਾਅਮਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 'ਲਹਿਰਾਂ' ਵਿਚ ਇਹ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਆਪ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। 'ਨੀਲੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਰੁਮਾਲ' ਕਰਮੇ ਵਰਗੇ ਆਮ ਇਨਸਾਨਾਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ, ਉਥੇ 'ਲਾਲਸਾ' ਮੁੰਡੇ-ਕੁੜੀ ਵਿਚਲੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਝ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। 'ਅੰਗਾਰ' ਜੋ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਟਾਈਟਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 'ਲੰਘ ਚੁੱਕੇ ਸਮੇਂ' ਦੀ ਕੀਤੀ ਗਈ 'ਪੇਸ਼ਕਸ਼' ਠੁਕਰਾਈ ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਰਮਲ ਜਸਵਾਲ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਭਾਸ਼ਾ-ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਮਲਟੀ-ਲਿੰਗੁਅਲ (ਬਹੁਭਾਸ਼ਾਈ) ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 09797313927

ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ
ਲੇਖਕ : ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਗਰਚਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : ਅੰਕਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਫੇ : 80.

ਸਮੇਂ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਚਾਰ ਅਵਸਥਾਵਾਂ (ਬਾਲ, ਕਿਸ਼ੋਰ, ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਬੁਢੇਪਾ) ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਇੰਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਰੈਣੀ ਸੁਪਨਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। 'ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਨੈਣੀਂ ਜਗ ਚਲਿਆ' ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਇਸ ਸੁਪਨਾ ਸਾਰਾ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਕੌੜੇ-ਮਿੱਠੇ/ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਦੀ ਪਟਾਰੀ ਵਿਚ ਚਲੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਮ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ' ਪੁਸਤਕ ਪਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਰਚਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾ ਹੈ।
'ਕਿਆ ਤੁਧੁ ਕਰਮ ਕਮਾਇਆ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜਿਥੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸੋਹਲੇ ਗਾਏ ਹਨ ਉਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ-ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਖੂਬੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਬਾਕੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਖਾਸ ਚਾਹਤ, ਲਾਡ ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਲਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ (ਲੇਖਕ) ਲਈ ਸਕੂਲ ਦੀ ਮਾਰ-ਝਿੜਕ ਰਾਮਬਾਣ ਹੋ ਨਿਬੜਨਾ, ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ ਕੇ ਚੰਗੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਣੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਫਿਰ ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਤੇ ਸਮਰਪਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਬਦਲੇ ਡਾਕ ਸੇਵਾ ਅਵਾਰਡ 2004 ਮਿਲਣਾ ਆਦਿ ਜਿਥੇ ਖ਼ੁਦ ਲੇਖਕ ਲਈ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਾਸਲ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸੇਧ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਇਆ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ' ਅੰਬਾਲਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.

'ਨੂਰ ਦਾ ਸਾਇਆ' ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ' ਅੰਬਾਲਵੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ 98 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਉਰਦੂ ਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਕ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹਰ ਸ਼ਾਇਰ ਵੱਲੋਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਲਿਖਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਕਸਵੱਟੀ 'ਤੇ ਖਰੇ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਛਪ ਰਹੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਮਰ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਤੁਅੱਲਕ ਪੜ੍ਹਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਅਮਰ ਨੂੰ ਉਰਦੂ ਜ਼ਬਾਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਆਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਕੁ ਉਕਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਤਕਨੀਕੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਬਹੁਤ ਸਫ਼ਲ ਹਨ। ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੀਤ ਪੁੰਗਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ ਨੱਚ ਉਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਪਿਆਰ ਦੇ ਗੀਤ ਰਚ ਕੇ ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਇਸ਼ਕ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਮਾਯੂਸ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਜਾਗ ਕੇ ਸਵੇਰ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ 'ਅਮਰ' ਅੰਬਾਲਵੀ ਦੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖ਼ੂਬੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਲਤਾ ਤੇ ਤਰਲਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਿਅਰ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੇ ਤੇ ਸੌਖੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਚੇਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ: ਰਮੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਅਮਰ ਦੀ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋਈ ਸਬੰਧੀ ਬੜਾ ਸੰਤੁਲਤ ਲੇਖ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਲਿਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਬੰਧੀ ਕਾਫ਼ੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਅਮਰ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਇਹ ਵਧੀਆ ਆਗਾਜ਼ ਹੈ।

ਮਨ ਦੇ ਪਰਿੰਦੇ
ਸ਼ਾਇਰਾ : ਜਗਦੀਪ ਕੌਰ ਨੂਰਾਨੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 80.

'ਮਨ ਦੇ ਪਰਿੰਦੇ' ਜਗਦੀਪ ਕੌਰ ਨੂਰਾਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ 27 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ, 13 ਨਜ਼ਮਾਂ ਤੇ 2 ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨੂਰਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਉਦਾਸ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਫ਼ਜ਼ੂਲ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਣ ਵਿਚ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੀ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਪੀ ਜਾਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਡਣ ਲਈ ਖੰਭਾਂ ਦੀ ਲੋਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੀਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਤੋੜਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਜਗਦੀਪ ਕੌਰ ਨੂਰਾਨੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਝਿਲਮਿਲ ਕਰਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਗਮਗ ਕਰਦੀਆਂ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਦਾ ਨ੍ਹੇਰ ਢੋਂਦੀ ਹੈ। ਲਿਖਦੀ-ਲਿਖਦੀ ਸ਼ਾਇਰਾ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਨਗ਼ਮਾ, ਕਵਿਤਾ ਜਾਂ ਗੀਤ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਸਜਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਜੇ ਅਭਿਆਸੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਨੇ ਸ਼ਾਇਰਾ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਾਵਿਕ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨਾ ਹੈ।
ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਬਾਰੀਕਬੀਨੀ ਦਾ ਅਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਧਿਐਨ ਦਰਕਾਰ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਅ ਸਕੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੰਦ ਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬੰਦਿਸ਼ ਨਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਗੀਤ ਵਧੀਆ ਹਨ ਤੇ ਜਗਦੀਪ ਕੌਰ ਨੂਰਾਨੀ ਗੀਤ ਲੇਖਣ ਵਿਚ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਜਸਵੰਤ ਜ਼ਫ਼ਰ, ਡਾ: ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਖੀਵਾ, ਅਮਰਜੀਤ ਘੁੰਮਣ, ਜਨਮੀਤ ਕੌਰ ਤੇ ਨੂਰਾਨੀ ਦੇ ਖ਼ੁਦ ਦੇ ਲੇਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਕਿ ਨੂਰਾਨੀ ਲਈ 'ਮਨ ਦੇ ਪਰਿੰਦੇ' ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖ਼ੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਲਵੇਗੀ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

 

01-12-2013

 ਜੀਵਨ ਜੁਗਤਾਂ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕਸ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 256.

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਾਂਡ ਵੰਡ 'ਜੀਵਨ ਜੁਗਤਾਂ', 'ਜੀਵਨ ਸੋਧਾਂ', 'ਬੋਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ', 'ਸੱਚੇ ਵਿਚਾਰ', 'ਕੌੜੇ ਸੱਚ', 'ਵਿਚਾਰਮਾਲਾ', 'ਸਵੱਛ ਜੀਵਨ ਕਿਰਿਆਵਾਂ' ਤੇ 'ਨਵਾਂ ਸ਼ਬਦ ਕੋਸ਼' ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਸਿਰਲੇਖ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਨਾਲ, ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਯੁਗਾਂਤਰ', 'ਹੱਥ', 'ਸੁਨਣ ਕਲਾ' ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਵਧੀਆ ਲੇਖ ਹਨ। 'ਸਿੱਖਣ ਕਲਾ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਅਤੀਤ ਦਾ ਅਨੁਭਵ, ਆਸ ਤੇ ਅਰਦਾਸ' ਵਿਚ ਜੋ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਸਫ਼ਲ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਹਨ। 'ਕੰਮ ਦੀ ਲਗਨ, ਮਿਹਨਤ, ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਸਿੱਖਣ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਵਿਅਕਤੀਤਵ, ਸਾਵੀ ਸੋਚ, ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ, ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਗ਼ਮੀ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਕ ਅਹਿਸਾਸ, ਆਦਤ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਮਾਂ, ਮਾਤ ਭਾਸ਼ਾ, ਨਾਪ ਤੋਲ ਕੇ ਬੋਲੋ-ਕਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਾ ਦੱਸੇ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਬਾਖੂਬੀ ਜਾਣੂ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਾਣੀ ਵੰਡ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਅਨਿਆਂ, ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਸੱਚ ਦਾ ਹਸ਼ਰ, ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੀ ਕੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ, ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਪ੍ਰੋ: ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਵਿਸ਼ਾ ਲਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਸੇਧ ਉਲੀਕੀ ਹੈ, ਉਹ ਓਪਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਹਕੀਕਤ ਦੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਫਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ 'ਸਮਾਂ, ਜਿਊਣ ਕਲਾ, ਸ਼ਬਦ, ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ, ਜ਼ਮੀਰ' ਅਜਿਹੇ ਪਹਿਲੂ ਹਨ ਜੀਵਨ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਤੇ ਅਮਲ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। 'ਬਾਬਾ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਕੰਵਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ' ਅਤੇ 'ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨ' ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਔਰਤ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਿਚੋੜ ਦੀਆਂ ਅਦੁੱਤੀ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗਾਗਰ ਵਿਚ ਸਾਗਰ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ
ਸ਼ਾਇਰ : ਆਰ. ਪੀ. ਕਾਲੀਆ 'ਕੌਸਰ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਆਪ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 148.

ਇਹ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਛਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਿਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 66 ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਇਸ਼ਕ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਸਰਾਬੋਰ ਹਨ। ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਹੀ ਕਲਾਤਮਕ, ਸੁਹਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਭਾਵਪੂਰਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਨਫ਼ਾਸਤ, ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਪੇਸ਼ ਹਨ-
-ਹੈ ਜ਼ਮੀਂ ਸੇ ਫ਼ਾਸਿਲਾ ਜੋ ਆਸਮਾਂ ਕਾ
ਉਸ ਸੇ ਊਂਚਾ ਦਰਜਾ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਹੈ ਮਾਂ ਕਾ।
-ਤੁਮਹੇਂ ਢੂੰਡਾ ਜ਼ਮੀਂ ਪਰ ਆਸਮਾਂ ਮੇਂ
ਬਮੁਸ਼ਕਿਲ ਤੁਮ ਮਿਲੇ ਹੋ ਕਹਿਕਸ਼ਾਂ ਮੇਂ।
-ਹਯਾਤ ਸਬ ਕੀ ਮਿਟੇਗੀ ਸਦਾ ਕਿਸੀ ਕੀ ਨਹੀਂ
ਚਿਰਾਗ ਸਬ ਕੇ ਬੁਝੇਂਗੇ ਹਵਾ ਕਿਸੀ ਕੀ ਨਹੀਂ।
-ਆਸ਼ਕੀ ਕਿਆ ਹੈ ਦਿਲਬਰੀ ਕਿਆ ਹੈ
ਹਮ ਸੇ ਪੂਛੋ ਕਿ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਿਆ ਹੈ।
-ਲਾਚਾਰਗੀ ਮੇਂ ਹਮ ਕੋ ਖ਼ੁਦਾ ਕੀ ਦੁਆ ਮਿਲੀ
ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਾਤ-ਏ-ਖ਼ੁਦਾ ਮਿਲੀ।
ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਰਸਿਕਤਾ ਹੈ। ਔਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਕੋਮਲਤਾ, ਸੰਜਮਤਾ, ਰਵਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਤਗ਼ੱਜ਼ਲ ਦੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਨੇ ਬਹਿਰਾਂ ਤੇ ਛੰਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰਬੀਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਾ, ਭਾਵਨਾ, ਜਜ਼ਬਾਤ, ਚੇਤਨਾ, ਚੰਚਲਤਾ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੂਬਸੀਰਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ਼ਾਇਰੀ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਅਤੇ ਮਾਨਣਯੋਗ ਹੈ। ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿੱਤਰ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਸਰਵਰਕ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਢੁਕਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਲਕਸ਼ ਹਨ। ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਕ ਸੁੰਦਰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਦੁਆਦਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ
ਲੇਖਕ : ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.

ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਮੋਹ ਪਾਲਣ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਉਹ ਢਾਈ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 'ਦੁਆਦਸ਼ ਕਿਰਨਾਂ' ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਦੇ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ 'ਤੇ ਤੁਰਨ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਕੁਝ ਚੁਨਿੰਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਬਿਓਰਾ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ/ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਲੋਚਨਾਤਮ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਾ, ਡਾ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ, ਗੁਰਮੁੱਖ ਸਿੰਘ ਮੁਸਾਫ਼ਰ, ਅਵਤਾਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ, ਡਾ: ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ, ਗੁਲਵੰਤ ਫਾਰਗ਼, ਹਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਜਾਜ, ਸਰਦਾਰ ਪੰਛੀ, ਫ਼ਕੀਰ ਚੰਦ ਤੁਲੀ, ਮਿਤਰ ਰਾਸ਼ਾ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਖਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜ਼ਰੂਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਠਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਹਿਰਦ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਦਸ ਵਜ ਕੇ ਦਸ ਮਿੰਟ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀਕਾਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੁਕਵੇਂ ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਝਾਤ ਪੁਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਪਾਠਕ ਹੁਣ ਤੱਕ ਅਭਿੱਜ ਹੀ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬੜੇ ਸੁਹਿਰਦ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਵੀ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਿਸੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਵੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੁੱਜੇ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੁਹੱਈਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਕਾਲੜਾ ਨੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਅੰਨਯ ਪੁਰਖੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਹਰਿੰਦਰ ਬਜਾਜ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਬਾਰੇ ਉਹ 'ਤੂੰ' ਸ਼ਬਦ ਮੱਧਮ ਪੁਰਖ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹ ਹਰਿੰਦਰ ਬਜਾਜ ਦੇ ਬਚਪਨ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ 'ਤੂੰ' ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਢੁਕਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਖੀਰ 'ਤੇ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਾਲੜਾ ਦੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਨਾਮਵਰ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪਕੇਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਏਗੀ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

ਅਨੁਕੂਲਣ : ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਵਿਸ਼ਕਾਰ
ਲੇਖਕ : ਤਰਸੇਮ ਸਿੰਘ ਰਿਐਤ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਈ ਹਰ ਨਵੀਂ ਕਲਮ ਤੇ ਲਿਖਤ ਦਾ ਮੈਂ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਲੇਖਕ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਜੋਂ 1999 ਵਿਚ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ। ਇਕ ਹੈੱਡਮਾਸਟਰ, ਇਕ ਡੀ.ਈ.ਓ. ਤੇ ਦੋ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲਾਂ ਨੇ ਲੇਖਕ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਰੰਭਕ ਪੰਨਿਆਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸਟੇਟ ਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਅਵਾਰਡੀ ਹੈ ਲੇਖਕ। ਪੁਸਤਕ ਬਿਜਲੀ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ (ਕਰੰਟ), ਸਟੀਮ ਇੰਜਨ, ਰੇਲ ਗੱਡੀ, ਕਾਰ, ਹਵਾਈ/ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼, ਟੈਲੀਫੋਨ, ਟੈਲੀਗਰਾਫ, ਗ੍ਰਾਮੋਫੋਨ, ਬੰਦੂਕ, ਮਸ਼ੀਨਗੰਨ, ਬਾਰੂਦ/ਵਿਸਫੋਟਕ ਪਦਾਰਥ, ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ, ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ ਪ੍ਰੈੱਸ, ਸਿਨੇਮਾ/ਪ੍ਰਾਜੈਕਟਰ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਰਾਡਾਰ, ਟੀ.ਵੀ., ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ, ਰਾਕਟ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਸ਼ੁੱਧ/ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਬਿਆਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰੇਗੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ/ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣਗੇ। ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਸਫੋਟ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ/ਸੁਣੇ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਨਿਰੰਤਰ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਗਿਆਨ/ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੱਖੋਂ ਅਤਿ ਸੁਚੇਤ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਸਧਾਰਨ ਤੇ ਸਤਹੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਅਨੁਕੂਲਣ ਵਿਚ ਜਾਣੇ/ਅਣਜਾਣੇ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤ/ਅਸ਼ੁੱਧ/ ਭ੍ਰਾਂਤੀਪੂਰਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅੰਕਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਠਕਾਂ ਉਤੇ ਮਾੜਾ ਪਵੇਗਾ। ਪੰਨਾ 156 ਉਤੇ ਦਿੱਤੀ ਸਮੀਕਰਨ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਵੈਂਕਟਰਮਨ ਨੂੰ 1960 ਵਿਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਮਿਲਣਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਨਮ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਹੀਂ। ਲੇਖਕ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਕ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਗੋਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਉਸ ਵਿਚ ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਕਾਰਨ ਫਟ ਗਿਆ। ਇਕ ਧਮਾਕੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਣ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਏ। ਠੰਢੇ ਹੋ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਗਏ। ਸੂਰਜ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਹੀਲੀਅਮ ਸੀ। ਉੱਚ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਉਹ ਗਰਮ ਹੋਈ। ਬਲ ਕੇ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਹੀਂ।

ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ
ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਿਬਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਉਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 130 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਿਬਰਾ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਲੇਖਣ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤੀਕਰਨ ਵੱਲ ਉਸ ਦੀ ਰੁਚੀ ਹੈ। ਧਰਮ, ਵਿਗਿਆਨ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਕਾਂ/ਖੋਜੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ-ਸਮਝਣ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੀਕ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਮਨ : ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਨ ਨਾਂਅ ਦੀਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੁਐਸਟ ਇਨ ਰੀਐਲਟੀ ਅਤੇ ਪਾਥ ਫਾਰ ਸਿਨਰਜ਼ ਨਾਂਅ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਵਿਗਿਆਨ ਇਸੇ ਲੜੀ ਦੀ ਇਕ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਸ (ਰੱਬੀ ਹੋਂਦ) ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਹਰ ਸੂਖਮ/ਸਥੂਲ ਸ਼ੈਅ ਵਿਚ ਵਿਆਪਤ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਜਾਲ ਅਤੇ ਦੰਭ ਉਤੇ ਤਿੱਖੀ ਚੋਟ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੱਛਮ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਤੇ ਭੌਤਿਕਤਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚਲੇ ਅਧਿਆਤਮ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਲਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਇਸੇ ਦੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤਲਾਸ਼ ਹੈ।
ਜਗਿਆਸਾ, ਸੁੰਨ ਅਵਸਥਾ, ਪੱਛਮੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਅਸੀਮ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ, ਅਚੇਤ-ਸੁਚੇਤ, ਮਨ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਇਸ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ ਹਨ। ਗੁਰੂਤਾ ਸਿਧਾਂਤ, ਕਵਾਂਟਮ ਥਿਊਰੀ, ਬਿਗ ਬੈਂਗ, ਬਿਗ ਕਰੰਚ, ਪਦਾਰਥ, ਡਾਰਕ ਮੈਟਰ, ਬਲੈਕ ਹੋਲ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਉਹ ਪੂਰਬ-ਪੱਛਮ ਦੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਜਟਿਲ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਛੇੜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਿਆ। ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ। ਬਿਬਰਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਕਟ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਅਚੰਭੇ ਭਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਾਹੌਲ ਉਸਰੇਗਾ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਵਿਰਸਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਅੱਛਰੂ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਜ਼ੋਹਰਾ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 280.

ਪ੍ਰੋ: ਅੱਛਰੂ ਸਿੰਘ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਉਚੇਰੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਅਧਿਆਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਰਵਪੱਖੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਨਿਬੰਧ-ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉੱਤਮ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ-ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ 50 ਮੌਲਿਕ, ਅਨੁਵਾਦਿਤ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ 32 ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ 4-5 ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੌਰਵਮਈ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਘਰਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਰਸੋਈਆਂ ਅਤੇ ਭਾਂਡਿਆਂ-ਟੀਂਡਿਆਂ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਜੁੱਤੀ-ਜੋੜੇ, ਗਹਿਣੇ-ਗੱਟੇ, ਦੁਰਾਸੀਸਾਂ ਅਤੇ ਗਾਲ਼ੀ-ਗਲੋਚ, ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਮੁੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਵਰ-ਸਰਾਪ ਪਰੰਪਰਾ, ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਅਤੇ ਤਿੱਥ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਅਧਿਕਾਰਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਚੰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਹਰ ਹੀਲੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਬਦਲਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਸੰਕੋਚ ਬਦਲੀਏ। (ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸਵੈ ਪੜਚੋਲ, ਪੰਨਾ 279) ਇਸ ਟਿੱਪਣੀ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੋ: ਅੱਛਰੂ ਸਿੰਘ ਨਾ ਤਾਂ ਰਵਾਇਤੀ/ਪਿਛਾਂਹਖਿਚੂ ਸੋਚ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤਾ ਰੈਡੀਕਲ ਜਾਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਇਕ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਏ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਲੜਖੜਾਉਂਦੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।
ਅੱਜ ਦੇ ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਅੱਛਰੂ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮਧਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਚੁਰਸਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਠੀਕ ਮਾਰਗ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਸਕਣਗੇ। ਉਹ ਭਟਕਣਗੇ ਨਹੀਂ।

ਕਾਲੇ ਤਿੱਤਰ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 182.

'ਕਾਲੇ ਤਿੱਤਰ' ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰ ਸ: ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ 21 ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ।
ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਫੈਲੇ ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਬੜੀ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤੱਥ ਦਾ ਬੜਾ ਦੁਖਦ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਅਰਥ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਉਚੇਰੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਖਪਤਕਾਰੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਖ਼ਸਲਤ ਉੱਪਰ ਤੀਖਣ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਅੰਗ-ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਹੇਠ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਪੀੜਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਹੁਣ ਗੁਪਤਾ ਕੀ ਕਹੇ' ਵਿਚ ਬੀਮਾ ਏਜੰਟ ਗੁਪਤੇ ਦੇ ਸਫ਼ਲ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਉਸ ਦੇ ਦੋਸਤ ਮਿੱਤਰ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਪਤਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਰਥੀ ਸੁਭਾਉ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਿੰਨਾ ਦੁਖੀ ਹੈ : 'ਮੈਂ ਹੱਸ ਨਾ ਸਕਿਆ', 'ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਸੁਪਨੇ' ਅਤੇ 'ਗੰਗਾ ਜਲ' ਆਦਿਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੇ ਵਿਪੰਨ ਅਤੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਉਤੇ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। 'ਕੋਈ ਜਗਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੈ?' ਅਤੇ 'ਕਾਲੇ ਤਿੱਤਰ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ-ਵਿਭਾਜਨ ਦੇ ਕਰੁਣ ਪ੍ਰਸੰਗ ਛੋਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਅਜੇ ਤੱਕ ਦੋਵਾਂ ਪੰਜਾਬਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਜਨਮ-ਭੋਇੰ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਲਈ ਤੜਪ/ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦਕ ਸੱਚ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਸ਼ਟ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ। 'ਥੇਹ (ਆਹ) ਮਾਲਾ ਆਪਣੀ ਲੀਜੈ' ਮੱਧ-ਸ਼੍ਰੇਣਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਲੁਪਤ ਪਾਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨਾਟਕੀ ਵੰਨਗੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਲੂਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਕਾਂਗੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਈਏ। ਇਸ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਲਿਖੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਾ/ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਖਿਆਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਸਮਕਾਲੀ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਨ
ਸੰਪਾ: ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ : ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 175.

ਡਾ: ਭੀਮ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਮੱਗਰੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਮਾਰੂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਇਹ ਲੇਖ ਨਵੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ 10 ਦੇ ਕਰੀਬ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੇਖ ਪ੍ਰੋ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਭਾਤ ਪਟਨਾਇਕ, ਇਰਫ਼ਾਨ ਹਬੀਬ, ਐਜ਼ਾਜ਼ ਅਹਿਮਦ, ਡਾ: ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ਐਨਤੋਨੀਓ ਗ੍ਰਾਮਸ਼ੀ, ਵਾਲਟਰ ਬੈਂਜਾਮਿਨ, ਰਾਲਫ਼ ਮਿਲੀ ਬੈਂਡ, ਜਾਨ ਬਲੇਮੀ ਫ਼ਾਸਟਰ ਅਤੇ ਜੇਮਜ਼ ਪੈਟਰਾਸ ਦੇ ਹਨ।
ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਕੈਂਪ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਮਾਰਕਸ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਚਿੰਤਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਣਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮ ਦੀ ਬੁਰਜੂਆਜ਼ੀ ਲਾਬੀ ਉੱਤਰ-ਆਧੁਨਿਕਤਾਵਾਦ ਦੇ ਆਡੰਬਰ ਰਾਹੀਂ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਉੱਪਰ ਪਰਦਾ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਪੈਂਠ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜਮਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਵਾਬੀ ਹਮਲਾ ਵਧੇਰੇ ਕਾਰਗਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿਖਾਇਆ ਹੈ।
ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਮਾਰਕਸਵਾਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਕਾਰਜ ਜ਼ਰੂਰ ਸਹਾਈ ਹੋਵੇਗਾ।

ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ-
ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਦਿਲਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 150.

ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਿੱਸਾ 'ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ' ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਅਤੇ ਉਰਦੂ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਚੋਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਕਿੱਸਾ (ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ) ਸਰਵੋਤਮ ਰਚਨਾ ਹੈ।
ਦਿਲਬਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਇਸ ਕਿੱਸੇ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਉੱਪਰ ਕਾਫੀ ਚਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਡਾ: ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ: ਰੋਸ਼ਨ ਲਾਲ ਅਹੂਜਾ ਨੇ ਨਿੱਠ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਵੀ ਸਾਰਥਕ ਹੈ। ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿੱਸਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਹਰ ਕਿੱਸਾਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਜੁਗਤਾਂ ਵਰਤਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵੱਖਰਤਾ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਮਨਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਧਾਰਾ ਬੜੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਰਹੀ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਫ਼ਜ਼ਲ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਰੂਪਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ ਹੈ। ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਇਸ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਲੱਭਤ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਦਮ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ 'ਹੀਰ' ਬਾਰੇ ਹੋਈ ਖੋਜ ਨੂੰ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਲੱਭਿਆ ਅਤੇ ਡਾ: ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ 'ਲਾਂਬੜਾ ਸੱਥ' ਵਾਲਿਆਂ ਛਾਪਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਡਾ: ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਆਪਣੇ ਵਸੀਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਉੱਦਮ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰਾਜ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਹਿਤੂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 176.

'ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰਾਜ' ਲੇਖਕ ਰਾਮ ਨਾਥ ਸ਼ੁਕਲਾ ਦੀ 51ਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਕ ਮਹਾਕਾਵਿ, 13 ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ 13 ਨਾਵਲ ਤੇ 23 ਲੇਖ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਇਸ ਬਹੁਵਿਧਾਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲਗਭਗ ਹਰੇਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਕਲਮ ਚਲਾਈ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ 'ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਰਾਜ' ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ 41 ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਚੈਪਟਰਾਂ ਹੇਠ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦੀ ਯੋਗ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਨੁਕਤੇ ਸੁਝਾਏ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਆਤਮਕ, ਨੈਤਿਕ, ਸਮਾਜਕ, ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਸਵਾਰਥ ਭਰੇ ਮਾਹੌਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ, ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਸਹਿਜਤਾ, ਮਨੁੱਖੀ ਭੋਜਨ, ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਆਦਿ ਹਰੇਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗਣ, ਨਿਰੋਗ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਾਰਥਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਜਾਣੂ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰਤੀਬ ਤੇ ਸਿਲਸਿਲੇਵਾਰ ਕੜੀ-ਦਰ-ਕੜੀ ਜੋੜ ਕੇ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮੁੜ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਦੀ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਮਰਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਣਗੌਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕਮਾਲ ਦੀ ਹੈ। ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਵਾਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਇਥੇ ਇਹ ਲੇਖ ਪਾਠਕ ਲਈ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਨਿਰੋਗ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964

ਐਨਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀਦਾ
ਲੇਖਕ : ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ 'ਪ੍ਰਦੇਸੀ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 101.

ਹਰਬੰਸ ਲਾਲ 'ਪ੍ਰਦੇਸੀ' ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਆਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਬੁਣਤਰਾਂ ਲੈ ਕੇ 80 ਗੀਤਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਨਿਵੇਕਲੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਇਸ ਲੇਖਕ ਨੇ 'ਐਨਾ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਬੋਲੀਦਾ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸਮਾਜੀ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੂਖਮਭਾਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਾਸਾਰਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇੰਜ ਨਿਚੋੜਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਲੈਅ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਤਾਲ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਡਾਵਾਂਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰੱਖ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਧ ਪੱਧਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਤੇ ਸਮਾਜੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਨਿਰਵੈਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।
'ਪ੍ਰਦੇਸੀ' ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ 'ਦੁਆ' ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸੁੱਖ ਮੰਗਦਾ ਹੋਇਆ ਹਰੇਕ ਦੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿਣ ਦੀ ਦੁਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਘਾਣ, ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਤੇ, ਸਮਾਜੀ ਸਬੰਧ, ਪਿਆਰ, ਬ੍ਰਿਹੋਂ, ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ, ਜਵਾਨੀ ਮਸਤਾਨੀ, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਮੌਜੂਦਾ ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਬਾਪੂ-ਬੇਬੇ, ਗਰੀਬੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਵਿਚੋਲਗੀ, ਹੰਕਾਰ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੱਜਣ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਹੋੜ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਗੰਧਲ ਰਹੇ ਸਮਾਜ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਟੱਪਿਆ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਪ੍ਰਦੇਸੀ' ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਗੀਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਿਤਵਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਤਾਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਠੋਸ ਹੱਲ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸੀ ਆਪਣੀ ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਹੈ।

-ਰਮੇਸ਼ ਤਾਂਗੜੀ
ਮੋ: 094630-79655

ਸਫਰੀ ਮਨ-ਤਰੰਗ
ਸੰਪਾਦਕ : ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 138.

ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਭਰਪੂਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮ ਕਰਕੇ ਵਜੂਦ ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਹੇਠ ਦਫਨ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਪੰਨੇ ਜੋੜ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਾਣ ਮਤਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਫਰੀ (ਪਿੰਡ ਸਰਾਭਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਫਿਜ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਕਲਮ) ਨਾਲ ਗੁਲਾਮੀ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਲਈ ਬੀੜਾ ਉਠਾਇਆ।
ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਫਰੀ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਰਚਨਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਪੜਤਾਲ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸੁਧਾਈ ਕਰਕੇ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ 'ਸਫਰੀ ਮਨ-ਤਰੰਗ' ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਮੁਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ।
ਬਾਹਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਿੱਖ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਕਿਰਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਗੁਲਾਮ ਜੀਵਨ ਦੀ ਤਰਾਸਦੀ, ਗ਼ਲਤ ਸੋਚ (ਜਾਤ-ਪਾਤ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਉੱਤੇ ਵੰਡੀਆਂ) ਦਾ ਵਿਰੋਧ, ਜ਼ਰਵਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕਫਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦਮਨ ਵਿਰੁੱਧ ਜੂਝਣਾ ਆਦਿ ਵਿਚਾਰਕ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਕੁ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਝਲਕ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹਨ :
ਉਹੀ, ਹੀਰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਾਉਣ ਦਰਸ਼ਨ,
ਦੇਸ਼ ਭੇਟ ਜੋ ਕਰਨ ਪਰਿਵਾਰ ਮਾਤਾ।
ਵੇਖ, ਡਾਲੀਓਂ ਟੁੱਟਦਾ ਏ ਫੁਲ ਪਹਿਲਾਂ,
ਪਿਛੋਂ ਬਣਦਾ ਏ ਗਲੇ ਦਾ ਹਾਰ ਮਾਤਾ।
ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਦਗਾਰਾਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਫਰੀ ਦੇ ਖਾਨਦਾਨ ਦੀਆਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰਾਂ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਫਰੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਕਰਨਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਇਹ ਇੱਕ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਕਾਰਜ ਹੈ।

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ
ਲੇਖਿਕਾ : ਪ੍ਰੇਮ ਲਤਾ (ਪ੍ਰਿੰ:)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 72.

'ਗਿਆਨ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ' ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਪ੍ਰੇਮ ਲਤਾ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 19 ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ। ਜੋ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਅਤੇ ਨਿਭਾਅ ਵਧੀਆ ਹੋਇਆ। ਹਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਪਾਠਕ ਦਾ ਗਿਆਨ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਹਰ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਚਮੁੱਚ ਗਿਆਨ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਪੱਖੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਕੌਮੀਅਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਨ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਮਝ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿਖਾਰੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬਹੁਤਾ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਅੱਜ ਜੋ ਅਸੀਂ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਖੋਜਾਂ, ਤਕਨੀਕੀ, ਵਿਕਾਸ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਰੌਸ਼ਨੀ 'ਚ 'ਡਾਰਵਿਨ ਅਤੇ ਏਂਜਲ', 'ਬਾਸੜੀਆ ਮੇਲਾ' ਅਤੇ ਐਡਵਰਡ ਜੈਨਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੇਖ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਦੀ ਵਿਕਰਾਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁਖ਼ ਲਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ 'ਤੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਂਵੀਰ ਜੈਨ, ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਧ, ਸੰਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਫਜ਼ੂਲ ਖਰਚੀ ਅਤੇ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। 'ਗਊ ਧਨ', 'ਭਾਰਤੀ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ' ਤੇ 'ਹਾਕੀ ਸਾਡੀ ਕੌਮੀ ਖੇਡ' ਲੇਖ ਵਧੀਆ ਹਨ। ਗਿਆਨ 'ਚ ਵਾਧੇ ਲਈ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

-ਮੋਹਰ ਗਿੱਲ ਸਿਰਸੜੀ
ਮੋ: 98156-59110.

ਦਰਦ ਸੁਨਿਹੜੇ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 140 ਰੁਪਏ,
ਸਫ਼ੇ : 112.

ਕਸ਼ਮੀਰਾ ਸਿੰਘ ਚਮਨ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵਿਚ ਉਚੇਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਹੁਪੱਖੀ ਕਲਮਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਾਟਕ ਤੇ ਨਾਵਲ ਲਿਖਣ ਵਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਵਾਦ ਤੇ ਪੁਸਤਕ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਢਾਈ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਪੁਸਤਕ 'ਦਰਦ ਸੁਨਿਹੜੇ' ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਚਮਨ ਨੇ ਸ: ਹਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਢਲੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਤਿੰਨ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੀ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਮਸਲਸਲ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ। ਧੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ ਅੱਧੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਿਛੜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਦਰਦ ਸੁਨਿਹੜੇ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਉਸ ਨੂੰ ਸਤਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਅਰਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਯਾਰਾਂ ਬੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਵਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਮੁਤਾਬਿਕ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੁੰਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਚਮਨ ਨੂੰ ਬਹਿਰ ਵਜ਼ਨ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਉਸ ਦਾ ਅਵੇਸਲਾਪਨ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਮਾਮ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਦਗੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅੰਤਿਮ 16 ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸਬੰਧੀ ਸੱਤਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਚਮਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਦਰਜ ਹਨ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਮਲਕਾ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 175 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਲੇਖਿਕਾ ਭਾਵੇਂ ਪਿਛਲੇ 30 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਪਰ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੇਵਲ ਚੋਣਵੀਆਂ ਅੱਠ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਝਮੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੁੱਖਾਂ-ਦੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੰਢਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਕੋਲ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਾਉਂਦਿਆਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਜੁੜੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸੰਸਾਰ ਸਿਰਜੇ ਗਏ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ 'ਸਾਂਝੇ ਸੂਤਰ' ਵੀ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। 'ਮਲਕਾ' ਜੋ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਟਾਈਟਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਖੁਸਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਚਿਤਰ ਦੁਨੀਆ ਬਾਰੇ ਗਲਪੀ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਘਰਾਣੇ ਦੀ' ਬਾਂਝ ਔਰਤ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। 'ਮੁੱਠੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਵਰਮਾਨ' ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਹੈ। 'ਖਲਾਅ 'ਚੋਂ ਉਤਰਦੇ ਅਕਸ' ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦੀ ਝਲਕੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਸਹਾਇਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਉਚੇਚੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਤਲੀ 'ਤੇ ਬਲਦੀ ਚਿਖ਼ਾ' ਕੁਝ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਅੰਗਭਾਵੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਕੋਠੀ ਝਾੜ' ਵਿਆਹ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਘੱਟ ਸ਼ਮਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਵਾਦੀਆਂ 'ਚ ਘੁਲਦਾ ਜ਼ਹਿਰ' ਪਹਾੜੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਰਛਲ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਿਥੇ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਹੈ, ਉਤੇ 'ਹੁਣ' ਕੀਮਤਾਂ ਵੀ ਆ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਲੋਕ ਸੱਭਿਅਤਾ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ।
'ਐਕਸੀਡੈਂਟ' ਦੀ ਘਟਨਾ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਡਾ: ਹਰਜੀਤ ਕੌਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਤੇ ਸਹਿਜ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਖਪਤਕਾਰੀ ਰੁਚੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਗਠਨ ਅਤੇ ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਥਾਤਮਕ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜੇ 'ਫਲੈਸ਼ ਬੈਕ' ਜੁਗਤ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਿਕ ਹੋਣਾ ਸੀ। 'ਜੁਗਤਾਂ' ਬਾਰੇ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 09797313927

ਚਿੱਠੀਆਂ ਬੋਲਦੀਆਂ
ਸੰਪਾਦਕ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ : ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਾਮੋਸ਼
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ (ਪਟਿਆਲਾ)
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 360.

2013 ਵਿਚ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਰਿਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਿਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ
ਲੇਖਕ : ਅਰਤਿੰਦਰ ਸੰਧੂ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 120.
--------
ਸੁਨਹਿਰੇ ਸੁਪਨੇ
ਲੇਖਕ : ਰਾਜਬੀਰ ਰੰਧਾਵਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.
--------
ਮੂਲਨਿਵਾਸੀ ਬਹੁਜਨ ਇਨਕਲਾਬ
ਲੇਖਕ : ਹਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸੈਂਪਲੇ
ਮੁੱਲ : 295 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 258.
--------
ਕਰੂੰਬਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਦੀਪਤੀ ਬਬੂਟਾ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 110.
--------
ਸ਼ਗਨਾਂ ਦੇ ਗੀਤ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 174.
--------
ਮਹਿਕਦੀ ਸਵੇਰ
ਸੰਪਾਦਿਕਾ : ਸਿੰਮੀਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਮੁੱਲ : 175, ਸਫ਼ੇ : 118.
--------
ਜੁਗਾੜ-ਸਾਧਾਰਣ ਲੋਕ ਅਸਾਧਾਰਣ ਸਫ਼ਲਤਾ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ
ਲੇਖਕ : ਵਰਿੰਦਰ ਕਪੂਰ
ਮੁੱਲ : 200, ਸਫ਼ੇ : 210.
--------
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਮੇਲੇ
ਲੇਖਕ : ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਦ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਔਰਤ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਖਿੱਚ
ਲੇਖਕ : ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 171.
--------
ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ
ਲੇਖਕ : ਫਕੀਰ ਹਿਊਸਟੋਨਵੀ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 70.
--------
ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ
ਲੇਖਕ : ਮੇਜਰ ਮਾਂਗਟ
ਮੁੱਲ : 400, ਸਫ਼ੇ : 290.
--------
ਕੱਚੇ ਕੋਠੇ ਦੀ ਛੱਤ
ਲੇਖਕ : ਦਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗੁਰਾਇਆ
ਮੁੱਲ : 350, ਸਫ਼ੇ : 168.
--------
ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਵਿ ਲੋਕ
ਲੇਖਕ : ਰਾਮ ਸਰੂਪ ਅਣਖੀ
ਮੁੱਲ : 350, ਸਫ਼ੇ : 222.
--------
ਹਰਫਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ
ਲੇਖਕ : ਵੀਰਪਾਲ ਕੌਰ ਬਰਗਾੜੀ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 72.
--------
ਕਿੱਟੀ ਮਾਰਸ਼ਲ
ਲੇਖਕ : ਕੁਲਜੀਤ ਮਾਨ
ਮੁੱਲ : 495, ਸਫ਼ੇ : 420.
--------
ਸਾਨੂੰ ਟੋਹਲ ਲਈ ਵਲੈਤੋਂ ਆ ਕੇ
ਲੇਖਕ : ਮੋਹਣ ਸਿੰਘ ਕੁੱਕੜਪਿੰਡੀਆ
ਮੁੱਲ : 250, ਸਫ਼ੇ : 198.
--------
ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰੀ
ਲੇਖਕ : ਦਿਓਲ ਪਰਮਜੀਤ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 78.
--------
2013 ਵਿਚ ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਬਰਨਾਲਾ ਵੱਲੋਂ ਰਿਵਿਊ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਰਿਵਿਊ ਨਹੀਂ ਛਪ ਸਕੇ :

ਮਰਦਾਨੇ ਕੇ-ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪਹਿਚਾਣ
ਲੇਖਕ : ਜਗਰਾਜ ਧੌਲਾ
ਮੁੱਲ : 150, ਸਫ਼ੇ : 136.
--------
ਮਨ ਅਟਕਿਆ ਬੇਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਨਾਲ
ਲੇਖਕ : ਹਰਜਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਮੁੱਲ : 120, ਸਫ਼ੇ : 80.
--------
ਸਲੀਬ ਤੇ ਸਰਗਮ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ
ਮੁੱਲ : 144, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੰਜਾਬ
ਲੇਖਕ : ਸੇਖੋਂ ਜੰਡ ਵਾਲੀਆ
ਮੁੱਲ : 120, ਸਫ਼ੇ : 96.
--------
ਗਰੀਬ ਬਨਾਮ ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਚਾਰਾ
ਲੇਖਕ : ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਫਾਂਸੀ, ਦੰਗੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕੌਮੀ ਮਸਲੇ
ਲੇਖਕ : ਡਾ: ਅਜੀਤਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ.ਡੀ.
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.
--------
ਕੈਨੇਡੀਅਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ
(ਭਾਗ ਤੀਜਾ)
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਿੰਦਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 197.
--------
ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਿੰਦਰ
ਮੁੱਲ : 350 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 616.
--------

24-11-2013

 ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਇਕ ਕਲੀ
ਲੇਖਕ : ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 220.

ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਇਕ ਪਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਗਲਪਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਵਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਮੁਖ਼ਤਲਿਫ਼ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 'ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਇਕ ਕਲੀ' ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਾਮਗਰੀ ਆਸਾਮ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲਗਾਏ ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਆਨੰਦ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਬਹੁਤ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਪੂਰ ਕਾਰਜ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਸ: ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਨਿਰਵਾਹ ਬੜੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ।
'ਦੋ ਪੱਤੀਆਂ ਇਕ ਕਲੀ' ਨਾਵਲ ਦਾ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇਕ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਿਸਾਨ ਗੰਗੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਗੰਗੂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਚਤੁਰ ਠੇਕੇਦਾਰ ਬੂਟਾ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਵਧੇਰੇ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆਸਾਮ ਤੁਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਜਨੀ, ਬੇਟੀ ਲੀਲ੍ਹਾ ਅਤੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੇਟੇ ਬੁੱਧੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਸਾਮ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਹ ਦੇ ਬਾਗ਼ਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਉੱਪਰ ਬੇਪਨਾਹ ਜ਼ੁਲਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਆਨੇ ਦਿਹਾੜੀ ਮਿਲਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਲਹਿਣੇਦਾਰ ਅੱਧ-ਪਚੱਧ ਵੰਡਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਆਸਾਮ ਵਿਚ ਹੈਜ਼ਾ ਅਤੇ ਮਲੇਰੀਆ ਆਮ ਫੈਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਸਨ। ਇਲਾਜ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਅਨੇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ, ਭਾਰਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂ-ਬੇਟੀਆਂ ਦਾ ਜਿਣਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਵੀ ਆਪਣਾ ਅਧਿਕਾਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇੰਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਕਾਮੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਲੋਕ 'ਕੁਲੀ' ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਤਕ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਨਰਕਾਂ ਵਰਗਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸਨ।
ਮੁਲਕ ਰਾਜ ਇਕ ਬਹੁਤ ਚੇਤੰਨ ਅਤੇ ਵਚਨਬੱਧ ਲੇਖਕ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸੱਭਿਆ ਕੌਮ ਹੋਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਰੁਣਾ, ਸਹਾਨੁਭੂਤੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨਾਂਅ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਸਤੀਵਾਦ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁੜੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਸੁਰਜੀਤ ਬੈਂਸ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

ਸੁਰਜੀਤ ਬੈਂਸ ਕਵਿੱਤਰੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ ਵੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਦੋਵੇਂ ਵਿਧਾਵਾਂ ਇਕ-ਦੂਸਰੀ 'ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਕਾਵਿਕ ਤੇ ਲੈਅਪੂਰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤੱਥ 'ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁੜੀ' ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ 22 ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
'ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁੜੀ' ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਲਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ (ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ) ਲੇਖਿਕਾ ਦੀਆਂ ਆਪ ਬੀਤੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬਾਤ ਵਾਂਗ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਚ ਵਰਗ ਦੀ ਸੁਆਣੀ ਵਾਂਗ ਵਿਚਰ ਕੇ ਵੀ ਆਮ ਪੇਂਡੂ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਮ ਔਸਤ ਆਦਮੀ/ਔਰਤ ਦੇ ਦਰਦਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਹਾਂ ਨਗਰੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਜਿਉਂਦਿਆਂ ਵੀ ਉਹ ਪੇਂਡੂ ਰਹਿਤਲ ਆਕਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਸਥਾਰਾਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸਤਰੀ ਪਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦੇ ਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਆਹਲਾ ਮਿਸਾਲ ਬਣਦੇ ਦਿਖਾਈ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। 'ਰੇਸ਼ਮੀ ਕੁੜੀ', 'ਭਾਗਭਰੀ', 'ਮਾਸੀ ਭਾਗ', 'ਘੜੀ', 'ਹੀਰੋ ਤਾਰੋ', 'ਜੈਨਾ ਟਪਰੀ ਵਾਲੀ' ਆਦਿ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਵੀ ਮੋਹ ਦੀਆਂ ਪਾਤਰ ਬਣੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਾ ਵਾਰ ਕੇ ਵੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਟਕਾ ਆਨਾ ਦੁਆਨੀ' ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਕੁੱਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ' ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਮਾਹੌਲ ਸਿਰਜਣ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਮੇਰੇ ਗੋਬਿੰਦਾ' ਅੱਤਵਾਦ 'ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਜ਼ਮਾਨਾ' ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਬਦਲ ਰਹੇ ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। 'ਬੰਦਾ ਤੇ ਬਾਂਦਰ' ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਹੋਛੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਮਾਤਰ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਣ ਨਾਲੋਂ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਰੁਚਿਤ ਹਨ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਤਾਂ ਹਨ ਇਹ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਢਾਹ ਲੱਗੀ ਬਸਤੀ
ਲੇਖਕ : ਮਲਿਕ ਮਿਹਰ ਅਲੀ
ਲਿਪੀਅੰਤਰ : ਡਾ: ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਧੀਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਮਲਿਕ ਮਿਹਰ ਅਲੀ (ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ) ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਲਿਪੀਅੰਤਰ ਡਾ: ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਧੀਮਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 14 ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਹਿਜਰਤ, ਤਾਂਘ, ਕਬਰਸਤਾਨ ਦੀ ਭੀੜ, ਚਿੱਟਾ ਲਹੂ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਡੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਕਬਰੀਂ ਮੋਏ, ਸਿਉਂਕ, ਢੇਰੀਆਂ, ਅਜੋੜ, ਵਿੱਥ, ਪੁੱਠੀ ਤਾਰੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਗਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਮਲਿਕ ਮਿਹਰ ਅਲੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਬਾਰੇ ਡਾ: ਧੀਮਾਨ ਨੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਨਾ 81-88 'ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਲਿਕ ਮਿਹਰ ਅਲੀ ਨੇ 19 ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੁਲਾਕਾਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਲਿਕ ਮਿਹਰ ਅਲੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੈ। ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਥੋਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਪਾਸਾਰ ਅਜੇ ਏਨਾ ਮੋਕਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਤਹੀ ਮਸਲਿਆਂ ਬਾਰੇ ਨੇ। ਨੀਝ ਲਾ ਕੇ ਤੱਕਣ ਵਾਲੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਆਏ। (ਪੰਨਾ 83-84) ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਸਾਧਾਰਨ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿਚ ਨਿਰੋਲ ਲਹਿੰਦੀ ਸ਼ਬਦ 'ੜ' ਅੱਖਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
'ਬੱਚੜਾ! ਸਾਡੇ ਘਰ ਤਾਂ ਹੁਣ ਅਗਾਹ ਹੀ ਬਣਨਗੇ। ਉਹ ਵੀ ਜੇ ਕਿਸਮਤ ਵਿਚ ਹੋਏ ਤਾਂ' ....(ਪੰਨਾ 79)
'ਨਹੀਂ ਮਾਂ ਇੰਝ ਨਾ ਕਹਿ'।
'ਕਮਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਉਹ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਐਨੂੰ ਹੱਕੀ ਜਾਨ ਲਿਆ ਏ' .... (ਪੰਨਾ 79)
ਬੋਲੀ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਵੇਖੋ
'ਵਖਤਾਂ ਵਾਲੀਏ ਮੈਂ ਇਸ ਨਦੀ ਦਾ ਤਾਰੂ ਹਿੱਸਾ ਟੱਪ ਗਿਆਂ' .... (ਪੰਨਾ 45)
ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਮਜਬੂਰੀਆਂ, ਗ਼ਰੀਬੀ, ਮੰਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਜਿਥੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ ਵਡੇਰੀ ਸੀਮਾ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਹਾਣੀ ਦੇ ਖੋਜੀ ਪਾਠਕਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨਾਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਮ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਨਣ ਲਈ ਪੁਸਤਕ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਵੱਲੋਂ ਰੀਝ ਨਾਲ ਪੁਸਤਕ ਛਾਪੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵਰ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਫਾਜ਼ਿਲਕਾ
ਮੋ: 98148-56160.

ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਅਤੇ ਉਪਨਸਲਾਂ
ਲੇਖਕ : ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਜਨਰਲ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 600 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 452.

ਚਾਰਲਸ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਓਰਿਜਿਨ ਆਫ ਸਪੀਸ਼ੀਜ਼ ਨੇ ਵਿਕਾਸਵਾਦ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਵਿਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਲੱਖਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਅਮੀਬਾ ਜਿਹੇ ਇਕ ਸੈਲ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੇ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੱਕ ਦਾ ਕ੍ਰਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੀਗਲ ਨਾਮੀ ਸ਼ਿਪ ਉਤੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਕਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਤੱਥਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਦਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਹ ਉਪਰਾਲਾ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦਕ/ਲੇਖਕ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਮੂਲ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ। ਵਿਚਾਰ ਡਾਰਵਿਨ ਦੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਅਨੁਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗੀ ਕਿ ਮੂਲ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹਿਤ ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਚੰਗੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼/ਕਾਲ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਈ ਵੇਰਵੇ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲਈ ਓਪਰੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੱਡੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਾ ਖਿਲਾਰਾ ਪਾਸੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਾਦਵਲੀ ਨਾਲ ਰਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫ਼ਲ ਹੈ। ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਸੌ ਪੰਨੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੀ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੱਲੇ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਪੰਨੇ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਕੁਛ ਨਾ ਸਮਝੇ ਖ਼ੁਦਾ ਕਰੇ ਕੋਈ। ਕਾਰਨ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਆਪ ਹੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦੀ। ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਵੇਖੋ : ਕੀ ਇਹ ਇਕ ਜਾਂ ਕਈ ਮਾਪੇ-ਉਪ ਨਸਲਾਂ ਦੀ ਉੱਤਰ-ਉਤਪਤੀ ਹਨ? ...ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਕਾਲ (ਫੈਮਿਨ) ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਉਚੇਰੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ... ਵਿਸ਼ਾ/ਭਾਸ਼ਾ/ਪਾਠਕ/ਡਾਰਵਿਨ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਨਿਆਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ
ਲੇਖਕ : ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ (ਡਾ:)
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਪੁਸਤਕ ਮਾਲਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 180 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.

ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਖ਼ਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਸਬੰਧੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਬਾਗੀ ਤੋਂ ਪੈਗੰਬਰ ਤੱਕ ਦਾ ਲੰਮਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕੀਤਾ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਉਸ ਸਬੰਧੀ 16 ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਅਨੁਵਾਦ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿਉਂ ਜੋ ਇਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਆਕਾਰ ਪੱਖੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਾਰਥਾ, ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ, ਸਦੀਵੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਗਲ ਜੋਹਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਧਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕਹਾਣੀ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਤ ਰੂਪ ਹੈ। 'ਮਾਰਥਾ' ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 'ਮਾਰਥਾ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਲੜਕੀ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਰਿੰਦੇ ਨੇ ਨਰਕੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ ਫੁੱਲ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਸਵਾ ਦਾ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਬੰਧਾਂ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਬੇਟੇ ਦਾ ਨਾਂਅ 'ਫ਼ਵਾਦ' ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰੇਗਾ। ਉਸ ਨੂੰ 'ਫ਼ਵਾਦ' ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਦਫ਼ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ 'ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਲੋਂ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਹੈ।' 'ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਅੱਗ' ਵਿਚ ਦੋ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਕਥਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 'ਪਾਗਲ ਜੋਹਨ' ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਇਕ ਜੋਹਨ ਪਾਗਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਲਈ ਲੋਹੜੇ ਦਾ ਜਾਦੂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ 'ਰਮਤਾ' ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 81 ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ/ਸਾਖੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਵੇਂ 'ਮੋਹਰੀ' ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 25 ਕਹਾਣੀਆਂ/ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਚਿਤਰਣ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦਕ ਵਿਦੁਸ਼ੀ (ਵਿਦਵਾਨ ਇਸਤਰੀ) ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਾਖੂਬੀ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਮੌਲਿਕਤਾ ਦੀ ਮਹਿਕ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਧਰਮ ਚੰਦ ਵਾਤਿਸ਼
ਮੋ: 98144-46007

ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਲੇਖਿਕਾ : ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਪਟਿਆਲਾ
ਮੁੱਲ : 350, ਸਫ਼ੇ : 592.

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਉੱਚ ਦੁਮੇਲੜੀ ਲੇਖਿਕਾ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲੇ 45 ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਸਾਹਿਤ ਸਾਧਨਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਤਕਰੀਬਨ 50 ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਰਚੇਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ 30 ਨਾਵਲ ਅਤੇ 12 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ, ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਣ ਅਤੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਚਾਰ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ 'ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਵਿਚ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀਆਂ ਦਸ ਕਹਾਣੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੱਗਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਗ੍ਰੰਥ ਅਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇਰਾ ਕਮਰਾ ਮੇਰਾ ਕਮਰਾ', 'ਇਕ ਕੁੜੀ', 'ਕਿਸੇ ਦੀ ਧੀ', 'ਸਾਧਨਾ', 'ਵੇਦਨਾ', 'ਯਾਤਰਾ', 'ਪ੍ਰਬਲ ਵਹਿਣ', 'ਵੈਰਾਗੇ ਨੈਣ', 'ਤ੍ਰਾਣਾ' ਅਤੇ 'ਤੂੰ ਭਰੀ ਹੁੰਗਾਰਾ' ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 142 ਕਹਾਣੀਆਂ ਛੇ ਸੌ ਪੰਨਿਆਂ ਦੇ ਕਰੀਬ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਟਿਵਾਣਾ ਆਪਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਕਰ ਔਰਤ ਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਤੀਜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿਆਦਾਕਰ ਸਿੱਧ ਪੱਧਰੀ ਅਤੇ ਸਾਦਮੁਰਾਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵੱਲ ਵੱਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਸੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੂਲ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪਾਤਰ ਬਰਾਬਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕੋ ਜਿੰਨੀ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਨਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਲਕੇ ਫੁਲਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਚੇਚ ਦੇ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰਉਚੇਚਪੁਣੇ ਵਿਚ ਹੀ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦਾ ਕੌਸ਼ਲ ਛਿਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 'ਮੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣ ਉਪਰੰਤ ਪਾਠਕ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਵੀ ਨੇੜਿਓਂ ਰਿਸ਼ਤਾ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਵਿਚ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਸਥੂਲਤਾ ਤੋਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਵੱਲ ਦੀ ਵਿਕਾਸ ਯਾਤਰਾ ਛਿਪੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨਿਰੰਤਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ। ਟਿਵਾਣਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਗਲਪੀ ਜੁਗਤਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਾਦ ਮੁਰਾਦੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਸ ਸਭ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹਾਣੀ ਪਾਠ ਉਕਤਾਊ ਅਤੇ ਬੋਝੜ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਓ ਵੀ ਅੱਖਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਕਹਾਣੀ ਸੰਸਾਰ 'ਤੇ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਲਈ ਮੁੱਲਵਾਨ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
ਮੋ: 98885-21960

ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੇ ਨਿਆਰੀ
ਨਾਵਲਕਾਰ : ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 108.

ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਜਗਤ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹਸਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਫੁਲਤਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਜਗਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮੁਕਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਵਲੀ ਸਫ਼ਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇਰਾ ਹੈ। 'ਏਹੁ ਹਮਾਰਾ ਜੀਵਣਾ' ਵਰਗੀ ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਾਠਕ ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਨਾਵਲੀ ਸਿਰਜਣਾ 'ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੇ ਨਿਆਰੀ' ਨਾਵਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਕ ਕਲੇਵਰ ਨੂੰ ਔਰਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੱਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰੱਖਣ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਵੀ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਔਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਔਰਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਸਮਾਜਿਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ ਚਿਤਰਦੀ ਹੈ। 'ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੇ ਨਿਆਰੀ' ਨਾਵਲ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦਾ ਸਾਹਿਬਾ ਤੋਂ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬਣਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਨਾਵਲੀ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਔਰਤ-ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਰਮਨ ਵਿਚ ਔਰਤ ਵਾਲਾ ਜਜ਼ਬਾਤੀਪਣ ਹੈ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਨੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚਲੀ ਇਕ ਹੋਰ ਔਰਤ ਪਾਤਰ ਫਾਤਿਮਾ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦੀ ਸੁਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਹੈ ਤੇ ਪੂਰੇ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸਾਰਨ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਵੀ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਕ ਛੋਹਾਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਟੂਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਕ ਜਗਿਆਸਾਮਈ ਵਾਤਾਵਰਨ ਉਸਾਰ ਕੇ ਨਾਵਲ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਘਟਨਾ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਮੋੜਾ ਕੱਟਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਔਰਤ-ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਇਹ ਨਾਵਲ 'ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੇ ਨਿਆਰੀ' ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸੰਜੀਦਾ ਪਾਠਕਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਖਿੱਚੇਗਾ। ਨਾਵਲਕਾਰਾਂ ਇਸ ਰਚਨਾ ਲਈ ਵਧਾਈ ਦੀ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

ਟੁੱਟਦੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ
ਲੇਖਿਕਾ : ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਮਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 110.

ਚੇਤਨ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿਰਜਣ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਚੇਤਨਤਾ ਤੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਹੀ ਦੀ ਉਪਜ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ ਦੀ ਵਧੀਆ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਰੰਗੀਲੀ ਉਡਾਣ ਦਾ ਜ਼ਰੀਹਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਰੰਗੀਲੀ ਉਡਾਣ ਭਰਦਿਆਂ ਹੀ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਮਰ ਨੇ 'ਟੁਟਦੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਸਾਹਿਤਕ ਝੋਲੀ ਵਿਚ ਪਾਈ ਹੈ।
'ਟੁਟਦੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ' ਵਿਚਲਾ ਕਾਵਿ-ਰੰਗ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਨਿਆਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੈਰ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਟੁੱਟਦਾ ਤਾਰਾ ਭਾਵੇਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪੜਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਪਰ ਹੋਂਦ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰੌਢ ਜੀਵਨ ਤੱਕ ਬੜਾ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇ ਹਿੰਮਤ/ਉਦਮ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਕਿਰਤ ਨੂੰ ਇਬਾਦਤ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
'ਜੇ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬਣ ਜਾਏ ਆਦਤ ਜਵਾਨੀ ਦੀ'
ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਉਸ ਵਾਸਤੇ ਰੱਬ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਹੈ।
ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਸਾਂਝ, ਹਾਸੇ ਵੰਡਣੇ, ਦਰਦ ਵੰਡਾਉਣੇ, ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ, ਲਹੂ ਪੀਣੀਆਂ ਜੋਕਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ, ਧੀਆਂ-ਧਿਆਣੀਆਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਾਂਘ, ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਸੱਖਣਾ ਬੀਆਬਾਨ, ਰੁੱਖਾਂ/ਪੰਛੀਆਂ ਅਜਿਹਾ ਨਿਰਛਲ ਜੀਵਨ, ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ, ਸਿਆਸੀ ਘੋਗਿਆਂ ਦੀ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀ, ਬੁਰਾਈਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ/ਅਮਲਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਤੇ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਸ ਹੈ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਨੀਰ ਵਰਗੇ ਅਜਿਹੇ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੰਗਦੀ ਹੋਈ ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ ਅਮਰ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਧਾਰਾ ਵਹਿਣ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਟੁਟਦੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਵਿਚਲੇ ਇਕ ਹੋਰ ਰੰਗ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਜ਼ਿਰ ਹੈ :
'ਪੂਜਿਆ ਨਾ ਗਿਆ ਇਨਸਾਨ ਸਾਥੋਂ ਅਜੇ ਤੱਕ,
ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੋਕੀਂ ਪੂਜਦੇ ਨੇ ਮੜੀਆਂ।'

-ਲਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਈਆ ਹਵੇਲੀਆਣਾ
ਮੋ: 9876474858

ਸਾਹਿਬ ਮੇਰਾ ਨੀਤ ਨਵਾਂ
ਲੇਖਕ : ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਘੁਡਾਣੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਮੀਰੀ ਪੀਰੀ ਕਲੱਬ, ਘੁਡਾਣੀ ਕਲਾਂ (ਲੁਧਿਆਣਾ)
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਲੇਖਕ ਬੰਤਾ ਸਿੰਘ ਘੁਡਾਣੀ ਨੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹੰਢਾਇਆ ਤੇ ਮਾਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੰਢਾਈ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਲਖ਼ ਤਜਰਬੇ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਾਵਿ-ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕਾਗਜ਼ ਉੱਪਰ ਉਤਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੁਣ ਤੱਕ ਲਗਭਗ ਅੱਧੀ ਦਰਜਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਉਹ ਕਈ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਤਕਰੇ ਭਰਪੂਰ ਲੋਟੂ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁੱਸੇ 'ਚੋਂ ਆਪਣੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੋਮਲ ਜਾਪਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਜਿੰਨੀ ਗਹਿਰੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਵੀ ਕੌਮੀ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਚਾਹਵਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪਟਾਰੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਰ ਕਵਿਤਾ ਕਵੀ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਪੁਕਾਰ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ 'ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਤਜ ਸਕਦੇ ਹੋਈਏ' ਦੇ ਬੋਲ ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਟੁੰਬਦੇ ਹਨ-
ਸਿਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਜੇ ਟੁਰਦੇ ਜਾਈਏ, ਰਾਹ ਦੇ ਕੰਡੇ ਨਾ ਹਟਾਈਏ,
ਰੋੜੇ ਵਾਟ ਦੇ ਜੇ ਨਾ ਉਠਾਈਏ, ਕੌੜਾ ਸੱਚ ਜੇ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕੀਏ,
ਕੂੜ ਕੁਫ਼ਰ ਫਿਰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਟਾਈਏ।
'ਬਹੁਰੰਗੀ ਦੁਨੀਆ ਰੰਗ ਇਕੋ ਹੈ' ਵਿਚ ਇਹ ਭਾਵ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਰ, ਵਿਰੋਧ, ਵਿਤਕਰਾ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੈ।
ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਗ-ਸੰਗ ਟੁਰਦੇ ਜਾਣਾ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਭਾਏ,
ਸਾਹਿਬ ਸਾਡਾ ਨੀਤ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਨਿੱਤ ਉਹ ਬਣ ਕੇ ਆਏ।
ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਚੰਗਾ ਕੀ ਹੈ ਤੇ ਮੰਦਾ ਕੀ ਹੈ। ਸਵਰਗ ਤੇ ਨਰਕ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦਾ ਡਰ ਹੈ। 'ਨੇਕੀ ਬਦੀ ਦਾ ਭੇੜ ਹੈ ਜਗ ਵਿਚ' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪੁਆਈ ਗਈ ਹੈ।

-ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ
ਮੋ: 98143-24040

10-11-2013

 20,000 ਮੀਲ
ਲੰਬੀ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਯਾਤਰਾ
ਯਾਤਰੀ : ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 500 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 356.

ਸ੍ਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਆਪਣੀ ਘੁਮੱਕੜ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਅਤੇ ਪਰਬਤਾਰੋਹਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ, ਜਸ ਮੰਡ ਅਤੇ ਸੁਕੀਰਤ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਸੰਗ ਉਲਝਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖਿਆ ਇਹ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ 1961-62 ਈ: ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਚਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿੱਤਰਾਂ (ਦੋ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਦੋ ਨਾਰੀਆਂ) ਸਮੇਤ ਬੰਬਈ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਗਦਾਦ, ਮੈਸਪੋਟਾਮੀਆ, ਯੋਰੋਸ਼ਲਮ, ਦਮਸ਼ਕਸ, ਇਸਤੰਬੋਲ, ਬਲਗਾਰੀਆ, ਆਸਟ੍ਰੀਆ, ਪੈਰਿਸ, ਲੰਡਨ, ਬੈਲਜੀਅਮ, ਹਾਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ, ਰੋਮ, ਇਟਲੀ ਅਤੇ ਜਨੇਵਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵਾਪਸ ਬੰਬਈ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਲੇਖਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਭਰਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਇਹ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੀਵਿਆ ਕਿਵੇਂ ਜਾਏ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਿਸਚਿਤ (ਸੀਮਤ) ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਿਲਦਾ ਹੈ : 70, 80 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ। ਸੋ, ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਭਰਪੂਰਤਾ ਨਾਲ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਜ਼ੂਲ ਕਿਸਮ ਦੇ ਝਗੜਿਆਂ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਅਕਾਂਖਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦੌੜਦੇ ਰਹਿਣ ਵਿਚ ਹੀ ਜ਼ਾਇਆ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। (ਪੰਨਾ 351)
ਸ੍ਰੀ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਇਕ ਸਾਹਸੀ ਅਤੇ ਅਣਥੱਕ ਯਾਤਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਪਰਿਪੱਕ ਗਲਪਕਾਰ ਵੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੈ ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਤੁੱਰਾ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਇਕ ਬੜਾ ਰੌਸ਼ਨਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਉਦਾਰਚਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਨੂੰ ਇਕ ਰੋਚਕ ਗਲਪ-ਰਚਨਾ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਾਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਠੇਗਾ। ਇਸ ਸਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਬਾਰੇ ਮਹਾਨਕੋਸ਼ੀ (ਐਨਸਾਈਕਲੋਪੇਡਿਕ) ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਨਯਪੁਰਖੀ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨਮੋਹਨ ਬਾਵਾ ਨੇ ਪਰਸਪਰ ਸੰਬਾਦ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਗੱਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਾਠਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਸੰਸਮਰਣਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੁਣਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੇਖ ਵੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਫ਼ਰਨਾਮਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਰਚਨਾ ਇਕ ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਯਾਦਾਂ ਭਰੇ ਅਫ਼ਸਾਨੇ
ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ : ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ ਭਾਗੀਕੇ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 150.

ਗ਼ਜ਼ਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰੀ ਕਾਵਿ ਵੰਨਗੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਵਰਗੀ ਕੋਮਲਤਾ, ਸੂਖਮਤਾ, ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਲਚਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਲੇਠੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਆਉ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਰੰਗ ਮਾਣੀਏ-
-ਚੰਨ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰੀ ਚੰਨ ਦੀ ਚਾਨਣੀ ਬਹਾਰ
ਫੁੱਲ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰੀ ਹੁੰਦੀ ਮਹਿਕ ਦੀ ਨੁਹਾਰ।
-ਦਿਲਦਾਰ ਤਾਂ ਹਰ ਇਕ ਕਹਿ ਲੈਂਦਾ ਦਿਲਦਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਔਖਾ ਏ
ਪਿਆਰ ਤਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਛੋਹ ਲੈਂਦਾ ਪਰ ਤੋੜ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਔਖਾ ਏ।
-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤਾਈਂ ਮੈਂ ਸਮਝਿਆ ਸਦਾ ਯਾਰ ਮੇਰੇ
ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਬਣ ਕੇ ਕਦੇ ਗ਼ਮਖ਼ਾਰ ਮੇਰੇ।
-ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੰਡ ਲਈ ਧਰਤੀ ਸਾਰੀ ਪਾ ਵੰਡੀਆਂ
ਸਾਗਰ ਨਦੀਆਂ ਪਾਣੀ ਵੰਡੇ ਲਾ ਕੇ ਝੰਡੀਆਂ।
-ਜੇ ਮੱਥੇ ਚੰਨ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗੇ, ਆਉਂਦੀ ਰਹੇ ਬਹਾਰ
ਫੁੱਲ ਖਿੜ ਪਏ ਵਿਚ ਬਗੀਚੀ, ਬਦਲ ਜਾਵੇ ਨੁਹਾਰ।
ਪਿੰਗਲ ਅਤੇ ਅਰੂਜ਼ ਹਾਲੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਵਿਸ਼ੇ, ਪੁਖਤਾ ਖਿਆਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਮੁਹਾਵਰੇ ਵੀ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ 'ਜੋ ਗਰਜ਼ਦੇ ਹਨ ਬਰਸਦੇ ਨਹੀਂ', 'ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਉਡਦੀਆਂ', 'ਖੂਹ ਦਾ ਡੱਡੂ' ਆਦਿ। ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਸਰਲ ਫ਼ਿਕਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸਮੋਏ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਚਾਈਆਂ ਆਦਿ। ਫਿਰ ਵੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੁਰਾ ਪਿਆਰ-ਮੁਹੱਬਤ ਹੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਜਗਤ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਖਾਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

ਰੱਬ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ
ਮੂਲ ਲੇਖਕ : ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਕਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 191.

ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਦਸਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਂ-ਬੁੱਤ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਨਾਵਲਕਾਰ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ, ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਲੋਚਕ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪਾਠਕ ਉਸ ਦੀ ਇਸੇ ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਦੇ ਕਾਇਲ ਹਨ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਉਹ ਲੇਖ ਦਰਜ ਹਨ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਮੈਗਜ਼ੀਨਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲਈ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਲੇਖ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਵਾਦਤ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰਾਇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਮੁੱਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਉੱਠ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ 'ਲੋੜ ਹੈ ਇਕ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ-ਬਿਨਾਂ ਰੱਬ ਦੇ' ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਬੜਾ ਵਿਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਜੋਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਕੂੜ-ਕਬਾੜ ਭਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕਾਇਲ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਪਾਖੰਡ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ : 'ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਦਾ ਬੰਦਾ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ 'ਤੇ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਾਧੂ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਘਿਨੌਣਾ ਖਲਨਾਇਕ। ਮੇਰੇ ਜਾਤੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਹੀ ਨਹੀਂ।'
ਉਹ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਜ ਸਥਾਪਤ ਥੰਮ੍ਹ-ਪਰਮਾਤਮਾ, ਪੈਗੰਬਰ, ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ, ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁਰਾਨ, ਰਮਜਾਨ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ, ਸਿੱਖ ਪਾਠ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤੇਜਕ ਲੇਖ ਹਨ। 'ਧਰਮ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਬਦਲਾ ਤੇ ਚਮਤਕਾਰ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ :
'ਦਲੀਲ ਕਦੀ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਥਾਪਤ ਧਰਮ ਦਾ ਦਮਦਾਰ ਨੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰੇ ਨੁਕਤਾ-ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਸੁਲ੍ਹਾ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਹੈ।' (ਪੰਨਾ 40)
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕੱਢੇ ਜਾਂਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸਾਂ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੇਖ 'ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ' ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲੂਸਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹਿੰਦੂਆਂ, ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜੈਨੀਆਂ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਉਤੇਜਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਉਹ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ 'ਪੰਜ ਤਾਰਾ ਧਰਮ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਰਥ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਦੇ ਉਸ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਵੀ ਖਿੱਲੀ ਉਡਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ 'ਪਦਾਰਥਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਪੱਛਮ ਦੇ ਪਤਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਾਲੇ ਪੂਰਵ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ' ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਵਿਚਾਰ ਉਤੇਜਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਬੜੇ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵੀ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਮਿਆਰੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
ਮੋ: 9888521960

ਸਾਹਿਤ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਮੀਖਿਆ
ਲੇਖਿਕਾ : ਡਾ: ਰਮਾ ਕੁਮਾਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 124.

ਰਮਾ ਕੁਮਾਰੀ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ/ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ 12 ਨਿਬੰਧ ਹਨ। ਰਮਾ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਲਿਖਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਸਵੱਛ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦਰਸਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਹਿਤ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਸਵਾਗਤਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਨੀਅਤ ਅੱਛੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਅਦ ਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਕਦਮਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੰਪੂਰਨ ਲਿਖਤ ਦੀ ਆਸ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਤੀਤ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਿਬੰਧ ਜਲਦੀ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅਭਿਆਸ ਵਜੋਂ ਹੀ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਤੱਥਾਂ, ਵੇਰਵਿਆਂ, ਵਾਕਾਂ, ਸ਼ਬਦ ਜੋੜਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲ ਪੂਰਾ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਫੋਕ ਲੋਰ ਵਿਚ ਉਹ ਅਸੱਭਿਆ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜਨਸਮੂਹ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਵਰਗ ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਫੋਕ/ਲੋਰ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਨਾ 63 ਉਤੇ ਅਲਥੂਜ਼ਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਫਾਕਸ ਮਾਰਕ ਲਿਖਦੀ ਹੈ। ਲੈਵੀ ਸਤਰਾਸ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਨਾਂਅ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਅਲਥੂਜ਼ਰ, ਬਾਰਤ, ਲੈਵੀਸਤਰਾਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਕ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅਧੂਰੇ ਤੇ ਅਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਨੂੰ ਉਹ ਦੂਜੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਰਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਜੇ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਵੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਇਸਲਾਮ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਹਿਰੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨਾ ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਖਾਸੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਤੇ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਸਰੂਪ, ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਦੇ ਮਸਲੇ ਉਤੇ ਵਿਚਾਰ ਹਨ। ਰੂਪਵਾਦ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਹੋਂਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਬਾਰੇ ਰੂਸੀ ਰੂਪਵਾਦ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸੁਹਾਗ, ਚੀਰਾ, ਲੋਕ ਖੇਡਾਂ ਤੇ ਦਿਓਰ ਭਾਬੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਹੈ। ਡਾ: ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਹਰਬਖਸ਼ ਮਕਸੂਦਪੁਰੀ ਬਾਰੇ ਮੈਟਾ-ਆਲੋਚਨਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਅਗਲਾ ਉਦਮ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਮੀਨ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੀਵ ਯਾਤਰਾ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

'ਰੱਬ ਦੀ ਖੋਜ ਤੇ 'ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ' ਨਾਂਅ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਪਰੰਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜੀਵ ਯਾਤਰਾ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜੋੜ ਮੇਲ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੋਵਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਇਹ ਕਿਤਾਬ। ਧਰਮ ਪੱਖੋਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਬਾਈਬਲ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਵੀ ਗੱਲ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਸੀਆ ਤੇ ਅਧਿਏਤਾ ਹੈ ਲੇਖਕ। ਵਿਗਿਆਨ ਪੱਖੋਂ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਤਾ ਸੀਮਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਤਹੀ ਪੱਧਰ ਉਤੇ ਵੇਖੇ, ਸੁਣੇ, ਪੜ੍ਹੇ ਨਾਲ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਟੇ, ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਤੁਲਨਾਵਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਧੁੰਦਲੇ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖੋਂ ਕਾਟੇ ਹੇਠ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਆਰਕ ਤੇ ਕੁਆਓ ਦਾ ਕੋਈ ਮੇਲ ਨਹੀਂ। ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਗੈਸ ਨਾਲ ਜੀਵ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਸੈਲਾਂ ਤੇ ਡੀ.ਐਨ.ਏ. ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਾਰੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸਾਰੂ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਤੇ ਜੀਵ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ। ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ। ਵਾਤਾਵਰਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਵੰਗਾਰ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਤੌਬਾ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼, ਨੈਤਿਕ ਗੁਣਾਂ ਉਤੇ ਬਲ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਗਤ ਦੀ ਹਰ ਭਾਂਤ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਹੀ ਹੈ। ਸੁੰਨ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜੀਵ ਤੇ ਜਗਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਭੇਸ ਦੀਆਂ ਸਥਾਪਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਉਚੇਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਕੁਝ ਅਣਫਰੋਲੀਆਂ ਪਰਤਾਂ
ਲੇਖਕ : ਸ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨਰਾਇਣ ਵਿੱਲਾ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ
ਮੁੱਲ : 75 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 168.

ਸ: ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਿਵਸਾਇਕ ਜੀਵਨ ਇਕ ਵਕੀਲ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਕੀਲਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਮਚਾਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੇਖੋਂ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪੜ-ਪੜਦਾਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸ: ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ (1823-1893) ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਰਿਆਸਤ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਚੀਫ਼ ਮਨਿਸਟਰ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ 11 ਮਈ 1927 ਨੂੰ ਸ: ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸਰਪੰਚ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਦੀਪ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਕੁੰਡਲ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵਕਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਅਤੇ ਵਕੀਲ ਸ: ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਇਕ (ਤਾਇਆ ਜੀ) ਨੇ ਗੋਦ ਲੈ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਕਰਨਾਲ, ਰੋਹਤਕ, ਲਾਇਲਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਬੀਤਿਆ। ਕਾਲਜ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਉਸ ਨੇ ਸਰਕਾਰੀ ਬ੍ਰਿਜਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪਾਠ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਇਥੋਂ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ।
ਲੇਖਕ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨੀ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਾਸਤਿਕ ਹੀ ਸੀ। ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਢੰਗ ਦੀ ਕਾਫੀ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ 1969 ਈ: ਵਿਚ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦੇ 'ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ' ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਇਕ ਮਹੰਤ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਇਕ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਕਰਤੂਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਰ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਸਰਵਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰਣ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਆਸਤਿਕ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਬਣ ਗਿਆ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਲਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੋਦੜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹੈ। 1984 ਈ: ਵਿਚ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉੱਪਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਐਨ.ਐਸ.ਏ. ਅਧੀਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ 1985 ਈ: ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋਈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਬੜੇ ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਉਹ 'ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖਾਲਸਾ' ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਿਆ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਿਿਸੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਮਾਪੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ
ਸੰਪਾਦਕ : ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਨਦ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲਾਂਬੜਾ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ (ਪੇਪਰ ਬੈਕ),
ਸਫ਼ੇ : 200.

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਥ ਲਾਂਬੜਾ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ 'ਮਾਪੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀਆਂ ਛਾਵਾਂ' ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਗਭਗ 64 ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਭਖਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਨਿਰਾਦਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਪੈਸੇ ਦੀ ਤਕੜੀ ਵਿਚ ਤੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਜਮੁਖੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵੱਲ ਉਲਾਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਜਿੰਨਾ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਟੁੱਟਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਥਾਂ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਕਹਿ ਲਈਏ ਕਿ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਥਾਂ ਸੌੜੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਿਥੇ ਪਹਿਲਾਂ :
ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਮੰਜੀ
ਝੁੱਗੀ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ
ਥਾਂ ਦੀ ਭੋਰਾ ਨਾ ਤੰਗੀ ਸੀ
ਪਰ ਹੁਣ ਹਾਲ ਇਹ ਹੈ :
ਮਾਂ ਬਾਪ ਦੀ ਮੰਜੀ
ਕੋਠੀ ਮਹਿਲਾਂ ਜਿੱਡੀ
ਥਾਂ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਤੰਗੀ।
ਇਹ ਤੰਗ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਦਕਾ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਕਹਿ ਕੇ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਲੇਖਾਂ, ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਬੇਕਦਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਤੰਗ ਸੋਚ, ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ, ਸਵਾਰਥੀ ਭਾਵਨਾ, ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਬੱਚੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਕੋਲ ਰੱਖਦੇ ਤਾਂ ਹਨ ਪਰ ਜੋ ਬੋਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਤੇ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ ਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਾਬਰ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਬੱਚੇ ਸੂਦ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਗੇ।
ਪਰ ਕੁਝ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਦੂਸਰਾ ਪਹਿਲੂ ਵੀ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਂਦੇ ਮਾਪੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਐਡਜਸਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪੈਸੇ ਸਦਕਾ ਜਾਂ ਹਉਮੈ ਸਦਕਾ। ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹਲ ਵੀ ਸੁਝਾਏ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ, ਬਣਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮੋਹ ਭਰਿਆ ਵਤੀਰਾ ਰੱਖਣ ਆਪ ਵੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ। ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਫਰਜ਼ ਹਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈ ਤੇ ਅੜੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਤਾਂ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਡੀ ਲੀਹ 'ਤੇ ਚੱਲ ਸਕੇਗੀ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਤੇ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਜਿਥੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲ ਸੁਝਾਅ ਕੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਵੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰ
ਲੇਖਕ : ਓਸ਼ੋ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 134.

'ਪ੍ਰਭੂ ਦੁਆਰ' ਓਸ਼ੋ ਦੀ ਸਜਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਵਿਕਾਸ ਨਈਅਰ (ਸਵਾਮੀ ਜੀਵਨ ਰਸਵੰਤ) ਨੇ ਅਤਿ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਤ ਭਾਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਓਸ਼ੋ ਨੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਜਿਊਣ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਓਸ਼ੋ ਕਰੁਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮੰਦਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਦੁਆਰ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਤੀਜੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮੋਨ, ਉਪਰਾਮਤਾ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿੰਦਿਆਂ ਓਸ਼ੋ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਗਰੀਬੀ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਕ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਗਰੀਬੀ ਨਹੀਂ ਮਿਟਦੀ। ਗਰੀਬੀ ਜਿਸ ਵਿਵਸਥਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਜਲਾਏ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਚੌਥੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਤਾਪਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ-ਵੈਰ ਭਾਵ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ-ਸਭ ਲਈ ਮੋਹ-ਮੰਗਲ ਦੀ ਕਾਮਨਾ-ਕਾਮਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਜੀਵਨ ਵੀ। ਪੰਜਵੇਂ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਰਮ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਣਾ ਹੀ ਆਨੰਦ ਹੈ-ਹੰਕਾਰ ਮਿੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਛੇਵਾਂ ਕਾਂਡ ਮੁਦਿਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਮੁਦਿਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਖੇੜਾ, ਆਨੰਦ ਭਾਵ, ਧਨੰਤਾ ਭਾਵ-ਚੀਅਰਫੁਲਨੈਸ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਕਣ-ਕਣ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਤਲਾ ਭਾਗ ਉਪਰਾਮਤਾ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਪਰਾਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਅਰਥ ਹੈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਪਰਾਮਤਾ ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਭੀੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸੰਨਿਆਸੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਨਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਓਸ਼ੋ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਧਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਰਸ ਦੀ ਚਾਸ਼ਣੀ ਦੇ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਲਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 094630-34472

ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਏਸ਼ੀਆ ਵਿਜ਼ਨ, ਅਮਰੀਕਾ
ਮੁੱਲ : 480 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 552.

ਪੰਜਾਬੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਕੋਨੇ 'ਚ ਗਏ, ਨਵਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਸਾ ਲਿਆ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜੀ ਮੱਸ ਇਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਲੱਗੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਮੱਠੀ ਨਹੀਂ ਪੈਣ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਰੜੀ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮੱਸ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖੀ। ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਮੱਸ ਸੀ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਮਰੀਕਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਇਕੋ ਸੋਚ ਰੱਖੀ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣਾ ਏ। ਸਿੱਟਾ ਵਜੋਂ ਹਫ਼ਤਾਵਰੀ 'ਪੰਜਾਬ ਮੇਲ ਯੂ.ਐਸ.ਏ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਇਆ। ਇਸ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ 2009 ਤੋਂ 2012 ਦਰਮਿਆਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਜਿਲਦਬੱਧ ਕਰਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਅੱਪੜਦਾ ਕੀਤਾ ਏ। 'ਸਮੇਂ ਦਾ ਸੱਚ' ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਸੰਪਾਦਕੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਨੇ। ਵਿਸ਼ੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਨੇ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੱਖਰੀਆਂ ਨੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਵੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ। ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਾਦਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ, ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਿਆਸਤ ਸਮੇਤ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਵਾਪਰਦੇ ਹਰ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ ਰੌਚਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਰੱਤੀ ਭਰ ਨਹੀਂ ਉਕਤਾਉਂਦਾ। ਸੰਪਾਦਕੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਜਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਸ਼ਰਤੇ ਉਹ ਨਿਰਪੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਲੇਖਣੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਦਰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਭਾਵੇਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਚੇਤੇ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਸੰਪਾਦਕੀਆਂ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸਤ, ਪੰਜਾਬੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੈ ਕਿ ਰੰਗਲੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੀ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੇ ਖਿਆਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਦਾ ਇਹ ਉੱਦਮ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਵਿਦੇਸ਼ ਬੈਠਿਆਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਪੇਸ਼ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਉਭਾਰਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਰੰਧਾਵਾ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕਾਂ।

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

3-11-2013

 ਸੱਚੋ ਸੱਚ
ਸ਼ਾਇਰ : ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 92

ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਪਲੇਠੀ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕ 'ਸੱਚੋ ਸੱਚ' ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪਵਨ ਨੇ ਦੋਹਾ ਕਾਵਿ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਨ-ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਜਿਥੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਮੋਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਤਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਛ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਕਈ ਸਾਰੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿਚ 'ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨਹਿਰ' ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੇਰਵੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਤਨ ਦੀਆਂ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੈਨੇਡਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿੰਦਦਾ ਭੰਡਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਢਿੱਡ ਦੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਦੰਭ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਬਾਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਛਿੱਕੇ 'ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਲੋਕ ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਫੈਲੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਹਨਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਹ ਭਾਵਪੂਰਤ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੋਹੇ ਉਸ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਝਲਕਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੇਖਕ ਦੀ ਘੱਟ ਉਮਰੇ ਕਮਾਈ ਵੱਧ ਅਨੁਭਵ/ਬਰੀਕ ਸੂਝ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਪਰੰਪਰਕ ਵਸਤੂਆਂ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਲਮਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ 'ਬਾਜ਼ਾਰ' ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਕਾਊ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਮੰਡੀ ਦੀ ਵਸਤ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਪਭੋਗੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਦੈਂਤ ਸਭ ਕੁਝ ਹੜੱਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਥਹੁ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਅਜੇ ਵੀ ਨਾ ਸੰਭਲੇ ਤਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਗੁਆਚ ਜਾਵੇਗਾ। ਦਿਲ-ਟੁੰਬਵੀਂ ਭਾਸ਼ਾ, ਮੌਲਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ-ਨਿਯਮਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਇਹ ਦੋਹੇ ਨਿਰਸੰਦੇਹ 'ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲੇ' ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨਿਸਚਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ 'ਪਵਨ ਗਿੱਲਾਂ ਵਾਲਾ' ਵੀ ਬਖੂਬੀ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611

ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਡਾਕੀਏ
ਲੇਖਕ : ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 116.

ਜਾਪਾਨ ਵਸੇਂਦਾ ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਵੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੂਖ਼ਮ ਤੇ ਮਾਨਵਵਾਦੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ/ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹਵਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਖੱਟੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਚੀਨ/ਜਾਪਾਨੀ ਕਵਿਤਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਪਾਠਕਾਂ ਤੀਕ ਪੁੱਜਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। 'ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਡਾਕੀਏ' ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਵਾਰਤਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਸੱਤ ਨਿਵੇਕਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਗਹਿਰਾ ਤੇ ਸੂਖ਼ਮ ਅਧਿਐਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਕਾਵਿਕਤਾ, ਸਾਹਿਤਕ ਚੋਰੀ, ਯੁੱਧ, ਕੱਚ ਸੱਚ, ਪਿਤਾ, ਕਿਤਾਬ ਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਿਵੇਕਲੀ, ਸਹਿਜ ਤੇ ਕਾਵਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਵਬੋਧ ਥਾਣੀਂ ਲੰਘਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਦੇਣ ਲਈ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਵਿ-ਟੂਕਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੌਚਿਕਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਜ਼ੇਨ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਕਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੋਧੀ ਜਾਤਕ ਕਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਕਾਵਿਕਤਾ ਹੈ ਹੀ ਪਰ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੋਲੀ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ, ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਡੂੰਘਾਈ ਵੀ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਰਤਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣਾ ਪਹਾੜੀ ਚਸ਼ਮੇ ਕੋਲ ਦੀ ਪੋਲੇ-ਪੋਲੇ ਪੈਰੀਂ ਲੰਘਣ ਵਰਗਾ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਲੇਖ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਜਿਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਕ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਟੂਕਾਂ ਵਿਚ ਵਟਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਕੁਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ : 1. ਕੁਝ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਤੇ ਵਰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜਾ ਬੰਦਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਬੋਲਣਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2. ਬੁੱਧ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਲਈ ਕਾਵਿਕਤਾ ਦਾ ਪਸਾਰ ਕਵੀ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 3. ਨੀਲ 'ਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਨੀਲੱਤਣ ਨੀਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਨੀਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 4. ਬਾਹਰ ਜਾਵੋਗੇ ਤਾਂ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਮਿਲੋਗੇ ਘਰ ਪਰਤੋਗੇ ਤਾਂ ਵੀ ਬੁੱਧ ਨੂੰ ਮਿਲੋਗੇ।
ਪਰਮਿੰਦਰ ਸੋਢੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਣਾ ਗੰਭੀਰ ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਬੂਹੇ ਦਸਤਕ ਦੇਣਾ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

27-10-2013

 ਪੈਂਡਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ
ਕਵੀ : ਬਿੱਲਾ ਰਾਣੋਵਾਲੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 104, ਸਫ਼ੇ : 180.

ਹਥਲਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ 'ਪੈਂਡਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ' ਨੌਜਵਾਨ ਕਵੀ ਬਿੱਲਾ ਰਾਣੋਵਾਲੀਆ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਟਲੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਭੋਗਦਾ ਇਹ ਕਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਵਲਵਲਿਆਂ, ਸੁਪਨਿਆਂ, ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਸੋਚਾਂ, ਇਰਾਦਿਆਂ, ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਤੜਪ, ਇਕੱਲਤਾ ਤੇ ਹਮਉਮਰ ਹਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਤੇ ਤਾਂਘ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 58 ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਛੜੇ ਸਾਥੀ ਦਾ ਹੇਰਵਾ ਹੈ। ਬੇਵਫ਼ਾਈ ਦੀ ਪੀੜ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੇਸ ਗਏ ਮਾਹੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਗਦੇ ਛੇਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦੇ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰੁੜ੍ਹਦੀ ਜਾਂਦੀ ਜਵਾਨੀ ਲਈ ਦਰਦ ਹੈ, ਵੰਨਗੀ ਵੇਖੋ :
ਖਾਂਦੇ ਸੀ ਜੋ ਮੱਖਣ ਮਲਾਈਆਂ, ਪੀਂਦੇ ਅੱਜ ਸਮੈਕਾਂ
ਚਿਹਰੇ ਸੀ ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ, ਹੁਣ ਨਾ ਆਵਣ ਮਹਿਕਾਂ
ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਭਾਂ ਹਾਣੀਓ, ਉਸ ਸੁਰਖ਼ ਗੁਲਾਬ ਨੂੰ
ਨਜ਼ਰ ਲੱਗ ਗਈ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਮੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ।
ਇੰਜ ਹੀ ਕਵੀ ਦਾਜ, ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ 'ਤੇ ਵੀ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ-
ਸਾਧਾਂ ਵਾਲਾ ਬਾਣਾ ਪਾ ਕੇ, ਸਾਧ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਨੇ
ਜਾਣੇ ਨਾ ਕੋਈ ਇਹ ਦਿਲੋਂ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ
ਏ. ਸੀ. ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਕਦੇ ਗਰਮੀ ਨਾ ਸਹਿੰਦੇ
ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਅਜਕਲ੍ਹ ਚਾਂਦੀ ਹੋਈ ਪਈ ਏ...।
ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਜਿਹੜਾ ਕਦੇ ਅੰਨਦਾਤਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਡ ਤੋੜ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭੁੱਖਾ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਪੀੜ ਨੂੰ ਕਵੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇੰਜ ਪਰੋਇਆ ਹੈ :
ਜੇਠ ਹਾੜ ਦੀਆਂ ਧੁੱਪਾਂ, ਪੋਹ ਦਾ ਪਾਲਾ ਵੀ ਜਰਦਾ
ਫਿਰ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਭੁੱਖਾ ਕਿਉਂ ਮਰਦਾ।
ਕਵੀ ਬਿੱਲਾ ਰਾਣੋਵਾਲੀਆ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵੱਡਮੁੱਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਚੇਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਸੋਲ੍ਹੇ ਗਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਥੱਕਦਾ। ਸਾਦੀ, ਸਰਲ ਤੇ ਲੈਅਬੱਧਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦੀਆਂ ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੁਣਾਉਣ ਤੇ ਗਾਉਣਯੋਗ ਹਨ। ਆਸ ਹੈ ਕਵੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਖਤਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰੇਗਾ, ਕਵੀ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਆਸ ਬੱਝਦੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964.

ਅਕੱਥ ਕਥਾ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 194 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

'ਅਕੱਥ ਕਥਾ' ਕਹਾਣੀ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੁਲਦੀਪ ਬਾਸੀ ਦੀਆਂ 15 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਿਥੇ ਲੇਖਕ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਆਧਾਰ ਭੂਮੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਪਰਉਪਕਾਰ' ਅਤੇ 'ਫੁੱਲ ਦੀ ਸੱਟ' ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਭਾਵੇਂ ਇਨਸਾਨੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਬਚਪਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮਾਨਵੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬਾਸੀ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਤਹਿ ਥੱਲੇ ਛੁਪੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਰੂਰ ਸੱਚਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉੱਪਰੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਟਕਰਾਓ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੱਝਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀ ਕਹਾਣੀ 'ਫਿਨਿਸ਼ਡ ਬੇਸਮੈਂਟ' ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸਬੰਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਛੜਣ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਸਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹਿਤ ਉਠਾਏ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦਾ ਸੌਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਉਤਾਵਲਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਇਸ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਪੱਛਮੀ ਮੁਲਕ ਸਾਡੇ ਮੁਲਕ ਨਾਲੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਹਨ ਪਰ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਘਰ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵੀ ਪਿੱਛਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ, ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦਾ ਜੇਕਰ ਸਾਰ-ਅੰਸ਼ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਦੰਭ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਸਵੱਛ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

-ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਔਜਲਾ
ਮੋ: 98141-68611.

ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾੜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂਅ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀ ਡੇਰਿਆਂ/ਸਾਧਕਾਂ ਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰਤਾ ਤੇ ਇਹਤਰਾਮ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ ਇਸਲਾਮੀ ਤਸੱਵੁਫ਼ ਉਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਵਿਚ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ। ਲਿਖਤ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਜਾਂ ਪੇਤਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ ਸਗੋਂ ਕਦਮ-ਦਰ-ਕਦਮ ਵਧੇਰੇ ਪੁਖਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਦਾਇਰਾ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਟੀਕ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਚਮਤਕਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਨਾ-ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੀ ਇਨਸਾਨ ਦੋਸਤੀ, ਨੇਕੀ, ਸਬਰ, ਸ਼ੁਕਰ, ਤਕਵਾ, ਵਹਿਦਨ-ਉਲ-ਵਜੂਦ, ਇਖ਼ਲਾਸ, ਪ੍ਰਹੇਜ਼ਗਾਰੀ, ਖਲਕ ਤੇ ਖ਼ਾਲਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਜਿਹੇ ਲੱਛਣ ਉਸ ਦੀ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਵਿਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦਸ ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਵਿਕਾਸ, ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ, ਸੂਫ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ, ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ, ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੇ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ/ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ, ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਮਤ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਸੰਗਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਸੂਫ਼ੀਵਾਦ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਇਕ ਉਦਾਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਦੀ ਮੱਕੇ ਤੋਂ ਮਦੀਨੇ ਹਿਕਾਰਤ ਉਪਰੰਤ ਮਸਜਿਦੇ ਕਬਈ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਤਿਆਗੀ ਸਹਾਬੀ ਅਹਿਲੇ ਸੁਫ਼ਾ/ਅਸਹਾਬੇ ਸੁਫ਼ਾ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੱਛੇ ਹਜ਼ਰਤ ਅਲੀ ਮੁਰਤਜ਼ਾ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੇ ਇਮਾਮ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰੰਤ ਖਵਾਜਾ ਹਸਨ ਬਸਰੀ ਪਹਿਲੇ ਸੂਫ਼ੀ ਹੋਏ। ਸੂਫ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮੇਂ ਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਿਮ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਰੀਅਤ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਰੀਅਤ/ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ/ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੂਫ਼ੀ ਮਤ ਵਿਚ ਸਵੀਕ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ। ਵਹਿਦਤਉਲ ਵਜੂਦ, ਸੂਫ਼ੀ ਸਾਧਨਾ, ਜ਼ਿਕਰ ਫ਼ਿਕਰ ਬਾਰੇ ਨਿੱਕੇ ਮੋਟੇ ਫ਼ਰਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੀਰਾਂ ਸਿਲਸਿਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਨ। ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ, ਰਵਾਦਾਰੀ, ਨੇਕੀ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ/ਮਤਾਂ ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਸੂਫੀ ਮਤ ਨੂੰ ਗ਼ੈਰ-ਇਸਲਾਮੀ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਲੇਖਕ ਇਨਕਾਰੀ ਹੈ। ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖੋਂ ਉਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਦੋ ਟਾਪੂ
ਲੇਖਕ : ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.

ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਧਰ ਵੀ ਕਹਾਣੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅੰਤਰ ਕੇਵਲ ਏਨਾ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਧਰ ਜਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅੰਤਰ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ-ਦਵੰਦਾਂ, ਕਸ਼ਮਕਸ਼ਾਂ, ਦਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਣਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। 'ਦੋ ਟਾਪੂ' ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ 'ਮੈਨੂੰ ਕੀ' ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੌਥਾ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2002 ਵਿਚ ਛਪ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਾਇਆ. ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 2013 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸੰਸਕਰਣ ਸਾਡੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਛੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੰਮਿਲਿਤ ਹਨ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਰੇ ਏਨੇ ਸੰਘਣੇ, ਜਟਿਲ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਹਨ, ਇਸ ਥਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰ ਸਕਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। 'ਦੋ ਟਾਪੂ' ਲੇਖਕ ਦੀ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤਿੜਕਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਤਲਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 'ਆਪਣਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ' ਭਾਵੁਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪਛਾਣ' ਪਰਵਾਸ ਵਿਚ 'ਪਛਾਣ' ਗੁੰਮ ਜਾਣ ਦਾ ਤੌਖ਼ਲਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਥੇ ਤਾਂ 'ਘਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। 'ਭਵਿੱਖ' ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪਾੜੇ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਇਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਣਾਅ ਦੀ ਕਥਾ-ਵਾਰਤਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਪੰਥ-ਕਥਾ' ਅਤੇ 'ਪਰਛਾਵੇਂ' ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਵਿਚ ਨਸਲੀ ਵਿਤਕਰਾ, ਅਪਾਹਜਾਂ ਦਾ ਮਨੋਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੂਸਰੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲਿਖਣ-ਢੰਗ ਆਪਣਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ 'ਸਟਾਈਲ' ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਛਲ-ਝਾਤ, ਬਿਰਤਾਂਤਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਆਤਮ ਕਥਾਤਮਕ ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਾਰ ਵੱਖਰਾ, ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 09797313927

ਜਪੁਜੀ
ਟੀਕਾਕਾਰ : ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਨੋਬਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਖਤਵਕਠਡਜਤਜਰਅ0ਪਠ਼ਜ;.ਫਰਠ
ਮੁੱਲ : ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣ ਲਈ, ਸਫ਼ੇ : 92.

ਆਚਾਰੀਆ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੰਤ-ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਕਾਲੀ ਯੁੱਗ ਦੇ ਦਬਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅੰਤਰਵਿਰੋਧਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਤੀਖਣ ਗਿਆਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਵਾਨੀ ਪਹਿਰੇ ਇਕ ਵਾਰ ਜਦੋਂ ਆਪ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮਰਾਠੀ ਭਜਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਤ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਕਾਫੀ ਬਾਣੀ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਵੀ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। 1961-62 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੈਦਲ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ 'ਜਪੁਜੀ' ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਆਪ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹੀ ਕਿਉਂਕਿ ਆਪ ਨੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਅਵਚੇਤਨ ਦੀ ਹਾਥ ਪਾਉਣ ਲਈ ਜਪੁਜੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਚਾਰੀਆ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਸਟੀਕ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜੋ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 1963 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਸ ਸਟੀਕ ਦੇ ਅਨੇਕ ਸੰਸਕਰਣ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹਥਲਾ ਸੰਸਕਰਣ ਇਸੇ ਵਰ੍ਹੇ 2013 ਈ: ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਘਰ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਾਦ ਵਜੋਂ ਵੰਡਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਸੁਰਿੰਦਰ ਬਾਂਸਲ ਨੇ ਅਨੁਪਮ ਮਿਸ਼ਰ ਅਤੇ ਫਰਹਾਦ ਕਾਂਟਰੈਕਟਰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸਟੀਕ ਦਾ ਹਿੰਦੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ, ਸਹੀ ਅਤੇ ਸਰਲ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਡਾ: ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ, ਸ੍ਰੀ ਜਨਕ ਰਾਜ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ, ਸ: ਗਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਬੈਦਵਾਨ, ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਜੋਗੀ-ਦੰਪਤੀ, ਸਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੋਸਨ-ਦੰਪਤੀ ਅਤੇ ਸ: ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਵੀ ਸਾਡੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲਾਲਚ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਭੁੱਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੀ ਫੁਲਕਾਰੀ ਦੇ ਰੰਗ ਫਿੱਕੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। 'ਮੇਰਾ-ਮੇਰਾ' ਦੇ ਹੰਕਾਰੀ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਨੀਤਾਂ ਵਾਲੇ ਭੁੱਖੇ ਲੋਕ, ਦੋਵੇਂ ਵਧਾਏ ਹਨ। ਲੁੱਟ-ਖੋਹ ਦੇ ਇਸ ਅਰਥ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਨੇ, ਨਾ ਕੇਵਲ ਕਰੋੜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਠੰਢੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਬਲਕਿ ਅਣਗਿਣਤ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਰੋਟੀ ਵਿਚਲਾ ਫਾਸਲਾ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਰਹਿਮ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਉਕਤ ਸੱਜਣ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਓ! ਮੁੜ ਕੇ ਫਿਰ 'ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤੁ ਮਹਤੁ' ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮਸਤਕ ਵਿਚ ਬੀਜ ਕੇ ਕੱਲਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰਜੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜੁਟ ਜਾਈਏ। ਇਸੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਸਟੀਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਤੇਰਾ ਲੁਟਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰਿੰ: ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫਤਹਿਪੁਰੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਜ਼ਾਦ ਬੁੱਕ ਡਿਪੂ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 180.

ਪ੍ਰਿੰ: ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਫਤਹਿਪੁਰੀ ਕਿਸੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਦਾ ਮੁਹਤਾਜ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਨਿਬੰਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਚੋਖੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਤੇਰਾ ਲੁਟਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਭੰਬੋਰ' ਵਿਚ ਲਗਭਗ 42 ਲੇਖ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੇਖ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਲੀ ਕੋਹਝੀ ਤਸਵੀਰ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਆਪਣਿਆਂ ਨਾਲ, ਘੋਲ ਦੀ ਅਜਾਰੇਦਾਰੀ ਦੀ, ਵਰਗ ਵੰਡ ਦੀ, ਕਰਮਕਾਂਡ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ, ਵਤਨ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਹੱਕ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦੀ, ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਪੁਲਿਸ, ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੋਖੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕਰਾਜ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਉਲਟ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਥੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਉਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਪਾਜ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਬੀਜਿਆ ਕਿਸੇ ਨੇ ਤੇ ਭੁਗਤਣਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। 'ਆਓ ਖਮਿਆਜ਼ਾ ਭੁਗਤੀਏ' ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਨਰੋਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ, ਸਹੀ ਪੂਰਨੇ ਪਾਉਣ ਦੀ, ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹੇ ਪਾਉਣ ਦੀ। ਲੇਖਕ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਮੰਦਭਾਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬਗਾਵਤੀ ਸੁਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
'ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੁਚੇਤ ਰਹੋ, ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜਹਾਦ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੋ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਓ।' ਉਹ ਨਿਖੇਧੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਨਸ਼ੇਖੋਰਾਂ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜੋ ਅਜਿਹੇ ਧੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੰਦਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਚੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੈ ਕਿ 'ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਉਹ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅੱਜ ਵੀ ਲੰਗੜੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜਨਤਾ ਸੁੱਤੀ ਰਹੀ ਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਜਾਗਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੱਤਵਾਦ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਕ੍ਰੋਪੀ ਤਬਾਹੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਆਫ਼ਤਾਂ, ਏਡਜ਼ ਤੇ ਸਾਧੂ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਇਸੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਤੋਰਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਛੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਵੰਗਾਰ ਪਾਈ ਹੈ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ, ਹਾਲਾਂ ਵੀ ਡੁੱਲ੍ਹੇ ਬੇਰਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗੜਿਆ। ਇਹ ਲੇਖ ਗੁੱਝੀਆਂ ਰਮਜ਼ਾਂ ਸਮੋਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਸੱਚ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਰੌਚਿਕਤਾ ਵੀ। ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਵਿਅੰਗਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਾਖੂਬੀ ਕਹਿਣੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਤਾਪ੍ਰਤੀ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਸ ਦਾ ਪੀਰੀ ਗੁਣ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ
ਲੇਖਕ : ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ ਜਠੌਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਨੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਠਿੰਡਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭੋਗਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜਾਣਦਿਆਂ ਵੀ ਕਿ ਬੰਦਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਵਜ੍ਹਾ ਚੱਕਰਾਂ 'ਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ ਜਠੌਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਨਣ ਦਾ ਗੁਰ ਸਭ ਨੂੰ ਆ ਜਾਵੇ। 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ' ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਹੈ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦੇਖਣ ਦੀ ਹਸਰਤ ਉਸ ਅੰਦਰ ਚਿਰੋਕਣੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਿਖਣ ਦੀ ਜਾਗ ਅਤਰਜੀਤ ਹੁਰਾਂ ਲਾਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਪਲੇਠੀ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈ ਹੈ। ਦੋ ਦਰਜਨ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸੱਭੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਛੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। 'ਥੋੜ੍ਹਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰ ਚਾਹੀਦਾ' ਲੇਖ ਜ਼ਰੀਏ ਹਾਸੇ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਿਆਨੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕਹਿ ਛੱਡਿਆ ਏ ਕਿ ਹੱਸਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਿਰੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
'ਸਾਦੀ ਖੁਰਾਕ' ਲੇਖ ਸਾਨੂੰ ਤਲੇ ਤੇ ਚਟਪਟੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਸਾਦੀ ਖੁਰਾਕ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਜੀਭ ਦਾ ਸੁਆਦ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਲੇਖ ਜ਼ਰੀਏ ਲੇਖਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇ ਆਪਣਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਦਾ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਜੇਬਾਂ ਫੋਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ।
'ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ' ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਨੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਹਰ ਜੰਗ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੋਝ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ 'ਸਾਡਾ ਸਰੀਰ ਇਕ ਤੋਹਫ਼ਾ', 'ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਰਾਜ਼', 'ਬਹਾਦਰ ਬਣੋ', 'ਸੱਜਣ ਇੱਕ ਮੀਲ ਹੋਰ', 'ਮਨੁੱਖੀ ਘੜੀ', 'ਇਕਾਗਰਤਾ', 'ਹਿੰਮਤ ਏ ਮਰਦਾਂ', 'ਜੀਵਨ ਜਾਚ', 'ਕੋਤਰ ਸਾਲਾ ਫੌਜਾ ਸਿੰਘ' ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਲੇਖ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਤਸੱਲੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਮਰੂੰ-ਮਰੂੰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ। ਜਗਮੇਲ ਸਿੰਘ ਜਠੌਲ ਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਲਈ ਮੁਬਾਰਕਾਂ!

-ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਟਹਿਣਾ
ਮੋ: 98141-78883

ਗ਼ੁਲਾਮੀ
ਲੇਖਕ : ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕੁਕੜਪਿੰਡੀਆ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਆਰ. ਐਸ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 116.

'ਗ਼ੁਲਾਮੀ' ਬਰਤਾਨੀਆ 'ਚ ਵਸਦੇ ਚਰਚਿਤ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਵਲਕਾਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕੁਕੜਪਿੰਡੀਆ ਦਾ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਹਿਰ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਆਮ ਨਾਵਲੀ ਸ਼ੈਲੀ ਨਾਲੋਂ ਹਟ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਆਇਰਲੈਂਡ ਨੂੰ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ 'ਆਇਰਿਸ਼ ਰੀਪਬਲੀਕਨ ਆਰਮੀ' ਦੇ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਸਰਅੰਜਾਮ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬੰਬ ਧਮਾਕੇ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਚਲਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਾਇਆ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੀ ਉਡਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਆਇਰਿਸ਼ ਲੋਕਾਂ 'ਤੇ ਕੀਤਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਰਗੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਰਕਵਾਸ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਦੇ ਹੌਸਲੇ ਪਸਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਬੜੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿਣ ਦਾ ਢੰਗ ਗੱਲਬਾਤੀ ਹੈ। ਆਰਥਰ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦਾ ਸੂਤਰਧਾਰ ਹੈ। ਆਰਥਰ ਅਤੇ ਪੈੱਟ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਕਥਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਟਿਕਾਣੇ 'ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਰਥਕ ਦਾ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਦੂਜਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੈ। ਪੈੱਟ ਇਕ ਮੁਟਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀ ਪਿਤਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਬੈਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾਮਰਾਜੀਆਂ ਨੇ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਆਰਥਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਤਾਲਮੇਲ ਹੈ। ਪੈਡੀ, ਵਨਿਸੀਆ, ਰੋਜ਼ ਡਾਗੇਆਲ ਅਤੇ ਬਰੈਂਡਨ ਆਦਿ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਨਾਵਲ ਕੇਵਲ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੇ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਜਨ ਸਾਧਾਰਨ ਅੰਦਰ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਰੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472

20-10-2013

 ਮੁਖਤਾਰ ਮਾਈ
ਮੂਲ : ਲਿੰਡਾ ਕਵਰਡੇਲ
ਅਨੁਵਾਦ : ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 126.

ਮੁਖਤਾਰ ਮਾਈ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਅਨਪੜ੍ਹ, ਪਛੜੀ ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਿਹੂਣੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤਾ। ਮੀਰਵਾਨਾ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਗੁਜਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਔਰਤ ਅੱਜ ਇਹ ਔਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਬੇਰਹਿਮ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਸੀਹਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ 'ਇਸ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਔਰਤ' ਹੋਣ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸਾਧਾਰਨ ਔਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਇਕ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਕਸੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਉਸ ਦੇ 12-13 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਉੱਪਰ ਹੀ ਔਰਤ ਨਾਲ ਬਦਸਲੂਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਲਜ਼ਾਮ ਸੀ। ਮਮਤੋਈਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰੀਅਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ 'ਫੁਰਮਾਨ' (ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ) ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਤਬਾਹਕੁਨ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੂਹਿਕ ਬਲਾਤਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁੱਟ ਕਰਕੇ ਤਬੇਲੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਜ਼ ਸਰੀਰਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਉਤਪੀੜਨ ਵੀ ਸਹਿਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਖ਼ੁਦਕੁਸ਼ੀ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਉਹ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪੇ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਪੁਲਿਸ ਮਮਤੋਈਆਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ (ਖਾਪ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਵਾਂਗ) ਰਾਹ ਵਿਚ ਰੋੜੇ ਵੀ ਅਟਕਾਉਂਦੇ ਨੇ ਪਰ ਆਪਣੇ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਨਸੀਮ ਵਰਗੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੁਆਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰੌਚਿਕ ਹੈ। ਗੁੱਜਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਸਮੋ-ਰਿਵਾਜ਼, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਹੱਪਣ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਪੱਖ ਹਨ। ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਮਹਿੰਦਰ ਬੇਦੀ ਨੇ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਤੇ ਸੰਭਾਲਣਯੋਗ ਰਚਨਾ ਹੈ।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 09797313927

ਖੜ੍ਹਾ ਪੁਕਾਰੇ ਪਾਤਣੀ
ਲੇਖਿਕਾ : ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

'ਖੜ੍ਹਾ ਪੁਕਾਰੇ ਪਾਤਣੀ' ਦਲੀਪ ਕੌਰ ਟਿਵਾਣਾ ਦਾ ਪਾਕਿਟ ਸੀਰੀਜ਼ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ਨਾਵਲ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਨਾਂਅ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਜੀਵਨ ਦੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੀ ਕੁਪੱਤੀ ਸੱਸ, ਅਵੈੜੇ ਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ ਨਸ਼ਈ ਪੁੱਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਕੇ ਕਿਧਰੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਬੁਟੀਕ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਸੀ ਕੇ ਆਪਣਾ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਡਾ: ਟਿਵਾਣਾ ਪਾਤਰ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਸਰੂਪ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾ ਪੁੱਜਦੀ ਹੈ। ਮਾਇਆ ਦੀ ਸੱਸ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਯਥਾਰਥਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦੇ 'ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੂਲੀ 'ਤੇ ਟੰਗੀ ਰੱਖਣ' ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਲਈ ਰੌਚਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੀ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਆਹਿਆ-ਵਰਿਆ ਬੰਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾੜਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਪਰਾਈ ਔਰਤ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚੋਂ ਸੁਖ ਸ਼ਾਂਤੀ ਭਾਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਘਰ-ਬਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਨੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜਿਹੜੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਰਦ ਔਰਤ ਦੀ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਵਸਾਹੀ ਬਣੀ ਰਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵੀ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤਿ ਰੌਚਕ ਅਤੇ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਇਹ ਨਾਵਲ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਇਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨਗੇ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

ਚਿਨਾਰ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਆਇਤ
ਸ਼ਾਇਰ : ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਰਾਵਿੰਦਰ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਬਾਰਾਮੂਲਾ (ਕਸ਼ਮੀਰ)
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 100.

ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਜੁੜਿਆ ਪੁਰਾਣਾ ਕਲਮਕਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਖੰਡਰ' 1975 ਵਿਚ ਛਪੀ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੀ ਨੌਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਣਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਸ ਨੇ ਨਾਵਲ ਵਿਧਾ 'ਤੇ ਵੀ ਕਲਮ ਅਜ਼ਮਾਈ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਚੋਖੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਥੋਂ ਦੀ ਭੁਗੋਲਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣੂੰ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ 'ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਪਾਂਧੀ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਸਮੋਇਆ ਹੈ। ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਹ ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਅਜਾਈਂ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਤੜਪਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। 'ਚਿਨਾਰ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਆਇਤ' ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਨਜ਼ਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋ ਗੀਤ ਤੇ ਕੁਝ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਦੇ ਗੀਤ ਸਾਹਤਿਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਪੁਖ਼ਤਗੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਰ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਕ ਹਰਫ਼ ਹੈ, ਨਾਦ ਹੈ ਤੇ ਇਕ ਧੁਨ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਭਰਿਆ ਗੁਲਸਤਾਨ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਛਾਵਾਨ ਹੈ। ਪਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਮਹਿਜ਼ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸੋਝੀ ਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਘੂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ 'ਬਿਰਖ', 'ਦਰਿਆ', 'ਝੀਲ' ਤੇ 'ਦਰਿਆ' ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। 'ਕੀੜੇ ਮਕੌੜੇ' ਤੇ 'ਬੱਚਾ' ਪਾਂਧੀ ਦੀਆਂ ਸੰਜੀਦਾ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਜ਼ਮਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਈ ਜਵਾਬ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਕੁਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 'ਚਿਨਾਰ-ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਖੀ ਆਇਤ' ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਲਕਸ਼ ਰੰਗ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪਾਂਧੀ ਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਬਿਹਤਰ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਰਹੇਗਾ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

20-10-2013

 ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਹੀਰੋ
ਲੇਖਿਕਾ : ਰਸ਼ਮੀ ਬਾਂਸਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁੱਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 350.

ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਸਤਕ 'ਸਟੇਅ ਹੰਗਰੀ ਸਟੇਅ ਫੁਲਿਸ਼', ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਡੇਢ ਲੱਖ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਕਾਪੀਆਂ ਵਿਚ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਅੱਠ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ ਰਸ਼ਮੀ ਬਾਂਸਲ ਕਿੱਤਾਕਾਰੀ ਦੀ ਯੁਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ੱਗ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਜੇ.ਏ.ਐਮ. ਦੀ ਸੰਸਥਾਪਕਾ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਕ ਹੈ। 'ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਹੀਰੋ' ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਉਲੱਥਾ ਪ੍ਰੋ: ਅਰੁਨ ਬਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਲੇਖਿਕਾ ਨੇ ਵੀਹ ਅਜਿਹੇ ਸਫ਼ਲ ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਉਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਭਰਪੂਰ ਕਹਾਣੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਐਮ.ਬੀ.ਏ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਚੁਣੇ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਝੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਪੁੱਜੇ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਉੱਦਮੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਬਿਜ਼ਨਿਸ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ ਗਨਪਤੀ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਡੋਸਾ ਪਲਾਜ਼ਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਚਮਤਕਾਰੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਗਏ। ਕੁੰਵਰ ਸਚਦੇਵ ਇਨਵਰਟਰਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਗਨੇਸ਼ ਰਾਮ ਦੀ ਟਿਊਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰਾਂ ਦੀ ਝੰਡੀ ਹੈ। ਸੁਨੀਤਾ ਰਾਮਨਾਥਕਰ ਬਲੀਚਿੰਗ ਕਰੀਮ ਦੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ। ਰੰਜੀਵ ਰਾਮਚੰਦਾਨੀ ਟੀ-ਸ਼ਰਟਾਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹੈ। ਸਮਰ ਗੁਪਤਾ ਸਲਾਦ ਦਾ ਐਕਸਪਰਟ ਹੈ। ਅਵਤਾਰ ਡਾਂਸ ਗਰੁੱਪ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਹੈ ਜੋ ਵਿਹਲੇ ਬਹਿ ਕੇ ਕੇਵਲ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਕਰਦੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਹਨਤ, ਸਿਰੜ, ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਵੱਡਾ ਬਣਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਕਾਰਨ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦੀਆਂ ਟੀਸੀਆਂ ਛੂੰਹੀਆਂ। ਅਰੁਨ ਬਾਲਾ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਏਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ ਕਿ ਲਗਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਪਾਤਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਰੌਚਿਕ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਸਰਬੋਤਮ ਬਣੋ
ਲੇਖਕ : ਰੋਨਾਲਡ ਡਬਲਿਯੂ ਰਿਚਰਡਸਨ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਕਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 228.

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਫ਼ੇ 'ਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਵੈ-ਸਹਾਇਤਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ 14 ਕਾਂਡਾਂ ਜਾਂ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ 'ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁੰਜੀ, ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਚੰਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਨੇਕੀ ਅਕਾਊ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਹੈ?, ਅਸੀਂ ਚੰਗਾ ਕਰਨੋਂ ਕਿਉਂ ਉੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤੌਖਲਾ, ਠਰ੍ਹਮਾ ਅਤੇ ਸਵੈ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਚਰਿੱਤਰ, ਖ਼ੁਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਨਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਉਦੇਸ਼ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋਣਾ, ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਸੋਚ, ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਅਹਿਮ ਸਿਧਾਂਤ ਆਦਿ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ, ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿੱਥੇ?, ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿਚ ਚੰਗਿਆਈ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਧਰਮ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਕੱਟੜਤਾ ਦਾ ਸਬੰਧ, ਚੰਗਿਆਈ, ਅਗਿਆਨ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਸਿੱਟਾ, ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਨੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਉਲੀਕਿਆ ਹੈ।
ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰਿਆਂ ਕੁਝ ਨੁਕਤੇ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕਿਵੇਂ ਜਿਊਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸਮਝੌਤਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹਨ, ਸਵੈ ਦਾ ਠੋਸ ਬਣਨਾ, ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਦੂਸਰਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਚੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਨ ਲਈ ਚੰਗੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਆਦਿਕ। ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਜੋ ਲੇਖਕ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹੈ ਹਰ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਜੇਨ ਆਸਟਨ ਦੇ ਨਾਵਲਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਵਿਚ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਲੇਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਹ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਪੁਸਤਕ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਤੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਗਦੀਸ਼ ਕੌਰ ਵਾਡੀਆ
ਮੋ: 98555-84298.

ਜੰਗ ਹਿੰਦ ਪੰਜਾਬ ਦਾ
ਲੇਖਕ : ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 400 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਰੁਚੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਸ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਆਦਿਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ-ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪੇਸ਼ਾਵਰ (ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ) ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਆਏ ਸਮਕਾਲੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਲੇਖਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਯਤਨ ਉੱਦਮ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ: ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਚੀਮਾ ਵੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਇਕ ਜਾਗਰੂਕ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਏ ਦੋ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਲੜਾਈਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਨੇਕ ਨਵੇਂ ਵੇਰਵੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਨੇਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਖਾਤਰ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਛੇ ਉਪਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ : 1. ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਖਾਨਾਜੰਗੀ ਦਾ ਆਰੰਭ, 2. ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਪਹਿਲਾ ਯੁੱਧ (ਮੁੱਦਕੀ, ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਿਰ, ਬਦੋਵਾਲ, ਅਲੀਵਾਲ ਅਤੇ ਸਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ), 4. ਮੁਲਤਾਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, 5. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਦੂਜਾ ਯੁੱਧ (ਰਾਮ ਨਗਰ, ਸਦੁਲਾਪੁਰ, ਚੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, 6. ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਉਤੇ ਕਬਜ਼ਾ : ਮੱਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸ: ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ (ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ), ਜੰਗਨਾਮਾ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ, ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਗੁਜਰਾਤੀ (ਪੰਜਾਬ ਰਉਸ਼ਨ), ਦੀਵਾਨ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਵਾਕਿਆ-ਏ-ਜੰਗ ਸਿੱਖਾਂ) ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਦੇਬੀ ਪ੍ਰਸਾਦ (ਗੁਲਸ਼ਨ-ਏ-ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਐਮ.ਐਲ. ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਆਰਚਰ, ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ, ਡਾ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਜੀ.ਏ. ਹੈਨਰੀ, ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ, ਲਤੀਫ਼ ਅਤੇ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 100 ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ: ਚੀਮਾ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੰਘ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਹੀ ਵੇਰਵੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਵਿਊਹ-ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਪਲਬੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਤਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਆਂਟਣੀਆਂ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਡੀ.ਐਨ.ਏ. : ਜੀਵਨ ਦੀ ਵਰਣਮਾਲਾ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰੂਮੇਲ ਸ. ਸਿੱਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 262.

ਗੁਰੂਮੇਲ ਸਿੱਧੂ ਕਵੀ, ਚਿੰਤਕ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਹੈ। ਪਰਵਾਸੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਉਹ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਪਰਵਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਉਹ ਡਾਲਰਾਂ ਆਸਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਛਪਦਾ ਜਾਂ ਚਰਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਣ ਗੌਲਣ ਯੋਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੱਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪੱਖੋਂ ਉਹ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਉਲਝਵੀਂ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਟਕਸਾਲੀ। ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦੀ ਚੋਣ, ਵਰਤੋਂ ਜਾਂ ਸਿਰਜਨਾ ਪੱਖੋਂ ਉਸ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਚ ਲਚਕ ਹੈ। ਉਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਵੀ ਵਰਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ/ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਮੂਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੇਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਪਹੁੰਚ ਕਾਰਨ ਡੀ.ਐਨ.ਏ. ਬਾਰੇ ਸਿੱਧੂ ਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਰਨਣਯੋਗ ਵਾਧਾ ਪ੍ਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਡੀ.ਐਨ.ਏ. ਆਰ.ਐਨ.ਏ., ਡੀ.ਐਨ.ਏ. ਫਿੰਗਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਸਟੈਮ ਸੈਲ, ਕਲੋਨਿੰਗ, ਟੈਸਟ ਟਿਊਬ ਬੇਬੀਜ਼, ਜੀਨਜ਼, ਬਣਾਉਟੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਜੀਨਜ਼ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਭਾਂਤ-ਭਾਂਤ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਸਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੀ ਪਿੱਠ ਭੂਮੀ ਵਿਚ ਮੈਂਡਲ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬੈਟੇਸਨ, ਜਾਹਨਸਨ, ਮਾਰਗਨ, ਬਰਿਜਿਜ਼, ਵਾਟਸਨ, ਕਰਿਕ, ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਖੁਰਾਣਾ, ਡੈਨੀਅਲ ਨਾਥਨਜ਼, ਵਰਨਰ ਅਰਬਰ, ਕੈਮਿਲਟਨ ਸਮਿਥ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਸਿੱਧੂ ਨੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੈੱਲ ਦੀ ਮਾਈਟਾਸਿਜ਼ ਤੇ ਮਾਇਆਸਿਜ਼ ਦੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵੰਡ, ਸਟੈਮ ਸੈੱਲਾਂ ਦੀ ਸੰਕਲਪ ਤੇ ਵਰਤੋਂ, ਕਲੋਨਿੰਗ ਦੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਜਨਨ ਵਿਚ ਉਪਯੋਗ, ਜੀਨੋਮ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ, ਜੀਨਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਮੋਜ਼ੋਮਾਂ ਦੇ ਭਰੂਣ ਵਿਚ ਸੰਗਠਨ, ਸੈੱਲਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ, ਜੀਨਾਂ ਤੇ ਕ੍ਰੋਮੋਜ਼ੋਮਾਂ ਦਾ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧ, ਡੀ.ਐਨ.ਏ. ਫਿੰਗਰ ਪ੍ਰਿੰਟਿੰਗ, ਇਨਸਾਨੀ ਕਲੋਨਿੰਗ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਨੈਤਿਕ ਪੱਖ, ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸਟੈੱਮ ਸੈਲਾਂ ਨਾਲ ਇਲਾਜ ਜਿਹੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉਤੇ ਚਰਚਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਕਰੈਮ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਜੈਨੇਟਿਕਸ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅੱਜ ਜਾਨਣਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ : 98722-60550

ਪਰਾਂਦਾ
ਲੇਖਕ : ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 104.

'ਪਰਾਂਦਾ' ਗੀਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ 70 ਗੀਤ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਅਣਜੰਮੀਆਂ ਧੀਆਂ ਦਾ ਰੁਦਨ, ਧੀਆਂ, ਬਦੇਸ਼ਾਂ 'ਚ ਬੈਠੇ ਮਾਹੀ ਦੀ ਤੜਪ, ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ 'ਚ ਬ੍ਰਿਹਾ ਕੁਠੀਆਂ ਨਾਰਾਂ ਦੇ ਮਾਹੀ ਦੇ ਵਸਲ ਲਈ ਹਾਉਕੇ-ਹਾਵੇ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ 'ਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਹੱਥੋਂ ਮਾਪਿਆਂ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੀ ਹੋ ਰਹੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਤੇ ਬੇਕਦਰੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਮੰਦਹਾਲੀ, ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਮਾਣ, ਮੁਹੱਬਤੀ ਜਿਊੜਿਆਂ ਦੇ ਚੋਹਲ-ਮੋਹਲ ਸ਼ਿਕਵੇ-ਹਾਵੇ, ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਰਾਂਗਲੀਆਂ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਰੰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁੱਖ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰ ਸਕੀਏ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472

ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ
ਮੂਲ ਲੇਖਕ : ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ
ਅਨੁਵਾਦ : ਪਵਨ ਟਿੱਬਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸ਼ਰੂਤੀ ਪਾਕਟ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਬੇਬਾਕ ਲੇਖਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੋ ਵੀ ਲਿਖਿਆ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮਕਬੂਲ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਹਰ ਲਿਖਤ 'ਤੇ ਚਰਚਾ ਹੋਈ, ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਉੱਠੇ ਅਤੇ ਥਾਣੇ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚੱਲੇ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ 'ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰ' ਉਸ ਦੀ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 9 ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਫ਼ਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਸਿਤਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ ਮਫਤੂਨ, ਨਵਾਬ ਕਸ਼ਮੀਰੀ, ਸਿਤਾਰਾ, ਚਿਰਾਗ ਹਸਨ ਹਸਰਤ, ਪੁਰਇਸਰਾਰ, ਨੀਨਾ, ਰਫ਼ੀਕ ਗਜ਼ਨਵੀ, ਪਾਰੋ ਦੇਵੀ, ਅਨਵਰ ਕਮਾਲ ਪਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਕੇ.ਕੇ. (ਕੁਲਦੀਪ ਕੌਰ) ਹਨ। ਮੰਟੋ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਇਹ ਕਮਾਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡੁੱਬ ਕੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀ ਸਿਆਹ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਕੋਨਿਆਂ ਦੇ ਆਰ-ਪਾਰ ਝਾਕਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੀਆਂ ਉਚਾਣਾਂ ਨਿਵਾਣਾਂ ਤੇ ਝਾਤ ਪਵਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਲਮ ਦੀ ਸਚਾਈ ਰਾਹੀਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਅਕਤਿਤਵ ਦੀ ਵੀ ਬੜੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਚੀਰ ਫਾੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗਤਾ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਨੂੰ ਮੰਟੋ ਜਦ ਆਪਣੀ ਦਿਲਚਸਪ ਗਲਪੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਬੜੀ ਮਸਾਲੇਦਾਰ ਲਿਖਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੰਟੋ ਪਾਤਰਾਂ (ਖਾਸ ਕਰ ਫ਼ਿਲਮੀ ਲੇਖਕ) ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉਪਰਲੇ ਮਖੌਟਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਅਤੇ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਉਤਾਰ ਕੇ ਅਸਲ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਵਿਚ ਹੀ ਮੰਟੋ ਦੀ ਕਲਮ ਦਾ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੇਖਾ ਚਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬੇਬਾਕ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
11 ਮਈ, 1912 ਨੂੰ ਜਨਮੇ ਅਤੇ 18 ਜਨਵਰੀ, 1955 ਨੂੰ ਚੱਲ ਵਸੇ ਮੰਟੋ ਦੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਪਵਨ ਟਿੱਬਾ ਨੇ ਉਰਦੂ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਅਨੁਵਾਦ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਨੁਵਾਦ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਹ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਕਿਰਤ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਸੁਖਪਾਲ ਸਿੰਘ ਥਿੰਦ
ਮੋ: 98885-21960

ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ
ਕਵੀ : ਮਦਨ ਵੀਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

'ਖਾਰਾ ਪਾਣੀ' ਮਦਨ ਵੀਰਾ ਰਚਿਤ ਚੌਥਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਭਾਖਿਆ, ਨਾਬਰਾਂ ਦੀ ਇਬਾਦਤ ਅਤੇ ਤੰਦ-ਤਾਣੀ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਲਿਤ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਕਾਵਿ ਪੈਰਾਡਾਈਸ ਸਿਰਜਕ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਵਸਤੂ ਉਹ ਵਿਜੋਗਿਆ ਮਨੁੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਵੀ ਅਜਿਹੇ ਦਲਿਤ ਤੇ ਦਮਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਕਰੂਪ ਸਰੂਪ ਉੱਪਰ ਵਿਅੰਗ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :
ਹਰ ਰਸਤਾ ਹਰ ਪੈਂਡਾ
ਕਿਸੇ 'ਸ਼ਾਹੀ ਹਵੇਲੀ' ਜਾਂ
'ਫਾਰਮ ਹਾਊਸ' ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ
ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ
ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾ
ਮੇਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ
ਮੇਰਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ :
ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਖਲੋਤਾ ਮੈਂ
ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬਾਕੀ
ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਜਾਪਦੇ ਨੇ
ਬੌਨੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ
ਜੋ ਤੋੜਾਂ ਤੇ ਖੋੜਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਨਾਲ
ਆਪਣੇ ਕੱਦ ਨਾਪਦੇ ਨੇ...
ਮਦਨ ਵੀਰਾ ਰਚਿਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਤੇ ਸੰਬੋਧਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਕਲਾ ਪੱਖੋਂ ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ।

-ਡਾ: ਜਸਵੀਰ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 94170-12430.

13-10-2013

 ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚਲੀ ਉਡਾਣ
ਲੇਖਕ : ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 300 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 272.

'ਗੁਫ਼ਾ ਵਿਚਲੀ ਉਡਾਣ' ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸ: ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੇ ਲਗਭਗ 12 ਸਵੈਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਸੰਸਮਰਣ ਹਨ। ਸ: ਸੰਧੂ ਦਾ ਜਨਮ 1945 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਦੇ 6-7 ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਹਾਣੀਆਂ ਉਪਰ ਫੀਚਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਟੈਲੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ, ਰੇਡੀਓ ਨਾਟਕ ਅਤੇ ਰੰਗਮੰਚੀ ਨਾਟਕ ਵੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵਸਤੂ-ਸਮੱਗਰੀ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ-ਜੁਗਤਾਂ ਉੱਪਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ੋਧ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਿਖੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ/ਰਹੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੁਰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਵਿਪਰੀਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਆਢਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਬਚ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਆਤਮ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਜਾਂ ਕਾਇਰ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚੋਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ 1972 ਈ: ਵਿਚ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 4-5 ਵਾਰ ਹੋਰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਵਾਲਾਤਾਂ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਨਟੈਰੋਗੇਸ਼ਨ ਕੇਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਚਖਣਾ ਪਿਆ। ਉਹ ਇਕ ਜੁਝਾਰਵਾਦੀ ਲੇਖਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦੇ ਇਵਜ਼ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ ਪਰ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ। ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵੇਰਵੇ ਇਕ ਜਾਸੂਸੀ ਨਾਵਲ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹੇ-ਸੁਣੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਹ ਵੇਰਵੇ ਕਾਫੀ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਹੋਣਗੇ। ਉਂਜ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹਥਲੀ ਸਵੈਜੀਵਨੀ ਵਿਚ ਵੀ ਗਲਪੀ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਧਿਆਇ 'ਨਰਮ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪਰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ : ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ' ਲੇਖਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਰਜਵੰਤ ਕੌਰ ਸੰਧੂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ ਸਹਿਜ-ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕੁਝ ਵਧੇਰੇ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਵਕਾਰ ਦਾਉ ਉੱਪਰ ਜੁ ਲੱਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਕਤਾ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਹਰ ਵੱਡੇ ਲੇਖਕ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਉਜਵਲ ਆਸ਼ਾ
ਲੇਖਕ : ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਿਬਰਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਉਡਾਨ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨ, ਮਾਨਸਾ
ਮੁੱਲ : 160 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 160.

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਗਗਨ 'ਤੇ ਨਾਵਲ ਵਿਧਾ ਪੂਰੀ ਉੜਾਨ 'ਤੇ ਹੈ। ਨਾਵਲਿਸਟ ਰਾਜਿੰਦਰ ਬਿਬਰਾ ਦਾ ਨਵ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਦਸਵਾਂ ਨਾਵਲ 'ਉੱਜਵਲ ਆਸ਼ਾ' ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲ ਵਿਚ ਕੇਂਦਰੀ ਕਥਾਨਕ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਂਦਰਤ ਪੱਖ ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ 'ਪਾਤਰਾਂ' ਦੀ ਬਹਿਸ ਤੇ ਲੇਖਕੀ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਮੂਲ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਚੁੱਕਿਆ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਨਿਘਾਰ ਦੀ ਸਿਖ਼ਰ। ਨਾਵਲ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੇਖ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ (ਭਾਈ ਪਾਤਰ) ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਡਾ: ਬੋਪਾਰਾਏ, ਡਾ: ਵਾਲੀਆ, ਡਾ: ਜੌਹਲ, ਵਿਜੈ ਪ੍ਰਤਾਪ, ਪ੍ਰੋ: ਵੇਦ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ: ਜੈਸਵਾਲ, ਡਾ: ਗੋਸਵਾਮੀ, ਡਾ: ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਡਾ: ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ (ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਕਾਲਰ), ਪ੍ਰੋ: ਦਸੌਂਦਾ ਸਿੰਘ, ਬਚਿੱਤਰ ਸਿੰਘ (ਪੀ.ਐਚ.ਡੀ. ਸਕਾਲਰ), ਵਿਚਾਲੇ ਲਗਭਗ 42 ਸਫ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਗਿਆਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਆਰਥਿਕਤਾ, ਕਲਚਰਲ, ਭਾਸ਼ਾਈ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਅੰਕੜਿਆਂ ਸਹਿਤ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਗੋਂ ਵਾਰਤਾਕਾਰ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਗਿਆਨ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਬੌਧਿਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਚੈਪਟਰ 5 ਤੋਂ ਰਾਜਨਬੀਰ ਸਿੰਘ ਨਾਂਅ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਚਰਿੱਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਅਜੋਕੇ ਨਿੱਘਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਬਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਈ.ਏ.ਐਸ. ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਸਿਆਸੀ ਸ਼ਤਰੰਜ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਪਿਆਦੇ ਬਣੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਤ ਦਾ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਖੁਲਾਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨੇਕੀ, ਭਲਾਈ, ਦਇਆ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਖਿਮਾਂ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬੇਸਾਨੀ ਹੋ ਜਾਣਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਹੇਰਾਫੇਰੀ, ਹਿੰਸਾ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਸਫਾ 147 ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਧਰਮ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਮੂਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਰਹੱਸਮਈ ਹੋ ਨਿਬੜਿਆ ਹੈ। ਭਾਗ-2 ਅਨੁਲੇਖ ਵਿਚ 'ਕਮਲ ਅੱਜੂ ਦਿਅਰ ਬਗਲਾੜਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ' ਵਿਖੇ 29 ਸਕਾਲਰਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠ ਕਰਾਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਅੰਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਲਾਈਮੈਕਸ 'ਤੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਵੇਰਵਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਸ਼ਿਲਪ ਪੱਖੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਹ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਨਾਵਲ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਿੰ: ਧਰਮਪਾਲ ਸਾਹਿਲ
ਮੋ: 98761-56964

ਝੀਲ ਵਿਚਲਾ ਸਮੁੰਦਰ
ਸ਼ਾਇਰ : ਡਾ: ਸਤੀਸ਼ ਠੁਕਰਾਲ 'ਸੋਨੀ'
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 103.

ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗੀਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਹਿਸਾਸਾਂ, ਵਲਵਲਿਆਂ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਕਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ। ਵਤਨ ਦਾ ਪਿਆਰ, ਪੰਜਾਬੀਅਤ, ਇਨਸਾਨੀਅਤ, ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ ਚਿੰਤਨ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਸੁੱਚਤਾ ਨਾਲ ਲਬਰੇਜ਼ ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਭਾਵੇਂ ਰੂਪਕ ਪੱਖੋਂ ਹਾਲੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ ਪਰ ਚੰਗਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮਾਜਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਸਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਇਸ਼ਕ ਮਿਜਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਇਸ਼ਕ ਹਕੀਕੀ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਨਾ ਰੰਗਤ ਵੀ ਹੈ। ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰੰਗ-ਵਸਲ, ਹਿਜਰ, ਤੜਪ, ਤਾਂਘ, ਗ਼ਮ, ਬਿਹਬਲਤਾ ਆਦਿ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ। ਆਓ ਕੁਝ ਝਲਕਾਂ ਦੇਖੀਏ-
-ਵੇਖ ਮੁਹੱਬਤ ਵਿਚ ਕੈਸਾ ਇਹ ਮੁਕਾਮ ਆਇਆ
ਸਾਡੇ ਹੀ ਕਤਲ ਦਾ ਸਿਰ ਸਾਡੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਆਇਆ।
-ਤੇਰੇ ਚਾਨਣ ਕੀਤਾ ਦਿਲ 'ਚੋਂ ਦੂਰ ਹਨੇਰਾ ਵੇ
ਖ਼ੁਦ ਤੁਰ ਗਿਆ ਸੱਜਣਾ ਵੇਖੇ ਬਿਨਾਂ ਸਵੇਰਾ ਵੇ।
-ਮਿਲ ਜਾਏ ਜੇ ਇਸ਼ਕ ਘੁੱਟ ਕੇ ਫੜ ਲਵੀਂ
ਰੱਬ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਇਹਦਾ ਰੁਤਬਾ ਨਹੀਂ।
-ਸੁੰਨੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਸੁੰਨੀਆਂ ਰਾਹਵਾਂ
ਦਿਲ ਅੜਿਆ ਕਿਵੇਂ ਗੀਤ ਮੈਂ ਗਾਵਾਂ।
-ਇਕ ਗੌਰਵ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣਾ
ਇਕ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਹੋਣਾ।
ਸਰਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗੀਤ ਤੇ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਸੁਹਜ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਗਹਿਰੇ ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਸ ਹੈ ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸਿਰਜੇਗਾ।

ਵਿੱਦਿਆ ਤੈਨੂੰ ਕੌਣ ਵੀਚਾਰੇ
ਲੇਖਕ : ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਚੰਦ ਨਵਾਂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਕਹਾਣੀਨੁਮਾ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ, ਵਿਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਗਿਰਾਵਟਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਪੱਖਾਂ, ਕੰਮਾਂਕਾਜਾਂ ਅਤੇ ਕੁਤਾਹੀਆਂ ਦਾ ਵਰਨਣ ਬੜੀ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਕਰਕੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਵੀ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖੀਆਂ ਅਤੇ ਹੱਡੀਂ ਵਰਤੀਆਂ ਸਚਾਈਆਂ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਕੰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੰਡਣਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਹਿਤ ਜੀਵਨ ਲਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ 'ਵਿਦਿਆ ਵੀਚਾਰੀ ਤਾਂ ਪਰਉਪਕਾਰੀ'। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਟਾਵਾਂ ਹੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਾਕ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਨਾ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਆਪਣੇ ਕਿੱਤੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਢਾਂਚਾ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ ਕੌਮ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਤਬਾਹ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਤਨਖਾਹਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਟਿਊਸ਼ਨਾਂ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਨਿੱਜੀ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਅਧਿਆਪਕ ਨਸ਼ੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗਾਈਡਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾ ਕੇ ਕੰਮ ਸਾਰਦੇ ਹਨ, ਪਾਰਟੀਬਾਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਤਾਂ ਏਨਾ ਗਿਰ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭੋਲੀਆਂ-ਭਾਲੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਧਿਆਪਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੁਹਿਰਦ, ਵਚਨਬੱਧ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਧਿਆਪਕ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੀ ਪਨੀਰੀ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਤੇ ਚੰਗੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਨਾਲ ਨਕਲਾਂ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕੋਹੜ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ। ਦਿਸ਼ਾ, ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ : 98147-16367.

13-10-2013

 ਕਦੋਂ ਤੀਕਰ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰ : ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਅਰਸ਼ਦੀਪ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਦਕੋਹਾ (ਜਲੰਧਰ)
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਗ਼ਜ਼ਲਗੋ ਸ੍ਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ (1953-2012) ਦਾ ਅਹਿਮ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਉਪਰੰਤ ਮਾਨਵ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇਸ਼ਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਮਾਨਵ ਨੇ ਮਰਹੂਮ ਕਵੀ ਦੇ ਭਰਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਮਿੱਤਰ ਸ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਅਤੇ ਸ: ਗੁਰਦੀਪ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ-ਦੀਪ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਸਹਿਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨਾ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਬੇਟੀਆਂ ਅੰਸ਼ੂ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬਾ ਨਿਸ਼ੂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵੀ ਉਲੇਖਯੋਗ ਦੇਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿਚ ਸ: ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ ਦੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਜਾਣ-ਪਚਾਣ ਕਰਵਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।
ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ: ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮਾਨਵ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਆਧੁਨਿਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਹਿੰਦਰ ਮਾਨਵ ਦਾ ਬੜਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਮਿਆਰੀ ਅਤੇ ਪਰਪੱਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਰੂਪਾਕਾਰ, ਅਰੂਜ਼ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਦੋ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ-ਗੁੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ ਨੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਦੇ ਇਸ ਰੂਪ ਉਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬੜੀ ਪੀਡੀ ਪਕੜ ਸੀ। ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਇਕ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਕੁਝ ਅਸ਼ਆਰ ਦੇਖੋ :
ਭਗਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ,
ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਗਿਰਗਿਟ ਵਾਂਗੂ ਰੰਗ ਬਦਲਦੇ,
ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਡੰਗ-ਟਪਾਊ, ਲੋਕ-ਲੁਭਾਊ
ਫਰਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਅੰਨ ਦੇ ਦਾਤੇ ਭੁੱਖੇ ਮਰਦੇ
ਕਿਰਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣਾ ਰਾਗ ਅਲਾਪਣ ਵਾਲੇ
ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ੈਤਾਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਚੜ੍ਹੀਆਂ
ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲਗਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇਸ਼ਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਹੋਣਹਾਰ ਬੇਟੀਆਂ ਨੇ ਮਰਹੂਮ ਕਵੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮਾਨਵ ਨੂੰ ਇਕ ਸੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਹਾਰਦਿਕ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ : 98760-52136

ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ
ਲੇਖਕ : ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹਲਵਾਰਵੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 450 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 324.

ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਹਲਵਾਰਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਉਸਾਰੂ ਸੋਚ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ, ਕਵੀ, ਪੱਤਰਕਾਰ, ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸੰਗਰਾਮੀਆ ਕਈ ਕੁਝ ਸੀ। ਜੁਝਾਰੂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸੰਗਰਾਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜੁਝਾਰ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖੀ ਤੇ ਰੂਪੋਸ਼ੀ ਦੇ ਦਿਨ ਵੀ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ ਵਿਚਾਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਰਤਾ ਕੁ ਸਮਝੌਤਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੱਤਰਕਾਰ ਬਣ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਅੱਗ ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਸੰਜਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਵਰਤਣ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਪੱਤਰਕਾਰਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜਲੌਅ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਉਸ ਦੀਆਂ 162 ਸੰਪਾਦਕੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਸੰਕਲਨ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਕਲਨ ਵਿਚ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਲਿਖਤਾਂ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਲਘੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੱਖੋਂ ਚਿਰ ਜੀਵੀ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ/ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁੱਦਿਆਂ, ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੁਆਰੇ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਆਰਥਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ਬਾਰੇ ਬੇਬਾਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਦਰਸ਼, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧ, ਗੰਧਲੀ ਸਿਆਸਤ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਜਾਲ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਨੀਤੀ, ਪ੍ਰਵਾਸ, ਊਰਜਾ ਨੀਤੀ, ਵਿਦਿਅਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਦੌੜ, ਹੜਤਾਲਾਂ, ਅਮਨ ਲਹਿਰ, ਜੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ/ਦਿਸ਼ਾ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ/ਇਲਾਜ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਦੰਭ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿਹੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਮਸਲੇ ਛੇੜਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸੰਖੇਪ, ਸਪੱਸ਼ਟ, ਉਸਾਰੂ ਸੁਝਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ ਇਹ ਲਿਖਤਾਂ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਮੇਂ/ਸਥਿਤੀ ਵਿਚੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਅੱਜ ਵੀ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਸਿਆਣੇ ਸੰਪਾਦਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਸਾਂਭਣਯੋਗ ਹੈ।

-ਡਾ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਧੀਰ
ਮੋ: 98722-60550

ਸ਼ਸਤ੍ਰਨਾਮਾ
ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਦਰਜ਼, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 288.

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਅਮੀਰ ਵਿਰਾਸਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੀ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਆਦਿ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਖਾਤਰ ਸ਼ਸਤਰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਰਵਾਇਤੀ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਕਰਨ-ਗੋਚਰੇ ਕਾਰਜ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਨੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਉਪਰ ਸ਼ੰਕਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗਤਕਾ ਮਾਸਟਰ ਵੱਲੋਂ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸੀਮਤ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਖ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਸਮੇਂ ਤਰਤੀਬਵਾਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਰੋਲ-ਘਚੋਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਲੇਖਕ ਕਈ ਵਾਰ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਅਣਛੋਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗੀ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511.

ਹੂਕ
ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾ : ਲਾਡੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੁੱਲਰ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 80 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 88.

ਲਾਡੀ ਸੁਖਜਿੰਦਰ ਕੌਰ ਭੁੱਲਰ ਨਵੀਂ ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾ ਹੈ ਤੇ ਹੂਕ ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਕਹੱਤਰ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਛਾਇਆ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਲਾਡੀ ਜਨਾਬ ਅਮਰ ਨਾਥ ਕੌਸਤੁਭ ਦੀ ਸ਼ਾਗਿਰਦਾ ਹੈ। ਉਸਤਾਦ ਅਮਰ ਨਾਥ ਕੌਸਤੁਭ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਮਹਾਂਰਥੀ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਚੋਖੀ ਹੈ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ 'ਚੋਂ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਉਸਤਾਦ ਨੇ ਸੰਵਾਰਿਆ ਹੈ ਉਹ ਤਕਨੀਕੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਹਨ ਪਰ ਬਾਕੀ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਉਕਤਾਈਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕ ਛਪਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਦੀ ਕਾਹਲ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਈਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਉਲਝ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਲਝ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਉਂਝ ਲਾਡੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 'ਚੋਂ ਸਫ਼ਲ ਹੈ ਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਅੰਦਰ ਦਰਦ ਹੈ, ਤੜਪ ਹੈ, ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਤਰਤੀਬ ਦੇਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਹੈ। ਗ਼ਜ਼ਲਕਾਰਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ ਪਿਆਰ ਹੈ ਜੋ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੁਣ ਗ਼ਜ਼ਲ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ, ਬੌਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਤਨ ਤੇ ਬੇਤਰਤੀਬੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਰਾ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਹੋਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨਾ ਹੋਏਗਾ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਦਰਦ ਨੂੰ ਲੋਕਦਰਦ ਵਿਚ ਬਦਲਣਾ ਹੋਏਗਾ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਮਰ ਨਾਥ ਕੌਸਤੁਭ, ਚੰਨ ਮੋਮੀ, ਸੁਰਜੀਤ ਸਾਜਨ, ਲਾਲੀ ਕਰਤਾਰ ਪੁਰੀ, ਬਲਜੀਤ ਬਰਾੜ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

ਡੇਢ ਅੱਖ
ਲੇਖਕ : ਬੇਜ਼ਾਰ ਨਾਗਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 112.

'ਡੇਢ ਅੱਖ' ਕਵੀ ਬੇਜ਼ਾਰ ਨਾਗਾ ਦਾ ਸੱਤਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਵੀ ਛੇ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲ ਪਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਮਰ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲੇਖਕ ਦੇ ਪ੍ਰੌੜ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਤਜਰਬੇ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇਰੀ ਜੀਵਨ ਅਨੁਭਵ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਿਆ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਰਾਜ ਕਾਲ ਤੇ ਆਖਰ ਆਧੁਨਿਕ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਯੁੱਗ ਤੱਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਤੱਕਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦੀ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੀਆਂ ਹਨ।
'ਬੇਜ਼ਾਰ ਨਾਗਾ' ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਪੜਚੋਲਵੀਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਵਾਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਿਅੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਾਵਿ ਜੁਗਤ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 'ਮੇਰਾ ਅੱਜ' ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਇਕ ਮਜ਼ਦੂਰ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲੋਂ ਬਦਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਅ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਵਿਚ ਔਰਤ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਮੈਂ ਔਰਤ ਬਣ ਗਈ' ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪਿਸ ਰਹੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਕਵਿਤਾ 'ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਹੋਰ ਹੈ' ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਅਮੀਰ ਤੇ ਗਰੀਬ ਦੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਕਿਰਤ ਦੀ ਲੁੱਟ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਤੇ ਆਮ ਆਦਮੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬੇਜ਼ਾਰ ਨਾਗਾ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਤੇ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਕਵੀ ਮੁਬਾਰਕ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698.

ਸੋਨ ਮਿਰਗ ਦੀ ਵਾਰਤਾ
ਲੇਖਕ : ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਵਿਸ਼ਵ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 100 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 152.

ਜਸਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾਨ (ਡਾ:) ਚੌਥੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਉੱਭਰਦਾ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਮੌਕੇ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਸਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਬੇਟੇ ਨੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਛਪਵਾਇਆ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ 18 ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। 'ਵਰਣ ਸ਼ੰਕਰ' ਕਹਾਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਿਆਸਤ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਬਿਨਾਂ ਦਰਜਾ' ਕਥਾ ਰਚਨਾ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਪਾੜਾ ਵਰਨਣ ਹੈ। ਇਕ ਕੁਰਸੀ ਇਕ ਸੀ ਕਾਠੀ ਦਫ਼ਤਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਕਲਰਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਹੈ। 'ਸਟਿੱਲ' ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। 'ਬਾਦਸ਼ਾਹ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ' ਫੈਂਟੇਸੀ ਵਿਧੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। 'ਫਿਰ ਵੀ' ਪੰਜਾਬ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥਕ ਵਰਨਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਫਿਰ ਵੀ' ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਲੰਮੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਗਲਪੀ ਬਿੰਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। 'ਛੱਜੂ ਪਾਗਲ ਦੀ ਵਾਰਤਾ' ਵੱਖਰੀ ਚਰਚਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਚ-ਵਿਚਾਲੇ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਹਿਣਕਦਾ ਹੈ। 'ਖੁਸ਼ੀ' ਵਿਅੰਗਭਾਵੀ ਕਥਾ-ਰਚਨਾ ਹੈ। 'ਭ੍ਰਮ ਭੂਖੇ ਮੋਹੇ ਪਿਆਸੇ' ਪਾਤਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਵਰਗੇ ਪਾਤਰ ਆਮ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਛਾਂ' ਦਲਿਤ ਜੀਵਨ ਦੇ ਯਥਾਰਥਕ ਵੇਰਵੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। 'ਆਪਣੇ ਮਤਲਬ ਦੀ ਗੱਲ' 'ਮਾਜ਼ੀ ਕੌਣ ਕਾਫ਼ਰ ਕੌਣ, ਮਰੀਚਕਾ, ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਸਮੁੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਕਥਾ-ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਜਸਪਾਲ ਮਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਰਕਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਖਰਾਓ, ਨਵਯੁਵਕਾਂ ਦੀ ਉਦੇਸ਼ਹੀਣ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਕਦਰਾਂ ਦੇ ਵਿਗਠਨ ਦੇ ਬੀਜ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣਾ ਸੀ ਪਰ...।

-ਜੋਗਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨਿਰਾਲਾ
ਮੋ: 09797313927

ਹਾਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ
ਲੇਖਕ : ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਰਵਾਹਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਦਿੱਲੀ-6
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 119.

ਸੁਖਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮਰਵਾਹਾ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਸ-ਵਿਅੰਗ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਲੇਖਕ ਹੈ। 'ਹਾਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦਾ' ਪੁਸਤਕ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਪਣਾ 14ਵੇਂ ਰਤਨ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੈ।
ਮਰਵਾਹਾ ਕੋਲ ਪੇਂਡੂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਤੇ ਦਫ਼ਤਰੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਇਸ ਭੰਡਾਰੇ ਦਾ ਸਦਾ ਵਰਤ ਲਗਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਲੇਬੀਆਂ ਖੁਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਰਫ਼ੀ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਤੰਦੂਰੀ ਨਾਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚਿੱਕਨਾਂ ਦੀ ਚਟਨੀ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੌੜੀ ਕੁਕੀਨ ਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਸ਼ੂਗਰ ਵਿਚ ਵਲ੍ਹੇਟ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਕੁਨੀਨ ਹੀ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਬੰਦਿਆਂ ਅੰਦਰਲੇ ਰੋਗੀ ਜਰਾਸੀਮਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਰੁਝਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਉਹ ਦਫ਼ਤਰੀ ਬੰਦਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਦਫ਼ਤਰੀ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਮਹਿਕਮਾ ਹੋਵੇ ਚਾਹੇ ਟੈਲੀਫੋਨ ਮਹਿਕਮਾ, ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਘਪਲਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਤਤਕਾਲ ਸੇਵਾ ਦਾ ਖੱਪਖਾਨਾ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਅੰਗ ਗੁਲੇਲ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੁੰਡਦਾ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਅੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਤਿਉੜੀਆਂ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ, ਕਚੀਚੀਆਂ ਨਹੀਂ ਵੱਟਦਾ, ਅੱਖਾਂ ਲਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਬੁੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਭਚੀਟਦਾ, ਮੁੱਠੀਆਂ ਨਹੀਂ ਕਸਦਾ, ਹੱਸਦਾ ਹੱਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮੰਤਵ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਤੇ ਵੀ ਹੱਸਣੋਂ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਕਰਨੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਖ਼ੁਦ 'ਤੇ ਹੱਸ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੀ ਅਸਲੀ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਵਿਅੰਗਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਵਿਅੰਗ ਕਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਹੱਸਦੇ-ਹੱਸਦੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਅੰਗ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲਦੇ ਹਨ।

-ਕੇ. ਐਲ. ਗਰਗ
ਮੋ: 94635-37050

ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ
ਅਨੁਵਾਦਕ : ਪ੍ਰੋ: ਵੀਨਾ ਅਰੋੜਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸਨਜ਼, ਸਮਾਣਾ
ਮੁੱਲ : 60 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 72.

'ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ' ਨਾਮੀ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਰਬਿੰਦਰ ਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਦੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅੱਠ ਚਰਚਿਤ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਡਾ: ਵੀਨਾ ਅਰੋੜਾ ਨੇ ਬੜੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ : ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ, ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ, ਜਾਇਦਾਦ ਦਾ ਤੋਹਫਾ, ਛੁੱਟੀ, ਹੱਕਦਾਰੀ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਹਿਰਨ, ਮੁੰਨਾ ਬਾਬੂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਪੂਰਤੀ। ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪਾਠ ਕੀਤਿਆਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਬੰਗਲਾ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਰੰਗਤ ਬੰਗਾਲ ਭਾਵ ਕਲਕਤਾ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ, ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਅਤੇ ਉਦਗਾਰਾਂ, ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੌਜ ਮਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਨਿਹਾਇਤ ਹੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਹੀ ਡੁਲ੍ਹ-ਡੁਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਬਲਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਦੀਵੀ ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਮਨੁੱਖੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਕਰਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਆਰ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਛੋਟੇ-ਵੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ-ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਇਕਸਾਰ ਹੈ। ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ 'ਚ ਗਰੀਬ ਕਾਬਲੀਵਾਲਾ ਕਲਕੱਲਾ ਨਿਵਾਸੀ ਲੇਖਕ ਦੀ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ 'ਮਿੰਨੀ' ਵਿਚੋਂ ਦੂਰ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਨੂੰ ਚਿਤਵਕੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਜਿਹਾ ਪਿਆਰ ਉਸ 'ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਵਰ ਕਰਕੇ ਗਦ-ਗਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਸੁਖਦੇਵ ਮਾਦਪੁਰੀ
ਮੋ: 94630-34472.

6-10-2013

 ਚੋਣਵੀਂ ਕਵਿਤਾ
ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ

ਸੰਪਾਦਕ : ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਜਲੰਧਰ (ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ)
ਮੁੱਲ : ਪੇਪਰਬੈਕ 100 ਰੁਪਏ, ਸਜਿਲਦ 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 192.

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬੀਜਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁਗਲ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਬੇਅਣਖਾ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਦੇਸ਼ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ-
ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥
ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਜਿਥੇ ਮੁਗਲ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਲੋਹਾ ਲਿਆ, ਉਥੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਚੱਲੀਆਂ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਰ-ਮਿਟਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿੰਨਾ ਲੰਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਉਹ ਘੱਟ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਜਲੰਧਰ ਨੇ 'ਪੰਜ ਆਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ' ਦੇ ਨਾਂਅ ਹੇਠ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਛਾਪਣ ਦਾ ਜੋ ਬੀੜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ।
ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਚਾਅ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਤੇ 'ਗ਼ਦਰ ਦੇ ਕਵੀ' ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। 'ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਗੂੰਜ' ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁੰਮਨਾਮ, ਬੇਨਾਮ, ਫਰਜ਼ੀ ਨਾਂਅ ਅਤੇ ਅਸਲ ਨਾਂਅ ਵਾਲੇ ਗਦਰੀ ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਗਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੀਨ-ਇਮਾਨ ਗਦਰ ਹੈ। ਗਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ-ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਕੇਵਲ ਗਦਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਗਦਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ-
ਆਓ ਸ਼ੇਰੋ ਗਦਰ ਮਚਾਈਏ
ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਖੁੰਝਾਵਣ ਦਾ।
ਕੁਝ ਨਜ਼ਮਾਂ ਵਿਚ 'ਗ਼ਦਰ' ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ-
ਨਾਲ ਦਿਲੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ 'ਗ਼ਦਰ' ਪੜ੍ਹਨ।
ਇਹ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਚੇਗੀ ਜਾਨ ਸਾਡੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਾਵਿ-ਕਲਾ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਜਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਕਵੀਆਂ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਨਿਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਗੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਖਾਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਪਾਈਆਂ ਤਾਂ ਹੀ ਇਕ ਕਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ :
ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀਓ ਰੱਖਣਾ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ
ਕਿਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਭੁਲਾ ਜਾਣਾ।
ਖਾਤਰ ਵਤਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹੇ ਹਾਂ ਫਾਂਸੀਆਂ 'ਤੇ
ਦੇਖ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਘਬਰਾ ਜਾਣਾ।
ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜੋ ਸੁਪਨੇ ਲਏ ਸਨ, ਉਹ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਚੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਸਾਹਿਤ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇਕ ਨਵੀਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਕਵਿਤਾਵਾਂ (ਪੰਨਾ 18, 19, 22, 23 ਤੇ 24) ਦੋ ਵਾਰ ਛਪ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਸੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।
ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਕਨਵੀਨਰ ਸ੍ਰੀ ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਤੇ ਬੱਬਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਲਗਨ ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਉੱਦਮ ਬੇਹੱਦ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਹੈ।

-ਨਰਿੰਜਨ ਸਿੰਘ ਸਾਥੀ
ਮੋ: 98155-40968

ਪਵੇ ਕਲੇਜੇ ਧੂਹ
ਗੀਤਕਾਰ : ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗਰੇਵਾਲ ਜੌਲੀ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 111.

ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਗੀਤ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਸਬੰਧ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ। ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਫੂਹੜ ਕਿਸਮ ਦੀ ਗੀਤਕਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਵਰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਰੱਖੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਨੇ ਚੰਗੇ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤਾਖ਼ਰ ਜੇ ਗੀਤ ਲੇਖਣ ਵਲ ਬਣਦਾ ਧਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਅਜ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਜਨਾਬ ਦੀਪਕ ਜੈਤੋਈ, ਸ਼ਿਵ ਬਟਾਵਲੀ, ਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਫ਼ਰੀ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਹਸਨਪੁਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗੀਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਫ਼ਿਲਾ ਵੱਡਾ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਪਰ ਘਟਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਕਾਫ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਗਰੇਵਾਲ ਜੌਲੀ ਵਰਗੇ ਹੋਰ ਗੀਤਕਾਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। 'ਪਵੇ ਕਲੇਜੇ ਧੂਹ' ਗਰੇਵਾਲ ਦੀ ਦੂਜੀ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। 'ਪਵੇ ਕਲੇਜੇ ਧੂਹ' ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਦੇ ਗੀਤ ਭਾਵੇਂ ਹਲਕੇ-ਫੁਲਕੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗੀਤਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੀਤਕਾਰ ਦੇ ਗੀਤ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਰਾਂਗਲੀ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸਾਂ ਦਾ ਦਰਦ ਵੀ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਜੰਮਣ ਭੋਂ ਦਾ ਉਦਰੇਵਾਂ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਹਲਕਾ ਫੁਲਕਾ ਸੰਵਾਦ ਵੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖੜਿਆਂ ਨੂੰ ਗਰੇਵਾਲ ਨੇ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਗਾਏ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਗੀਤ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵੀ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗਰੇਵਾਲ ਦਾ ਇਹ ਯਤਨ ਸਰਾਹੁਣਯੋਗ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਰ ਬਾਰੇ ਹਰਦੇਵ ਦਿਲਗੀਰ, ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਭੱਠਲ, ਅਵਤਾਰ ਧਾਲੀਵਾਲ, ਮਨਜਿੰਦਰ ਧਨੋਆ ਤੇ ਗੁਰਭਜਨ ਗਿੱਲ ਦੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਵੀ ਛਾਪੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

-ਗੁਰਦਿਆਲ ਰੌਸ਼ਨ
ਮੋ: 9988444002

 

6-10-2013

 ਫ਼ਕੀਰਾ
ਲੇਖਕ : ਪ੍ਰੋ: ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੰਦੌੜ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 120 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 96.

ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ 9 ਕਹਾਣੀਆਂ ਅੰਕਿਤ ਹਨ। ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹੀ ਸੱਚੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਇਹ ਹਿਰਦੇਵੇਧਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਾਲਜਾ ਚੀਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਲੋੜਾਂ ਥੁੜ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗਰੀਬੜਾ ਬਚਪਨ, ਦਲਿਤ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਬੇਬਸੀਆਂ, ਨਿਰਾਦਰ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਤਕੜੇ ਵੱਲੋਂ ਮਾੜੇ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਲਾਚਾਰ ਵੇਦਨਾ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀਆਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ।
ਗਰੀਬੀ, ਲਾਚਾਰੀ ਅਤੇ ਤਰਸੇਵਿਆਂ ਭਰੀਆਂ ਅੱਕੀਆਂ ਥੱਕੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰੱਬ ਥੰਮ੍ਹੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਇਨਕਲਾਬ, ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਰੋਹ ਉੱਠਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਫੱਕਰ ਫ਼ਕੀਰ ਬਣੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਸਬਰ, ਧੀਰਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਮਸਕੀਨਗੀ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਢਾਲ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਜਾਤ ਅਭਿਮਾਨੀ ਰੱਬੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਇਲਾਹੀ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਖੇੜਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਕੇ ਅਧੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਤਹਿਜ਼ੀਬ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣੇ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਸੁੱਚੇ ਮੋਤੀਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੇਈਮਾਨੀ ਤੇ ਲਾਲਚ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਮਈ ਪਾਣੀ, ਮਾਂ ਧਰਤੀ ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੈਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੋਂ ਪਿਆਰ, ਮੁਹੱਬਤ, ਸਨੇਹ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਮਾਰਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸੱਚੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਤਮਾ ਵਲੂੰਧਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦਾ ਭਿੰਨ ਭੇਦ ਮਿਟਾ ਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਣ ਦੀ ਜਾਂਚ ਸਿਖਾਈ ਸੀ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਧਰਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ-ਸੁੱਚੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਚਿੰਤਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਜਗਤ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਹੈ।

ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਮੁਹੱਲਾ
ਕਹਾਣੀਕਾਰ : ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਯੂਨੀਸਟਾਰ ਬੁਕਸ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 125 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 71.

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਮੀਰ, ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਤੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਗੀਤ, ਮੁਹਾਵਰੇ, ਬੁਝਾਰਤਾਂ, ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ, ਬਾਲ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਤਾਂ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਛੱਤਾਂ ਤੇ ਸੌਂਦਿਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰਜਾਈਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਜਾਂ ਧੂਣੀਆਂ ਸੇਕਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਾਤਾਂ ਪਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਾਣੀਆਂ ਜਾਂ ਬਾਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਦਾ ਨਿੱਘ, ਅਪਣੱਤ ਅਤੇ ਦੁਲਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਬਾਲਾਂ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸੁਹਜ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੱਢ ਸਕਦੇ। ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ, ਨਾਰੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਪਿਆਰ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਰਹਿਣਾ, ਟੀ.ਵੀ. ਕਲਚਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਚੈਨਲਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਰਹੁ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਗੰਧਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ, ਪਹਿਰਾਵਾ, ਖਾਣ ਪੀਣ ਅਤੇ ਸੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਪੱਛਮੀ ਤਰਜ਼ੇ-ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਜ਼ਕ ਸਮੇਂ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸਾਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਉਂ ਸਾਰਥਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਫਰਜ਼ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਕ ਲੋਕ ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗਾਥਾ ਨੂੰ ਦਿਲਚਸਪ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਹਾਣੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵੀ ਰਾਜੇ ਰਾਣੀਆਂ, ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਦੈਂਤਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੁਨਰ ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਹ ਵਧੀਆ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ
ਮੋ: 98147-16367.

ਧੁੰਦਲੇ ਚਿਹਰੇ ਉਜਲੇ ਚਿਹਰੇ
ਕਵੀ : ਗੁਰਚਰਨ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 200 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 144.

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਚਰਨ ਦੇ ਭਾਵਬੋਧ ਵਿਚ ਦੋ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਦੋ-ਢਾਈ ਦਹਾਕੇ ਉਸ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਬਿਤਾਏ ਅਤੇ ਹੁਣ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸੈਟਲ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਸਮੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ-ਵੱਡੇ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਉਸ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਉੱਪਰ ਉੱਕਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਹਾਂਨਗਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ-ਬਿੰਦੂ ਦਿੱਲੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੈਰਾਟ, ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਵਾਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਵਿਚਲਿਤ ਜਾਂ ਆਤੰਕਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੇਖੋ :
ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਵਾਂਗ ਖੁਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਦਿਨ
ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ
ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ।
ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ, ਬਾਪ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ
ਪਤਨੀ ਦੀਆਂ ਰੀਝਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ
ਤੇ ਬੁੱਢਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ
ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਲੱਦ ਕੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ
ਵਣਜ ਕਰਨ। (ਰਿਸ਼ਤੇ, ਪੰਨਾ 45)
ਗੁਰਚਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਲਮਹੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਨਾਲ ਪਕੜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਏਕਲੱਵਯ, ਸਰਵਣ ਅਤੇ ਇਕ ਸ਼ਿਲਪੀ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਦਾ-ਪਰਖਦਾ ਹੈ. ਏਕਲੱਵਯ ਦੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਅਰਥ ਦੇਣ ਦਾ ਪ੍ਰਯਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੇਖੋ :
ਧਨੁੱਖ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਜੂਝਦੇ ਨੇ
ਤੀਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜੂਝਦੇ ਨੇ
ਇਹ ਜੋ ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਲੋਕ ਨੇ
ਆਪਣਾ ਅੰਬਰ ਢੂੰਡਦੇ ਨੇ...
ਉਹ ਕੌਣ ਨੇ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜੂਝਦੇ ਨੇ
ਆਪਣਾ ਅੰਬਰ ਢੂੰਡਦੇ ਨੇ?
(ਏਕਲੱਵਯ, ਪੰਨਾ 83)
ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦੇ ਕੁਝ ਕਾਵਿ ਰੇਖਾ-ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ : ਮਾਈਕਲ ਐਂਜੀਲੋ, ਸਆਦਤ ਹਸਨ ਮੰਟੋ, ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਨਜੀਤ, ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਭੁੱਲਰ, ਪ੍ਰਿੰ: ਸਰਵਣ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਯੂਸਫ਼ ਭਾਰਦਵਾਜ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਕਵੀ ਦੀ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ-ਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 'ਧੁੰਦਲੇ ਚਿਹਰੇ ਉਜਲੇ ਚਿਹਰੇ' ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕਵੀ ਦੇ ਉੱਜਲ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਜਾਮਨ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਜੁਟਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੁਣ ਹੋਰ ਆਲਸ ਕਰਨ ਦਾ ਵਕਤ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ।

ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਗਾਥਾ
ਲੇਖਕ : ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਸੰਗਮ ਪਬਲੀਕੇਸ਼ਨਜ਼ ਸਮਾਣਾ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਕਮੇਟੀ, ਜਲੰਧਰ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 152.

ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਦੋ ਗ਼ਦਰ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਲੁੱਟ-ਪੁੱਟ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਉੱਠੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਜਵਾਲਾ ਬਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਘਬਰਾ ਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ 1947 ਈ: ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਦਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾ ਪਾਇਆ ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪੂਰਵਾਗ੍ਰਹਿ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਲਿਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਦਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਜੇ ਉਸ ਗ਼ਦਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੇ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਭਾਰਤ ਨੇ 1857 ਈ: ਵਿਚ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੋਰੀਆ ਬਿਸਤਰ ਲਪੇਟ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ 'ਸ਼ਾਇਦ' ਵਰਗੇ ਮਿਥਿਆ ਸੰਕਲਪਾਂ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ...। ਦੂਜਾ ਗ਼ਦਰ, ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਹੀ ਛੇੜਿਆ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਗ਼ਦਰ ਵਿਚ ਭਾਗ ਨਾ ਲੈਣ ਦਾ ਕੋਈ ਪਛਤਾਵਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਗ਼ਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਸੀ ਜੋ 1909-10 ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਮਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟ ਕਰਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਗਏ ਸਨ ਪਰ ਉਥੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਵਿਤਕਰਾ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1914-15 ਈ: ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਤਰੀ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਆ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਗ਼ਦਰ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਉਪਲਬੱਧ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਨੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਕੁਝ ਨਵੀਂ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸੰਧੂ 'ਸੱਚ ਦੀ ਬਾਣੀ' ਉੱਚਾਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦਿਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਧਰ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਯਾਦਗਾਰ ਦੇ ਮਿਊਜ਼ੀਅਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਅਵਚੇਤਨ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰਹੇ ਬਾਬਿਆਂ ਦੇ ਅਕਸ ਸਾਂਭੇ ਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਦਾ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਦੀ ਗੌਰਵ-ਗਾਥਾ ਦੇ ਪੁਨਰਲੇਖਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ। ਇਕ ਸੱਚੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਜੋਂ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਅਤੇ ਲੇਖਣੀ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਈ ਹੈ। ਸੰਧੂ ਪੂਰੀ 'ਕਨਵਿਕਸ਼ਨ' ਨਾਲ ਲਿਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਬੜੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚਿਤਰ (ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼) ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਇਕ ਮੁਬਾਰਕ ਕਦਮ ਹੈ।

ਖਾਕੂ ਜੇਡੁ ਨ ਕੋਇ
ਲੇਖਕ : ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 336.

'ਖਾਕੂ ਜੇਡ ਨ ਕੋਇ', ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲ 'ਅੰਨਦਾਤਾ' ਦਾ ਦੂਜਾ ਭਾਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀਆਂ ਆਰਥਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਸਟੀਕ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨ ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਜ਼ੇ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਕਾਰਨ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਹੀ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਧੀ ਸੀ। ਵੱਡੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਤੂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਹੀ ਇਕ ਡੇਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿਚ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਕਹਿੰਦਾ-ਕਹਾਉਂਦਾ 'ਬਾਬਾ' ਬਣ ਗਿਆ। ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਪਾਲ ਨੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਲਕੀਤ ਕੌਰ ਉੱਪਰ ਚਾਦਰ ਪਾ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਰੱਖਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ 'ਗੋਰਾ ਚਕ ਬੂੜ ਵਾਲਾ' ਨਾਂਅ ਧਰ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਪੈਸੇ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਨਾਵਲ ਦੀ ਮੂਲ ਟੈਕਸਟ ਕੋਆਪਰੇਟਿਵ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਸਫ਼ਲ ਤਜਰਬਾ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਰਾਜਪਾਲ ਦੀ ਮੁਟਿਆਰ ਭੈਣ ਭੂਪੀ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਕੁਝ ਬਦਮਾਸ਼ ਨੌਜਵਾਨ ਕੱਢ ਕੇ ਲੈ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਦੇਹ-ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਪਰਤੀ ਸੀ। ਭਗਤੂ, ਗੋਰੇ ਅਤੇ ਭੂਪੀ ਦੀਆਂ ਸਬ-ਟੈਕਸਟਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਟੈਕਸਟਾਂ ਨਾਵਲ ਨੂੰ ਸੰਘਣਾ ਅਤੇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਜ਼ੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਮੁੰਡੇ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰ ਪਿੱਛੋਂ ਨਿੱਖੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦੇ। ਵੱਡੇ ਭਗਤੂ ਦੀ 'ਬਾਬਾ' ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਪਿੱਛੋਂ ਹੱਤਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਗੋਰਾ ਆਪਣੀ ਗਾਇਕ ਪਾਰਟੀ ਬਣਾ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਭੂਪੀ ਦੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਲੋੜਵੰਦ ਦੁਹਾਜੂ ਪ੍ਰੰਤੂ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ ਪਰਤਾਪ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੀ ਕਥਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਲੜਾਈ-ਝਗੜਿਆਂ, ਡਰੱਗ ਐਡਿਕਸ਼ਨ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵਿਹਲੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ, ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਦੰਗੇ-ਫਸਾਦ ਅਤੇ ਡੇਰਾਵਾਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਚਿੱਤਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਬ੍ਰਿਤਾਂਤ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਖੁੱਲ੍ਹਾਂ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਪ੍ਰੋ: ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ
ਮੋ: 98760-52136

ਪੰਨਾ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ
ਲੇਖਕ : ਬਾਰੂ ਸਤਵਰਗ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਕ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਬਰਨਾਲਾ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 288.

ਬਾਰੂ ਸਤਵਰਗ ਵੱਲੋਂ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਹ ਨਾਵਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਰਾਜਸੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਜੋ ਅਨੁਭਵ ਲੇਖਕ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਚਲੀ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ (ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ.) ਦੇ ਕੁਲ ਵਕਤੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਲੁੱਟੇ-ਲਤਾੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਾਵਲਕਾਰ ਨੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. ਅਤੇ ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ) ਵਰਗੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ-ਸਿਆਸੀ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਲੈਨਿਨਵਾਦੀ ਅਤੇ ਮਾਓਵਾਦੀ ਫਲਸਫੇ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਨਕਸਲੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਸੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਗਲਪ ਛੋਹਾਂ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਨਕਸਲਬਾੜੀ ਲਹਿਰ ਤੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਿਛੋਕੜ, ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਸੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਾਵਲ ਦਾ ਕਥਾ-ਰਸ ਪਾਠਕਾਂ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਮਲਵਈ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਸ਼ੈਲੀ ਇਸ ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਬੜੇ ਕਲਾਤਮਕ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਕਸਲੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਸਿਖਰ ਤੇ ਵਿਗੰਠਨ ਬਾਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣ ਅਤੇ ਅਲੱਗ-ਥਲੱਗ ਰਹਿਣ ਬਾਰੇ ਨਾਵਲਕਾਰ ਖਾਮੋਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਹਰਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਹੁੰਦਲ
ਮੋ: 94636-84511

ਤਰਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ
ਕਵੀ : ਇਛੂਪਾਲ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੋਕ ਗੀਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ
ਮੁੱਲ : 260 ਰੁਪਏ, ਸਫ਼ੇ : 206.

ਅਨੇਕ ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਆਲੋਚਨਾ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸੰਪਾਦਨ ਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਪੁਸਤਕਾਂ ਮਗਰੋਂ ਤਰਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ, ਇਛੂਪਾਲ ਦਾ ਨਵਾਂ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਇਛੂਪਾਲ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤੂ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ।
'ਤਰਕਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ' ਜਿਵੇਂ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਵੀ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਪ੍ਰੌੜ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ, ਤਲਖ਼ੀਆਂ, ਦੁੱਖਾਂ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ 'ਤੇ ਜਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਕਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਿਕ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਤਮ-ਰਹੱਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਫ਼ਰ ਦੇ ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਸਬੰਧਾਂ ਦੇ ਮੰਥਨ ਵਿਚ ਉਤਰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੇਕ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਡੁਬਦੇ ਤੈਰਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ 'ਮੈਂ-ਮੁਖੀ' ਕਾਵਿ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੇਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਨਵੀਨ ਸ਼ਬਦ ਸਮਾਸਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ ਵੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਇਛੂਪਾਲ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਮੀਰੀ ਤੇ ਸੋਹਜ ਬਖਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਅੰਦਰੋਂ ਅਜਨਬੀ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਛੂਪਾਲ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ: ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਂਕੇ
ਮੋ: 98142-31698





ਰਜਿ: ਨੰ: PB/JL-138/2018-20 ਜਿਲਦ 63, ਬਾਨੀ ਸੰਪਾਦਕ (ਸਵ:) ਡਾ: ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਫ਼ੋਨ : 0181-2455961-62-63, 5032400, ਫੈਕਸ : 2455960, 2220593, 2222688

   is registered trademark of Sadhu Singh Hamdard Trust.

Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX