ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਗੁਰੂ ਗ੍ਰਾਮ : ਰਿਆਨ ਸਕੂਲ 'ਚ ਜਾਂਚ ਦੇ ਲਈ ਗਈ ਫਾਰੈਂਸਕ ਟੀਮ ਵਾਪਸ ਆਈ
. . .  52 minutes ago
ਸ਼ਿਮਲਾ 'ਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ, ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ
. . .  about 2 hours ago
ਸ਼ਿਮਲਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਸ਼ਿਮਲਾ 'ਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਧਰ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ...
ਪੰਜ ਰੋਜਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲਾ ਸਮਾਪਤ, ਨਵਜੋਤ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨਮਾਨਿਤ
. . .  about 2 hours ago
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, 23 ਸਤੰਬਰ (ਜਸਵੰਤ ਪੁਰਬਾ, ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਪੰਜ ਰੋਜਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਜਾਏ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸਥਾਨਕ...
ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਸੂਬੇ- ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ
. . .  about 2 hours ago
ਪਟਨਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਬਿਹਾਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ 'ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਏ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲੇ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਉਪਿੰਦਰ ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੂਬਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ...
25 ਨੂੰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬੰਦ ਦਾ ਐਲਾਨ
. . .  about 3 hours ago
ਸ੍ਰੀਨਗਰ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਐਨ ਆਈ.ਏ.ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਕਨਾਮਿਕ ਅਲਾਇੰਸ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੰਮਨ ਭੇਜਣ 'ਤੇ 25 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬੰਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਐਨ.ਆਈ.ਏ...
ਨਹਾਉਣ ਗਏ ਤਿੰਨ ਨਬਾਲਗ ਨਹਿਰ 'ਚ ਡੁੱਬੇ
. . .  about 3 hours ago
ਦਰਭੰਗਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ 'ਚ ਨਹਿਰ 'ਚ ਨਹਾਉਣ ਗਏ ਤਿੰਨ ਨਬਾਲਗ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇਣ ਦਾ...
ਕਵਿਤਾ ਖੰਨਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਜਾਖੜ
. . .  about 4 hours ago
ਪਠਾਨਕੋਟ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਉਪ ਚੋਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੁਨੀਲ ਜਾਖੜ ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਵਿਤਾ ਖੰਨਾ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਰੈਲੀ 'ਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸਨ ਜੇ ਭਾਜਪਾ...
ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ.ਨੇ 3.6 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈਰੋਇਨ ਕੀਤੀ ਬਰਾਮਦ
. . .  about 5 hours ago
ਤਰਨਤਾਰਨ, 23 ਸਤੰਬਰ - ਬਾਰਡਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੋਰਸ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ 3.6 ਕਿੱਲੋ ਹੈਰੋਇਨ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਰੋਇਨ ਇਕ ਟਿਫ਼ਨ ਬਾਕਸ...
ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਐੱਸ.ਆਈ.ਟੀ. ਗਠਿਤ
. . .  about 5 hours ago
ਮੈਕਸੀਕੋ 'ਚ ਫਿਰ ਆਇਆ 5.8 ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਭੁਚਾਲ
. . .  about 5 hours ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
  •     Confirm Target Language  

ਅਜੀਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ

ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਨੇ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ 'ਚ ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਇ ਬਰੇਲੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 'ਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਅਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਪਿਛਲੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਕੇਸ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਸ੍ਰੀ ਜਗਮੋਹਨ ਸਿਨਹਾ ਨੇ 12 ਜੂਨ, 1975 ਈ: ਨੂੰ ਚੋਣ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ 6 ਸਾਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕਰਦਿਆਂ ਅਯੋਗ ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀ ਮੈਂਬਰੀ ਤੋਂ ਵੀ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਨੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਗ਼ਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, ਕੀ ਕਰਨ ਤੇ ਕੀ ਨਾ ਕਰਨ? ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਸੋਚਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਅੰਦੋਲਨ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ 'ਚ ਅਪੀਲ ਦਾਇਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜੱਜ ਵੀ.ਆਰ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਅਈਅਰ ਨੇ 24 ਜੂਨ, 1975 ਨੂੰ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਵਜੋਂ ਮਿਲ ਰਹੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਸੰਸਦ ਵਿਚ ਵੋਟ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਨਤੀਜੇ ਬਾਰੇ ਬੇਯਕੀਨੀ ਸੀ।
ਇਸ ਸਮੇਂ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਹਰਿਆਣੇ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੰਸੀ ਲਾਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਿਰਾਏ ਦੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਕੋਠੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਿਵਾਸ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਵਾਈ ਜੋ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਅੱਗੇ ਵਧੋ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੈ।' ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੱਤਰ ਰਹੇ ਆਰ. ਕੇ. ਧਵਨ ਨੇ ਬਾਅਦ 'ਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ 'ਇਲਾਹਾਬਾਦ ਹਾਈਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ ਟਾਈਪ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਸਮੁੱਚਾ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਬੂ ਜਗਜੀਵਨ ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਪਿੱਛੋਂ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਾ ਦੇਣ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਤਿਆਗ ਪੱਤਰ 'ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਨਾ ਕੀਤੇ। ਸ੍ਰੀ ਧਵਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਧਾਰਥ ਸ਼ੰਕਰ ਰੇਅ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ, ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਘਾੜੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਝੋਲੀ ਚੁੱਕ ਤੇ ਚਾਪਲੂਸ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੜਬੜ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਸਲਾਹ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਸੀ ਕਿ ਵਿਰੋਧੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ 'ਤੇ ਸੈਂਸਰ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਲਸੇ, ਜਲੂਸ, ਭੜਕਾਊ ਭਾਸ਼ਣਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਇਕ ਤੂਫ਼ਾਨ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਰ ਪਾਸੇ ਜਲੂਸ, ਜਲਸੇ ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ 'ਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਸੀ, 'ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰੋ, ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਗੱਦੀ ਛੱਡੋ', ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਜਲੂਸਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸ੍ਰੀ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ, ਸ੍ਰੀ ਮੋਰਾਰ ਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਕਾਂਗਰਸ (ੳ) ਦੇ ਨੇਤਾ ਸ੍ਰੀ ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਿਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਨਤਕ ਜੋਸ਼ ਦਾ ਰੋਹ ਆਪਣੇ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁਗਤਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਗਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ੍ਰੀ ਫ਼ਖਰੂਦੀਨ ਅਲੀ ਅਹਿਮਦ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਦਰੂਨੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀ ਧਾਰਾ (1) ਦੀ ਉਪ-ਧਾਰਾ 352 ਅਧੀਨ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 'ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਘਰੋਗੀ ਸੰਕਟ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗੜਬੜ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ।'
ਸ੍ਰੀ ਧਵਨ ਦੇ ਕਹਿਣ ਅਨੁਸਾਰ 'ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਨੇ ਰੇਅ ਨੂੰ ਐਲਾਨ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਧਵਨ ਐਲਾਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਦਸਤਖਤਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਭਵਨ ਲੈ ਕੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਵਰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀਆਂ 'ਮੀਸਾ' ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਤਾਂ ਜੋ ਅਦਾਲਤਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਬਣਨ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ, ਮੋਰਾਰਜੀ ਦੇਸਾਈ, ਰਾਜ ਨਾਰਾਇਣ, ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪਾਈ, ਅਸ਼ੋਕ ਮਹਿਤਾ, ਚੌਧਰੀ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਮਧੂ ਦੰਡਵਤੇ, ਮਧੂ ਲਿਮਯੇ, ਨਾਨਾ ਜੀ ਦੇਸ਼ਮੁਖ, ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬਲਰਾਮਜੀ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਚੌਧਰੀ ਦੇਵੀ ਲਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਚਾਂਦ ਰਾਮ ਸਮੇਤ ਕੋਈ 3000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਰੋਧੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾ ਡੀ.ਆਈ.ਆਰ., ਮੀਸਾ ਜਿਹੇ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਅਧੀਨ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕੀਤੇ ਗਏ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਬੇਸ਼ੱਕ 25, 26 ਜੂਨ, 1975 ਈ: ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਪਰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਮੰਡਲ ਦੀ 26 ਜੂਨ, 1975 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਜ਼ਾਦੀਆਂ 'ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਲਈ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਬਿਠਾ ਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸੰਪਾਦਕਾਂ ਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਕਰ ਬੰਦ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਡਰ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵੀ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇਤਾ ਚੰਦਰ ਸ਼ੇਖਰ, ਮੋਹਨ ਧਾਰੀਆ, ਰਾਮ ਧਨ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕਾਂਤ ਤੱਕ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਚ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦਾ 20 ਨੁਕਾਤੀ ਅਤੇ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦਾ 5 ਨੁਕਾਤੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਲਾਗੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਰਾਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਧੱਕਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਆਪਣਾ ਕੋਟਾ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ ਜਬਰੀ ਨਸਬੰਦੀ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ ਇਸ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਵਿਚ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਲੜਕੇ-ਲੜਕੀਆਂ ਵੀ ਆ ਗਈਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਗਿਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਸੱਚ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਕਿੱਸਾ ਕੁਰਸੀ ਦਾ, ਆਂਧੀ, ਆਜ ਕਾ ਐਮ.ਐਲ.ਏ., ਫਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਗਾਣਿਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਹਾਲਾਤ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਵਾਰੰਟ ਜਾਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਦੁਸ਼ਮਣੀਆਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਰੰਟਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਜਿਹੜੇ ਮਰਜ਼ੀ ਘਰ ਵੜ ਕੇ ਸਾਰੇ ਘਰ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਬਿਨਾਂ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਏ, ਕੋਰਟਾਂ ਦੇ ਜੱਜਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਜਸਟਿਸ ਹੰਸ ਰਾਜ ਖੰਨਾ ਵਰਗੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਗਏ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਵਿਚ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ। ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਕੀਲ ਸ੍ਰੀ ਜੈਨ. ਪਾਲਕੀਵਾਲਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਜਸਟਿਸ ਖੰਨਾ ਦੇ ਬੁੱਤ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਜੈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਉਣ 'ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੈਲੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨੀ ਜ਼ੈਲ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜਨਸੰਘੀਆਂ, ਸੀ.ਪੀ.ਐਮ., ਸੀ.ਪੀ.ਆਈ. (ਐਮ.ਐਲ.), ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦਾਸ ਟੰਡਨ, ਡਾ: ਬਲਦੇਵ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਯੱਗਿਆ ਦੱਤ, ਹਿਤ ਅਭਿਲਾਸ਼ੀ, ਦੇਸ ਰਾਜ, ਲਾਲਾ ਜਗਤ ਨਾਰਾਇਣ, ਸ: ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਆਦਿ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰਕੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ 150 ਦੇ ਕਰੀਬ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ ਅਤੇ 500 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਰਗਰਮ ਪਾਰਟੀ ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਜਨਸੰਘੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਜਨਸੰਘੀਆਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗ ਲੈਂਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਨਸੰਘ ਦੇ ਕਈ ਨੇਤਾ ਪੈਰੋਲ 'ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਲੱਗਣੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਸਵੇਰ ਸਮੇਂ ਖਾਕੀ ਨਿੱਕਰ ਵਾਲਾ ਸੈਰ ਕਰਦਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ।
ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਨੇਤਾ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਖੀਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੀਟਿੰਗ ਕਰਕੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੋਰਚਾ 19 ਮਹੀਨੇ ਚੱਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ 18 ਜਨਵਰੀ, 1977 ਈ: ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਕੇ 21 ਮਾਰਚ, 1977 ਨੂੰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈ। ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ 18 ਮਾਰਚ ਤੋਂ 20 ਮਾਰਚ, 1977 ਤੱਕ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ 21 ਮਾਰਚ, 1977 ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਜੇ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਆਈ, ਫਿਰ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਹਾਰਨ ਦੀ। ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦਾ ਸਫਾਇਆ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ। ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਛੇਤੀ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਾ ਦੇਖਣੇ ਪੈਣ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 98155-33725.


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਅੱਜ ਵੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰੁਝਾਨ

ਸੰਕਟਕਲੀਨ ਭਾਵ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਅਧਿਆਏ...। ਪੂਰੇ 42 ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਜਦੋਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੱਤਾ ਦੀ ਸਲਾਮਤੀ ਲਈ ਸੰਕਟਕਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਕਾਰਕੁਨ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤੁੰਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸੈਂਸਰਸ਼ਿਪ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੰਸਦ, ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ, ਕਾਰਜਪਾਲਿਕਾ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਰਸੋਈਘਰ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜੋ ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੇਟੇ ਸੰਜੈ ਗਾਂਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੱਤਾ ਵਾਲੇ ਦਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਮਾਂ-ਬੇਟੇ ਦੇ ਅਰਦਲੀਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਆਖਿਰਕਾਰ ਪੂਰੇ 21 ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਚੋਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਤਾਂ ਜਨਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੋਟ ਅਧਿਕਾਰ ਜ਼ਰੀਏ ਇਸ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੇ ਸਰਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੀ।
ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਉਸ ਪੂਰੇ ਕਾਲਖੰਡ ਨੂੰ ਸ਼ਿੱਦਤ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉੱਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਡਵਾਨੀ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕਈ ਮੌਕਿਆਂ 'ਤੇ ਸੰਕਟਕਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੀ ਦੋਸ਼ੀ ਕਾਂਗਰਸ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਾਰਟੀ ਭਾਜਪਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਬਗਲਾਂ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਜਪਾ ਜੋ ਕਿ ਸੰਕਟਕਾਲ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਣ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤਾਕਤਾਂ ਅੱਜ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਾਕਤਵਰ ਹਨ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸੰਕਟਕਾਲ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਫਿਰ ਦੁਹਰਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੰਤਰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਕਟਕਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਅੱਜ ਮੀਡੀਆ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੌਕੰਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਉਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵੀ ਹੈ? ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿਵਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਵੀ ਜੋ ਉਮੀਦਾਂ ਜਗਾਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਸੰਚਾਲਨ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਫ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਹੀ ਹੋਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਅ ਰਹੀ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।'
ਅਡਵਾਨੀ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਇਹ ਬਿਆਨ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਤਾ ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੱਜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਸ ਪੂਰੇ ਬਿਆਨ ਵਿਚ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਾ ਨਾਂਅ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮੁੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਭਾਜਪਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਗਠਜੋੜਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸੱਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਜ਼ਾਹਿਰ ਹੈ ਕਿ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮੋਦੀ ਵੱਲ ਹੀ ਸੀ।
ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸਰਗਰਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਚੁੱਕੇ ਇਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਰਾਜਨੇਤਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਡਵਾਨੀ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ੱਕ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸੰਚਾਲਨ ਸਬੰਧੀ ਵਿਆਪਕ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਸੰਕਟਕਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁਰੇ ਦੌਰ ਵਿਚੀਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਸੰਕਟਕਾਲ ਥੋਪਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਤਾਂ ਰਸਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੰਕਟਕਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਲਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਰਕ ਸਿਰਫ਼ ਏਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਉਹ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਦੋ ਹੀ ਕੌਮੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਹਨਂਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿਚ ਸੰਕਟਕਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਪਾਪ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਚੌਕੰਨਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਪੂਰੀ ਪਾਰਟੀ ਅੱਜ ਵੀ ਇਕ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅੱਜ ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਅਧਿਕਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਸ਼ਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਬੇਦਖਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਦਲ ਦੀ ਹੈਸੀਅਤ ਵੀ ਗਵਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੇਂਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲਗਪਗ ਅੱਧੇ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਇਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸਿਮਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੇਵਕਾਂਤ ਬਰੂਆ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਘਟੀਆਪਨ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘਦੇ ਹੋਏ 'ਇੰਦਰਾ ਇਜ਼ ਇੰਡੀਆਂਇੰਡੀਆ ਇਜ਼ ਇੰਦਰਾ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵੈਂਕੱਈਆ ਨਾਇਡੂ, ਰਵੀਸ਼ੰਕਰ ਪ੍ਰਸਾਦ, ਸ਼ਿਵਰਾਜ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਨੇਤਾ ਹਨ ਜੋ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਦੱਸਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੋਦੀ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸਮਰਥਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਸੇ ਰਾਕ ਸਟਾਰ ਦੀ ਤਰਜ਼ 'ਤੇ ਮੋਦੀ-ਮੋਦੀ ਦੀ ਖੱਪ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿਰਫ ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਪਹੀਆ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਉਹ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਵੇ। ਸੰਕਟਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੱਤਾ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਖੁੰਢਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਹਨ। ਸੂਚਨਾ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਚੌਕਸੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਵਰਗੇ ਅਹੁਦੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਪਏ ਹਨ। ਲੋਕਪਾਲ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਿਆਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਲੋਕਪਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਬਿਜਲਈ ਵੋਟਿੰਗ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ ਉਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਚੋਣ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਚੋਣ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਸਾਖ਼ 'ਤੇ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਬੜੇ ਅਸ਼ੁੱਭ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਜਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਪਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਸਮੁੱਚੀ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਦਲ ਦੀ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਬਹੁਮਤ ਨੂੰ ਦਲ-ਬਦਲ ਅਤੇ ਰਾਜਪਾਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਤੋੜਿਆ-ਮਰੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਅਸੀਂ ਗੋਆ ਅਤੇ ਮਣੀਪੁਰ ਵਿਚ ਦੇਖ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਜਿਸ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਇਥੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੇ ਚੌਥੇ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰਤਾ ਸੰਕਟਕਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਗਈ। ਇਸ ਦੀ ਅਹਿਮ ਵਜ੍ਹਾ ਹੈਂਵੱਡੇ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਮੀਡੀਆ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ। ਇਸ ਮੁਨਾਫ਼ਾਖੋਰੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨੇ ਹੀ ਮੀਡੀਆ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਲਗਪਗ ਲੋਕਵਿਰੋਧੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਪਿਛਲੱਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਪਾ ਕੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸਰਕਾਰੀ ਏਜੰਸੀਆਂ ਜ਼ਰੀਏ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਮਰੋੜ ਕੇ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਸੀ. ਬੀ. ਆਈ ਅਤੇ ਇਨਫੋਰਸਮੈਂਟ ਡਾਇਰੈਕਟੋਰੇਟ ਨੂੰ ਇਕ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰੇ ਮਗਰ ਲਗਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੂਜੇ ਮੀਡੀਆ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖ਼ਬਰਦਾਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਫਰਕ ਲਗਪਗ ਖ਼ਤਮ ਜਿਹਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਹਮਲਾਵਰ ਰੁਖ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਪੇਸ਼ਾਗਤ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜੋ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੁਝਾਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਸਰਕਾਰ ਜਾਂ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਦਲ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵੱਲੋਂ ਸੈਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੁਣਗਾਣ ਕਰਨਾ। ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵਿਚੀਂ ਲੰਘਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ। -0-

ਅੱਜ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹਾਦਤ

ਸੰਨ 1704 ਈ: ਵਿਚ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬੀਰਤਾ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਸਿਰਲੱਥ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਭਾਵੇਂ ਦੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਤੋਂ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਮੌਕੇ ਦੀ ਤਾੜ ਵਿਚ ਸਨ। ਸੰਨ 1709 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਬੂਹੇ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੱਤੀ ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਸਿਰ ਤਲੀ 'ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਭੇਜਣ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜ ਸਿੰਘ-ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਕਾਹਨ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਣ ਸਿੰਘ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਪੰਜ ਤੀਰ ਤੇ ਇਕ ਨਗਾਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਫ਼ਤਹਿ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਰਹਿੰਦ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਜਿਸ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰੜਕਦਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਸਬਕ ਸਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਤੋਂ 12 ਕੋਹ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਚੱਪੜਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਆਣ ਮੋਰਚੇ ਲਾਏ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ ਤਾਂ ਸੰਨ 1710 ਈ. ਵਿਚ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਰਤਪੁਰ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਸਿੱਖ ਜਥੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਸਮਝੀ। ਇਕ ਸੂਰਬੀਰ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਖਰੜ ਤੇ ਬਨੂੜ ਵਿਚਕਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਦਲ ਨਾਲ ਆ ਰਲਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੋਰ ਵਧ ਗਈ।
ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ-ਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗੁਆਂਢੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਮਦਦ ਲੈ ਲਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਜਹਾਦ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਜਾਣ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਫ਼ੌਜ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਸਾਹਮਣੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਚੋਣਵੇਂ ਯੋਧੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਨੁਕਤਾ-ਨਿਗਾਹ ਸਮਝਾ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਜਥੇ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਥੇਦਾਰੀ ਭਾਈ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਤੇ ਭਾਈ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜਾ ਜਥਾ ਮਝੈਲ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬਾਬਾ ਬਿਨੋਦ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਜੰਗੀ ਕਾਰਵਾਈ ਲਈ ਸੇਧ ਦੇਣ ਹਿਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਕ ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਆਪਣਾ ਮੋਰਚਾ ਬਣਾਇਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਦਾ ਪਲੜਾ ਭਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣ ਲਈ ਝੱਟ ਮੋਰਚੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਆਣ ਕੇ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਬੁਲੰਦ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ 'ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਕਹਿਰ ਬਣ ਕੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਇਸ ਖ਼ੂਨ-ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸੂਬੇਦਾਰ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਜੇਤੂ ਹੋ ਕੇ ਸਰਹਿੰਦ ਸ਼ਹਿਰ ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ 'ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਪਰਚਮ ਝੁਲਾ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਦਾ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਲੋਦੀ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਆਲੀ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨਾਇਬ ਸੂਬੇਦਾਰ ਥਾਪ ਕੇ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਮੁਗ਼ਲੀਆ ਸਾਮਰਾਜ ਨਾਲ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ। ਸੰਨ 1715 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਘੇਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 8 ਮਹੀਨੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਭੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਝੱਲ ਕੇ ਲੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਢਾਲ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਦਸੰਬਰ 1715 ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਹੋਈ। ਜੂਨ 1716 ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 6 ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਕਸ਼ਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਉਸ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬੱਚੇ ਦਾ ਤੜਪਦਾ ਹੋਇਆ ਕਲੇਜਾ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਫੇਰ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਆਂਦਰਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਗਲ਼ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਹੀ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਪੂਰਨ ਸੰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕ ਨਿਰਭੈ ਤੇ ਨਿਧੜਕ ਜਰਨੈਲ ਸਨ। ਉਹ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਨ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਖੀਰੀ ਦਮ ਤਕ ਨਿਭਾਇਆ। ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨਾ ਭਟਕੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਮੁੱਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਕੌਮ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ।

ਹੁਣ ਇਹ ਹਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 5 ਸਵਰਗ...!

ਕਸ਼ਮੀਰ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਸੁਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, 'ਗਰ ਫਿਰਦੌਸ ਬਰ ਰੂਏ ਜ਼ਮੀਂ ਅਸਤ, ਹਮੀ ਅਸਤੋ, ਹਮੀ ਅਸਤੋ, ਹਮੀ ਅਸਤ' ਭਾਵ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਸਵਰਗ ਹੈ ਤਾਂ ਇਥੇ ਹੈ, ਇਥੇ ਹੈ, ਇਥੇ ਹੈ। ਪਰ ਵੱਖਵਾਦ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਹੁਣ ਇਹ ਰੁਤਬਾ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਵਿਚ ਜੰਨਤ ਵਾਲੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਹੁਣ ਸਵਰਗ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਫ, ਆਕਾਸ਼ ਛੂੰਹਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ, ਕਲ-ਕਲ ਕਰਦੇ ਝਰਨੇ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੋਟਲ, ਰੰਗ ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਘੁੰਮਣ-ਫਿਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਮਸ਼ਹੂਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਨੋਖੇ ਨਜ਼ਾਰੇ। ਇਹ ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਘਾਟੀ ਹੁਣ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਜੰਨਤ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਵਰਗ ਹੁਣ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵੀ ਇਕ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ। ਜੀ, ਹਾਂ ਮਾਸਟਰ ਕਾਰਡ ਗਲੋਬਲ ਡੈਸਟੀਨੇਸ਼ਨ ਸਿਟੀ ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪੰਜ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹਨ ਜਿਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਕੁੱਲ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਲਗਪਗ 50 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਲੰਦਨ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹਾਂਨਗਰ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਹਾਲ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕਈ ਵਾਰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਰਕਤਾਂ ਨਾਲ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਮੋਹ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸਾਲ 2015 ਵਿਚ ਇਥੇ 3 ਕਰੋੜ 15 ਲੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਕਿ 2016 ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੰਦੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਗੋਂ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸਾਲ ਇਥੇ 3 ਕਰੋੜ 67 ਲੱਖ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ।
ਸੋਚੋ ਇਹ ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਲਗਪਗ 300 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਕਿਸ ਕਦਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਹੈ ਆਖਿਰ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਕੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਖਿੱਚੇ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ? ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਸ਼ਿਵਾ ਮੈਨਨ ਅਕਸਰ ਛੁੱਟੀਆਂ ਮਨਾਉਣ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ 'ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਿੱਚ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕੋਵੈਂਟ ਗਾਰਡਨ ਜਾਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਇਥੇ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਈਸਟ ਲੰਦਨ ਦੀ ਬ੍ਰਿਕ ਲੇਨ ਵੀ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ਾਪਿੰਗ ਸਟ੍ਰੀਟ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਥੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਭੀੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਥੇ ਦੇ ਹੋਟਲਾਂ ਅਤੇ ਫੂਡ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪਕਵਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਲੰਦਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।'
ਲੰਦਨ ਦੇ ਰਿਚਮੰਡ ਸਬਅਰਬ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੇ ਰੁੱਝੇ ਹੋਏ ਮਹਾਂਨਗਰ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਥੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਹਿਰਨ ਦੌੜਦੇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਥੇਮਜ਼ ਨਦੀ ਵਿਚ ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਦਿਨ ਦੀ ਸੈਰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਕੇ ਪਬ ਵਿਚ ਬੀਅਰ ਪੀ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਖਾਣਾ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਦਾ। ਲੰਦਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦੀਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦਾ ਬੈਂਕਾਕ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਾਲ 2014 ਵਿਚ ਇਥੇ 1.64 ਕਰੋੜ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਏ ਜੋ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਸੇ ਸਾਲ ਆਏ ਸਾਰੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰੀਬ 100 ਫੀਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ। ਇਥੇ ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ ਤੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸੀਜ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਇਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਬੈਂਕਾਕ ਦੀ ਵਾਈਲਡ ਨਾਈਟਲਾਈਫ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੇ ਹੋਰ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਕਈ ਬੋਧੀ ਮੰਦਿਰ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਮੰਦਿਰ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਖਿੱਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਐਮਰਲਡ ਬੁੱਧ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ ਜੋ 6.6 ਮੀਟਰ ਉੱਚੀ ਹੈ। ਲੁੰਬਿਨੀ ਪਾਰਕ ਅਤੇ ਬੇਜਾਕਿਟੀ ਪਾਰਕ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਨ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜੋ ਕਸਰਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਹਨ।
ਬੈਂਕਾਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਫਰਾਂਸ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਪੈਰਿਸ ਦਾ। ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਆਤਮਘਾਤੀ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਪੈਰਿਸ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਸਵਰਗ ਹੋਣ ਦੀ ਸਾਖ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਆਮਦ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਹੀ ਬਣੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਸਾਲ 1.56 ਕਰੋੜ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੇ ਪੈਰਸ ਦਾ ਈਫਿਲ ਟਾਵਰ ਦੇਖਿਆ। ਨੋਸਤ੍ਰੇਦਮ ਚਰਚ ਅਤੇ ਸ਼ਵਾਨਜੇ ਲੀਜੇ ਵਰਗੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਖੌਫ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਜਿਥੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਦਰਅਸਲ ਪੈਰਿਸ ਵਿਚ 20 ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਹਰ ਥਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਗਵਾਂਢ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਵੋ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਰਟ ਗੈਲਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਬਖਾਨਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਤੀਜਾ ਅਤੇ ਨੌਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬੋਹੇਮਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। 16ਵਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਚੰਗੇ ਸਕੂਲਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਪੈਰਿਸ ਵਸ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯੋਜਨਾ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਵੇਗਾ?
ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਚੌਥਾ ਸਵਰਗ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਇਥੇ ਆਉਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਦੀਪ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ 12 ਮਹੀਨੇ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੈਲਾਨੀ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਥੇ ਦੀ ਰੌਣਕ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਅਤੇ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਵਿਚ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਚਾਂਗੀ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ 200 ਥਾਵਾਂ ਲਈ ਉਡਾਣਾਂ ਭਰੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਥੇ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਬੋਟੈਨੀਕਲ ਗਾਰਡਨ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੇ 28 ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਹੋਟਲ, ਬਾਰ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਪੀਣ ਲਈ ਦੁਕਾਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਿਵਰ ਵੈਲੀ, ਹਾਲੈਂਡ ਡਿਸਟ੍ਰਿਕਟ ਅਤੇ ਤੈਂਗਲਿਨ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 4 ਸਵਰਗਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਵਰਗ ਸੰਯੁਕਤ ਅਰਬ ਅਮੀਰਾਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੁਬਈ ਹੈ। ਇਥੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਲ 2014 ਵਿਚ ਇਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ 1.2 ਕਰੋੜ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ 2013 ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਵਿਚ 7.5 ਫ਼ੀਸਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੀ। ਇਹੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰਹੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੈਰਿਸ ਅਤੇ ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਦੀ ਥਾਂ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਦੁਬਈ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਬੁਰਜ ਖਲੀਫਾ ਨਾਮੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਬਈ ਕਿਸੇ ਜੰਨਤ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਨ। ਦੁਬਈ ਤੋਂ ਛੇ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੱਖਣ ਪੱਛਮ ਵਿਚ ਹੈ ਸਾਫਾ ਪਾਰਕ। ਇਥੇ ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਹੈ, ਕੈਫੇ ਹੈ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਝੀਲ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਲਈ ਹਰਿਆਵਲਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁਬਈ ਮਰੀਨਾ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਹੋਟਲ, ਬਾਰ, ਰੈਸਤੋਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਐਸ਼ੋ-ਅਰਾਮ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੁਬਈ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦਾ ਸਵਰਗ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

-ਫਿਊਚਰ ਮੀਡੀਆ ਨੈੱਟਰਵਰਕ

ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਅਮਿੱਟ ਹਸਤਾਖ਼ਰ-123

ਯਾਰੀ ਹੈ ਈਮਾਨ ਮੇਰਾ... ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ

ਮੁੰਬਈ ਦੀ ਪੈਡਰ ਰੋਡ ਗਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਟਿਕਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੜਕ 'ਤੇ ਹੀ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਕ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦਾ ਬੰਗਲਾ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੰਗਲੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਕੰਡਿਆਂ ਦੀ ਵਾੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ ਬੋਰਡ ਵੀ ਇਸ 'ਤੇ ਲਟਕਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, '૿਼ਗਾਜਅਪ ਜਤ ਅਰਵ ਼;;ਰਮਕਦ ੀਕਗਕ' ਪਰ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦੇ, ਇਸ ਥਾਂ 'ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਾਰਾਂ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ।
ਇਸ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਭੀੜ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਲਿਆਣ ਜੀ ਦੀ ਮੌਤ (24 ਅਗਸਤ, 2000) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਆਨੰਦ ਜੀ ਹੁਣ ਵਧਰੇ ਸਮਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਗੀਤ ਅਕਾਦਮੀ 'ਲਿਟਲ ਸਟਾਰਜ਼' (:ਜਵਵ;ਕ ਛਵ਼ਗਤ) ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵੱਲ ਹੀ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਉਸਤਾਦ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਸ਼ਾਲੀ ਕਲਾਕਾਰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਹੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਚ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਈ ਗਈ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਵਧੀਆ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਸਦਾ ਹੀ ਆਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਕੇ.ਈ.ਟੀ. ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਮਨਹਰ ਉਧਾਸ, ਸਾਧਨਾ ਸਰਗਮ, ਕੁਮਾਰ ਸਾਨੂ, ਅਲਕਾ ਯਾਗਨਿਕ, ਉਦਿਤ ਨਾਰਾਇਣ ਅਤੇ ਸੁਨਿਧੀ ਚੌਹਾਨ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਪ੍ਰੋਮੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੀਤਕਾਰਾਂ 'ਚੋਂ ਵੀ ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੇ ਗੁਲਸ਼ਨ ਬਾਵਰਾ, ਕਮਰ ਜਲਾਲਾਬਾਦੀ, ਆਨੰਦ ਬਖ਼ਸ਼ੀ, ਵਰਮਾ ਮਲਿਕ ਅਤੇ ਐਮ.ਜੀ. ਹਸ਼ਮਤ ਨੂੰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਗੀਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ 'ਚ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੇ 250 ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ 17 ਨੇ ਗੋਲਡਨ ਜੁਬਲੀ ਅਤੇ 29 ਨੇ ਸਿਲਵਰ ਜੁਬਲੀ ਮਨਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਜੋੜੀ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਹੋਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ-ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਾਂਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਨੂੰ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਕੱਛ (ਗੁਜਰਾਤ) ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਿਤਾ ਵੀਰਕਰ ਦੀ ਇਕ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਕੁਝ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਇਹ ਗੋਰੇਗਾਂਵ (ਮੁੰਬਈ) ਆ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਇਥੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਥੇ ਇਹ ਲਾਭ ਸੀ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਹਕ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਦੀ ਰੁਚੀ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਇਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਹੀ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਇਆ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਖਾਨਦਾਨੀ ਪੇਸ਼ੇ 'ਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਇਕ ਬੈਂਡ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ 'ਚ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਹੇਮੰਤ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸ਼ਗਿਰਦ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਗੀਤ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲੇਅ-ਵਾਇਲਣ ਵਜਾਉਣ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨਾਗਿਨ' (1954) ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬੀਨ ਵਜਾਉਣ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ੀ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ।
ਫਿਰ 1959 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕੇ.ਏ. ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ 'ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ 'ਚ ਇਹ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਫ਼ਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ 'ਸਮਰਾਟ ਚੰਦਰ ਗੁਪਤ' ਦਾ 'ਚਾਹੇ ਪਾਸ ਹੋ, ਚਾਹੇ ਦੂਰ ਹੋ' ਗੀਤ ਸੁਪਰਹਿਟ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। 'ਪੋਸਟ ਬਾਕਸ 999' (1959) ਦੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੀਤ 'ਨੀਂਦ ਨਾ ਮੁਝ ਕੋ ਆਏ', 'ਬਿਛੜੇ ਹੂਏ ਮਿਲੇਂਗੇ ਫਿਰ' ਸੁਰੀਲੇ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਇਕ ਸਟੰਟ ਫ਼ਿਲਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 'ਮਦਾਰੀ' (1960) ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਗੀਤ 'ਦਿਲ ਲੂਟਨੇ' ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹੀ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੂਵੀ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਸੀ। 'ਸੱਟਾ ਬਜ਼ਾਰ' ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਨੇ ਕੇ.ਏ. ਨੂੰ ਸਥਾਪਤ ਸੰਗੀਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ 'ਚ ਲੈ ਆਂਦਾ ਸੀ।
ਪਰ 'ਸੀ' ਅਤੇ 'ਬੀ' ਗਰੇਡ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਕੇ.ਏ. (ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ) ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਕਠਿਨ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਅਵਸਰ 'ਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮਨਮੋਹਨ ਡੇਸਾਈ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਮਨਮੋਹਨ ਡੇਸਾਈ (1961) 'ਛਲੀਆ' ਨਾਂਅ ਦੀ ਇਕ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸੀ। ਉਹ ਬੁਹਤ ਹੀ ਛੋਟੀ ਉਮਰ (ਵੀਹ ਸਾਲ) ਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਾਇਕ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੀ ਅਵਸਰ ਦਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਸ਼ੰਕਰ-ਜੈ ਕਿਸ਼ਨ ਨੇ ਵੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਹਾਰ ਕੇ, ਮਨਮੋਹਨ ਡੇਸਾਈ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜ ਮਿੰਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨੀਆਂ ਵਧੀਆ ਧੁਨਾਂ ਰਾਜ ਕਪੂਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈਆਂ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਘੰਟੇ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਛਲੀਆ' ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। 'ਛਲੀਆ' ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਔਸਤ ਦਰਜੇ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਗੀਤ 'ਤੇਰੀ ਰਾਹੋਂ ਮੇਂ ਖੜੇ ਹੈਂ ਦਿਲ ਥਾਮ ਕੇ', 'ਛਲੀਆ ਮੇਰਾ ਨਾਮ, ਛਲਨਾ ਮੇਰਾ ਕਾਮ' ਬਹੁਤ ਹੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਆ ਹੋਏ ਸਨ।
ਬਾਅਦ 'ਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਮਨਮੋਹਨ ਡੇਸਾਈ ਨੇ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ (ਕੇ.ਏ.) ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। 'ਬਲਫ਼ ਮਾਸਟਰ' (1964) ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਬੜਾ ਸੁਰੀਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਗੀਤ 'ਗੋਵਿੰਦਾ ਆਲਾ ਰੇ', 'ਹੁਸਨ ਚਲਾ ਕੁਛ ਐਸੀ ਚਾਲ' ਅਜੇ ਤੱਕ ਆਪਣੀ ਮਧੁਰਤਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ'ਚ ਸਫ਼ਲ ਹਨ।
ਜਦੋਂ ਮਨਮੋਹਨ ਡੇਸਾਈ ਦਾ ਕੈਰੀਅਰ ਸਿਖ਼ਰ 'ਤੇ ਸੀ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਜੀ-ਆਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਿਆ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ 'ਸੱਚਾ ਝੂਠਾ' (1971) ਦੇ ਗੀਤ 'ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਬਹਿਨੀਆਂ, ਬਨੇਗੀ ਦੁਲਹਨੀਆਂ' ਨੇ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਧੁੰਮਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਸਿੱਧ ਹੋਈ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਰਾਜੇਸ਼ ਖੰਨਾ 'ਮੁਮਤਾਜ' ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਸੀ। (ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

-103, ਸਨੀ ਕਾਟੇਜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ, ਬਟਾਲਾ-143505 (ਪੰਜਾਬ)।
ਮੋਬਾਈਲ : 099154-93043.

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੈਂਡ ਸਕੇਪ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫੇਸਬੁੱਕ 'ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਦੀ 'ਨਿਵੇਕਲੀ ਸ਼ੈਲੀ' ਦੀ ਰੰਗਦਾਰ ਫੋਟੋ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਣੀ ਤਾਂ ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਦਿਲ ਨੂੰ ਠੇਸ ਲੱਗਣੀ, ਸਾਡੇ ਪਰਮਪਿਤਾ ਦਾ 'ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ', ਪੁਰਾਣੀ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅਗਲੇ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹਰਿਆਲੇ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਹੋਟਲ ਵਾਂਗ ਫਬਦਾ 'ਯੂਰਪੀ ਤਰਜ਼' ਦਾ ਵੱਡਾ ਫੁਆਰਾ, ਦੁਆਲੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਕੇ ਫਰਸ਼ ਦੇ ਗਿਰਦ ਉਸਾਰੇ ਉੱਚੇ 'ਪੀਲੇ-ਪਾਵੇ।'
ਪੱਕੇ ਫਰਸ਼ ਦੀ ਗੁਲਾਈ 'ਚ ਲੱਗੇ ਪਾਮ ਦੇ ਬੂਟੇ! ਹੁਣ ਆਪ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਜਾਓਗੇ ਕਿ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ? ਸਭ ਕਾਸੇ 'ਚ।
ਮੇਰਾ ਜਵਾਬ, ਜੋ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਐਫ.ਬੀ. ਦੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ : ਇਸੇ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਜੇਕਰ ਪੰਜ ਤਾਰਾ ਹੋਟਲ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ 'ਖਰੀ ਵਾਹਵਾ' ਸੀ। 'ਕੀ ਕਹਿਣੇ' ਸਨ।
ਪਰ ਮੇਰੇ 'ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ' ਦੇ 'ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ' ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਬਣੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਲੈਂਡਸਕੇਪ ਨਾਲ ਕੋਈ 'ਜੋੜ', 'ਵਾਸਤਾ' ਨਹੀਂ, ਇਹ 'ਬੇਜੋੜ ਬੰਧਨ', ਇਥੇ ਫਬਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ।
ਦੂਸਰੀ ਗੱਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ (ਲਾਅਨ) 'ਚ ਬਣੇ ਫੁਹਾਰੇ, ਦੁਆਲੇ ਫਰਸ਼ 'ਚ ਲੱਗੇ ਪਾਮ ਦੇ ਬੂਟੇ ਜਦੋਂ ਪੂਰੇ ਉਚਾਈ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਮੁੱਖ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਢਕ ਜਾਣਗੇ।
ਇਸ ਸਭ ਕਾਸੇ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਮੈਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਦੇ ਪਾਠਕ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੀ ਸੰਖਿਆ 'ਚ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖੋ-ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਤੋਂ ਮੇਲ ਜ਼ਰੀਏ, ਸੱਜਣਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਮੀ 'ਚ 'ਹਾਮੀ ਭਰੀ'। ਮੈਨੂੰ ਬਣਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਪਰਾਇਆ ਮੁਲਕ, ਸਾਡਾ 'ਸਤਿਕਾਰਤ ਰਹਿਬਰ', ਅਸੀਂ ਚੁੱਪ ਵੀ ਬੈਠ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਹੁਣ ਬਾਂਹ ਪਕੜੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਐਫ.ਬੀ. ਮਿੱਤਰ ਵੀ, ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਾਏ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਨੇ ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਭੇਟ ਕੀਤੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ 'ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ' ਜੋ ਰਾਏ ਕੋਟ ਦੇ ਨਵਾਬ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਜ਼ ਉੱਲਾ ਖਾਨ ਜੀ ਦੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵਲੈਤ ਦੇ ਲਾਕਰ 'ਚ ਸੰਭਾਲੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਉਥੋਂ ਕੱਢਵਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਵਸੇ ਗੁਰੂ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ, ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਇਸ 'ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ' ਦਾ ਅਸੀਂ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ, ਸ਼ੁਕਰੀਆ ਕਰ ਲਈਏ ਉਹ ਘੱਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਖੁਦ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲੈਂਡਸਕੇਪ 'ਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿਆਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਰੋਸਾ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦਾ ਵੀਜ਼ਾ ਜਾਰੀ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਯਤਨ ਕਰਨਗੇ।

dosanjhsps@gmail.com

ਦਿਮਾਗ਼ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਹੀ ਰੱਖੋ

ਮੱਲ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਛੁੱਟੀਆਂ ਕੱਟ ਕੇ ਫਿਰ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਕਾਲਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਮਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਆਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਫਟਾਫਟ ਯਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਖੋ ਕਿ ਕਈ ਬੱਚੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਇਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕੇ ਮੱਲ੍ਹਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੇ ਪਿਛੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਇਹ ਗਲ ਪੱਲੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਓ ਕਿ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ 'ਚ ਰੱਖਣਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ।
ਜਦੋਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਆਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਨੀਂਦ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਸੇ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕਾਫੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਚਾਹ ਜਾਂ ਕਾਫੀ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਲਣਾ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਅਮਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇਗਾ ਕੇ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਣੀ ਦੇ ਗਿਲਾਸ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ। ਜੇਕਰ ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਜੂਸ ਦਾ ਇਕ ਕੱਪ ਜਾਂ ਗਿਲਾਸ ਪੀ ਲੈਣ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣਾ ਲਈਏ। ਆਰਾਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਵਾਸਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਨਿੰਬੂ ਦੀ ਸਿਕੰਜਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਵਰਤੀ ਖੰਡ ਗੁਲੂਕੋਸ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਲੂਕੋਸ ਸਾਡੇ ਥੱਕੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸ਼ੂਗਰ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਗਿਲਾਸ ਜਾਂ ਜੂਸ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।
ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਨੱਕ ਰਾਹੀਂ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲੈਣੇ ਵੀ ਫ਼ਾਇਦੇਮੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਨੂੰ ਤਰੋ-ਤਾਜ਼ਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਕਸੀਜਨ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਭੋਜਨ ਘਟ ਵਧ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਭੋਜਨ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਚਾਲ 'ਤੇ ਚਲਣਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਹੋ ਸਕੇ ਸਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ 'ਤੇ ਲੰਮੇ ਹੀ ਲਵੋ। ਜਿੰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ ਆਕਸੀਜਨ ਦਿਮਾਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗੀ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਓਨਾ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਿਗਰਟ ਵਗੈਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦਿਮਾਗ ਵਾਸਤੇ ਬੜਾ ਹੀ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ।
ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਜਿਸ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਉਗੇ, ਉਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਾ ਆਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਹਵਾ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਨ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਚਲੇਗਾ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੇਜ਼ ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਸੋਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕਰੋਗੇ ਉਹ ਇਕ ਚੰਗੀ ਕੁਆਲਿਟੀ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੰਬਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ ਵਿਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਤੇ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਜਾਂ ਇਸ ਕਲਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਸਿਖਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਦਿਮਾਗ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੋਹਫ਼ਾ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਦਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੁਰਉਪਯੋਗ ਕਰਨਾ ਘੋਰ ਪਾਪ ਹੈ।
ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਸਹੀ ਗਿਅਰ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਔਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਸ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਸੁਸਤੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੋ। ਰੋਜ਼ ਵਰਜ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਤੇ ਲੰਮੇ ਸਾਹ ਲਓ। ਮਲ-ਮਲ ਕੇ ਨਹਾਉ ਤੇ ਤੌਲੀਏ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਮਲ-ਮਲ ਕੇ ਪੂੰਜੋ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ। ਸਿਰ ਦੀ ਮਾਲਸ਼ ਵੀ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖੋ। ਸਿਰ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖੋ। ਠੰਢੇ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਭ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਵਸਾਓ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਦੀ ਸੋਚੋ। ਮਨ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਬੋਝ ਉਤਰ ਜਾਣਗੇ। ਦੇਖੋਗੇ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਸਹੀ ਗਿਅਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਵੇਗਾ। ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਕਰ ਕੇ ਤਾਂ ਦੇਖੋ।

-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਮਾਹਿਰ, ਨੇੜੇ ਗੀਤਾ ਭਵਨ, ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ : 3, ਕਾਂਗੜਾ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)-176001.
careerking93@gmail.com

ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹੈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ

ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਹੁਣ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋਂ ਦੇਣ ਲਗ ਪਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਚੰਗੇ ਨੌਕਰੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰੀ ਲੋਕ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਦਿਹਾੜੀਦਾਰ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ? ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਸਦਕਾ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਮੱਧਵਰਗੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ 'ਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਵਿਚ ਦਰਜ ਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਇਕ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਜ਼ਰੀਏ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਐਨਾ ਕੁ ਲਿਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਕੁਵਰਤੋਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਬਣਨ ਦੇ ਇਛੁੱਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਜ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ' ਮਿੱਠਾ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਨਿਗਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਚਰਚਿਤ ਸਾਧਨਾਂ 'ਫੇਸਬੱਕ' ਤੇ 'ਵੱਟਸਐਪ' ਆਦਿ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਚੋਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨੇ ਐਨਾ ਕੁ ਪੈਂਡਾ ਸਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੇ ਮੁੜਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਪ ਰਿਹੈ। 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਵਰਤੋਂ 'ਚ ਬਦਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਜੋ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹਨ ਉਹ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।
ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵਿਵਾਦਾਂ 'ਚ : ਜੋ ਸੱਚ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨਵਸ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣੋਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਉਹ 'ਫੇਸਬੱਕ' ਤੇ 'ਵਟਸਐੱਪ' ਜ਼ਰੀਏ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈਆਂ ਲਈ ਇਹ ਇਨਸਾਫ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦਾ ਸੱਚ ਹੁਣ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਪਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸੱਚੀ ਹੈ ਜਾਂ ਝੂਠੀ, ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਮਿਆਰ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਤੇ ਮਨਪ੍ਰਚਾਵੇ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੱਚ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਝੂਠ ਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਤੇ ਮਨਪ੍ਰਚਾਵੇ ਦਾ ਮਿਆਰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ : ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਲਗਪਗ ਬਹੁਤਾ ਹਿੱਸਾ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਅਜਿਹੇ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਭੜਕਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾ ਰਹੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਹੋਏ ਖੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਉਪਜ 'ਫੇਸਬੁੱਕ' ਤੋਂ ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਥੇ ਹੀ ਬੱਸ ਨਹੀਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਗਾਇਕ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨੌਜਵਾਨ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਬਣੇ ਦੋ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਗਰਮਾਇਆ ਵਿਵਾਦ ਅਜੇ ਵੀ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਤੂਲ ਦੇਣ ਨਾਲ ਅਪਰਾਧਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ 'ਚ ਵਾਧਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਬਹਿਸ ਕਈ ਵਾਰ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ' ਨੂੰ ਜੰਗ ਦਾ ਮੈਦਾਨ ਵੀ ਬਣਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।
ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸਾਧਨ : ਧਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਖੇਤਰ 'ਚ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅੱਜ ਦਾ ਮੋਬਾਈਲ ਦਾਤਾ (ਮਨੁੱਖ) ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਰੱਜ ਕੇ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਿਹੈ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਰ ਰਾਤ ਸੌਣ ਤੱਕ ਹੱਥ 'ਚ ਮੋਬਾਈਲ ਰੱਖ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਜਿਥੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਥੇ ਫੋਕੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਡੇਰੇ ਜਮਾਏ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਿਨ ਭਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਦੂਰ ਤੇ ਮਾੜੇ ਹੋਏ ਨੇੜੇ : ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਬੰਧੀ ਇਨਸਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਸਿਰਜੇ ਹਾਲਾਤ ਨੇ ਇੱਜ਼ਤਦਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਤੇ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲੈ ਆਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਬੇਹੱਦ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਿਆ ਵੀ ਹੁਣ 'ਫੇਸਬੁੱਕ' ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਲੋਕ ਕੁਝ ਲਿਖਣ, ਫੋਟੋ ਆਦਿ ਸਮੱਗਰੀ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਰਹੇ ਕਿ ਉਹ ਕਰ ਕੀ ਰਹੇ ਹਨ? ਇਥੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਤਹਿਤ ਝੂਠੇ ਅਕਾਉਂਟ ਬਣਾ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਚਿਆਂ ਤੇ ਅਫ਼ਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕੇ ਰਸੂਖਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਦੇ ਵੀ ਯਤਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ : ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਤੇ ਨਾ ਕਿਤੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਵਿੱਦਿਅਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸਾਜਿਸ਼ ਰਚੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਗੈਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪਰੋਸੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਲੱਚਰਤਾ ਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਐਨੀ ਕੁ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਪਸਾਰ ਲਈ ਹੋ ਰਹੇ ਯਤਨ ਫਿੱਕੇ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਸਮੇਤ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਖੋਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਛੋਟੀ ਉਮਰੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬੱਚਿਆਂ 'ਤੇ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਰਗ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ। ਛੋਟੀਆਂ ਕਲਾਸਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈ ਰਹੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਝ ਬੋਰਡਾਂ ਦੇ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ (ਮੋਬਾਈਲ) ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਾ ਇਕ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਿਥੇ ਸਾਡੀ ਜੇਬ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਸਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਭਾਵ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਇਹ ਸਬੂਤ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਮੋਬਾਈਲ 'ਤੇ ਟਿਕ-ਟਿਕੀ ਲਗਾਈ ਦਿਨ ਵਿਚ ਕਈ-ਕਈ ਘੰਟੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਚਰਚਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦੇ ਕਈ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਜ਼ੋਖਮ 'ਚ ਪਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਕਰਤੱਬ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਾਲਾਤ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੈਲਫ਼ੀ ਲੈਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮੌਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ਫੋਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ (ਇੰਟਰਨੈੱਟ) ਲਈ ਮਜਬੂਰਨ ਆਪਣੀ ਤੁਛ ਕਮਾਈ 'ਚੋਂ ਖਰਚ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸੱਚ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਜਵਾਨੀ 'ਚ ਅਜਿਹੇ ਨੌਜਵਾਨ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਪੈਸੇ ਦਾ ਸਿੱਧੇ/ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜੁਗਾੜ ਲਗਾਉਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀ ਹੱਡੀ : ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਚੋਣਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚਰਚਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਲਈ 'ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ' ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਗਲੇ ਦੀ ਹੱਡੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਅਪਰਾਧਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਨਸ਼ਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਲੋਕ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਿਆਸੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਜ਼ਰੀਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਿਆਂ ਫੂਕ-ਫੂਕ ਕੇ ਕਦਮ ਪੁੱਟਣ ਲਈ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਕਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਫੇਸਬੁੱਕ ਆਦਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀਆਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਹੈ।
ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖ : ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਵਰਤੋਂ 'ਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਣਗਹਿਲੀ ਇਹ ਨਸ਼ਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਹਰ ਕੋਈ (ਚੰਗਾ-ਮਾੜਾ) ਵਿਅਕਤੀ ਚਾਹੇ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾ/ਝੂਠਾ ਖਾਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਚੰਗੀ/ਮਾੜੀ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਸਰਗਰਮੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ 'ਤੇ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਚੋਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਾੜੇ ਅਨਸਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਜ਼ਰੀਏ ਕੀਤੇ ਗੁਨਾਹ ਨੂੰ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨੱਥ ਪਾਉਣੀ ਵੱਸੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਫ਼ਾਇਦਾ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਮਾਜ ਵਿਰੋਧੀ ਅਨਸਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੱਖ ਤੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਖ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਜੇਕਰ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ 'ਚ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਦਾ ਪੱਖ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੇ ਇਸ ਮਿੱਠੇ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਘਟਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਏ ਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਦੇ ਕਈ (ਗ਼ੈਰ-ਜ਼ਿਕਰ) ਪੱਖਾਂ 'ਤੇ ਉਕਤ ਮੁੱਦੇ ਬੇਹੱਦ ਭਾਰੂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ-ਸਮਝਣ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 94176-76755.

ਅੱਜ ਪਿਤਾ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

...ਬੁਢਾਪੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਏ

ਅਜੋਕੇ ਆਸ਼ਰਮਨੁਮਾ ਸਮਿਆਂ 'ਚ ਬੁਢਾਪਾ ਬਹੁਤ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਤੇ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ। ਡੰਗੋਰੀਆਂ, ਵਹਿੰਗੀਆਂ ਤੇ ਖੂੰਡੀਆਂ ਬਣਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਕਦੋਂ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਉਮਰ ਭਰ ਜੋੜਦਾ, ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਉਸਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਪੁੱਤ-ਧੀਆਂ ਬਹੁਤ ਔਖੇ ਹੋ ਕੇ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਾਹਲੀ-ਕਾਹਲੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਸਮਾਂ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਘੁਰਨਿਆਂ 'ਚ ਜਾ ਵੜਦੇ ਹਨ। ਤੁਰ ਗਿਆਂ ਬਾਰੇ ਮੋਹ ਖੋਰੀਆਂ, ਮਾਨਵੀ ਤੇ ਮੁਹੱਬਤੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਫੁਰਸਤ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀਆਂ ਮੌਕੇ ਰਸਮੀ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਮਹੀਨ ਤੇ ਮਹਾਤਮੀ ਗੱਲਾਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੂੰਹ ਮੁਲਾਹਜ਼ੇ ਦੀਆਂ ਅਦਾਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਿੱਤਾ ਅਪਨਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜ਼ਮਾਨਾ ਜਦੋਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਤੇ ਲਾਉਣਾ ਭੁੱਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝ ਲਵੋ ਮੌਤ ਬਾਰੇ ਕਾਵਿਕ ਤੇ ਕਰਤਾਰੀ ਬਾਤਾਂ ਕਰਨ ਦਾ ਜੇਰਾ ਤੇ ਜੁਗਤ ਉਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਆਂਦਰਾਂ 'ਚੋਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਨਾਸ਼ੁਕਰੇ ਵਕਤਾਂ 'ਚ ਬੰਦਾ ਅਭਿਮਾਨੀ, ਆਤੰਕੀ ਤੇ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੌਤ ਨਾਲ ਨਿਹੁੰ ਤੇ ਨੇੜਤਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਨਿਮਰ, ਨਿਰਮਾਣ ਤੇ ਨੀਵਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਇਨਸਾਨੀ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦਾ ਫਲਸਫਾਨਾ ਸਿਮਰਨ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨ ਬਣਨ ਲਈ ਊਰਜਿਤ ਕਰਦਾ।
ਬੁਢਾਪੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਨਵੀ ਮੋਹ ਦੇ ਆਂਤਰਿਕ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੁਭਾਵਿਕੀ ਇਲਮ ਹੁੰਦਾ। ਅਜੋਕੇ ਬੱਚੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਮੋਬਾਈਲ ਤੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਦੇ ਨਸ਼ਈ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਗਿਆਨ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾੜਾਂ 'ਚ ਧੜਕਦੇ ਇਨਸਾਨੀ ਮੋਹ ਨੂੰ ਪੰਘਰਨ ਤੇ ਪਾਕ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਅਹਿਸਾਸ ਤੇ ਆਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਤੇ ਪੁਨੀਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਸਨੇਹ ਤੇ ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਮਾਰਥ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬਿਰਧ ਮਾਸੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਮਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿੱਘ, ਨਿਹੁੰ ਤੇ ਨੇੜਤਾ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪੰਘਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਵੀਆਂ, ਪਹੁੰਚਾਂ ਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਮਾਣਯੋਗ ਤੇ ਮਾਨਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਵੱਡੇ ਸਾਨੂੰ ਮੂਲ ਮਕਸਦ ਦੇ ਮਾਅਨੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ। ਸਾਡੇ ਇਕ ਅਦਬੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਪੋਤਾ-ਪੋਤੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਆਏ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਲੈ ਗਿਆ। ਪੀਜ਼ੇ ਬਰਗਰਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤਲ 'ਚ ਪਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਤੇ ਅਲਹਿਦਾ ਤੁਰੀ ਫਿਰੇ। ਬੱਚੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਚਲੋ ਚਲੀਏ, ਚਲੋ ਚੱਲੀਏ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਲਿਵ ਅਤੇ ਲੈਅ ਦੇ ਅਸਤ ਤੇ ਅਵਾਜ਼ਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਰਾਸਤਾਂ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਤੇ ਯਾਦਾਸ਼ਤਾਂ ਦੇ ਸੂਰਜ ਪੱਕੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੱਕੀਆਂ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਲੱਭਤਾਂ ਨਾਲ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜਾਂ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਲਿਵ ਤੇ ਲੈਅ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਤੇ ਜਾਗਦੇ ਰੱਖਣਾ ਬੜਾ ਔਖਾ। ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਦੀ ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਹੋਈ। 90 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸੁਰਤ ਤੇ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹੀ। ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਥੋੜ੍ਹਾ ਢਿੱਲੇ-ਮੱਠੇ ਹੋਏ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਭਰਾ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦਾਂ।' ਭਰਾ ਨੇ ਕਹਿਣਾ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਡੀ ਤੁੱਛ ਜਿਹੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਹੈ। ਬਿਰਧ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਤੇ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਿਜ਼ਕ ਤੇ ਰੱਬ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਾਪ ਬਾਰੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਾਂ:
ਅਨੁਭਵਸ਼ੀਲ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠਾ ਛਾਪ ਜੇਹੇ
ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜੰਮਣੋਂ ਹਟ ਗਏ ਬੰਦੇ ਮੇਰੇ ਕਿਰਤੀ ਬਾਪ ਜੇਹੇ।
ਮੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਮੇਰੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਲਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਕਮਾਇਆ ਹੀ ਦੁਬਾਰਾ-ਦੁਬਾਰਾ ਰਿਪੀਟ ਕਰੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਪਦਵੀਆਂ ਤੇ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਜੋਕੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਰੂਹ, ਰਵਾਇਤ, ਰਿਦਮ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਤੇ ਰਾਗਦਾਈਆਂ ਤੋਂ ਕੋਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਧਰਤੀਆਂ, ਪਵਨਾਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ ਅੰਬਰਾਂ ਵਰਗੇ ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀਆਂ ਤੇ ਨਾਨੇ-ਨਾਨੀਆਂ ਆਊਟਡੇਟਿਡ (ਪੁਰਾਣੇ) ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹਰ ਵਸਤ ਦੇ ਡੇਟਿਡ ਹੋਣ ਦੀ ਅਵਧੀ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਰਾਂ, ਬੁਲਬੁਲਾ, ਪਰਛਾਵਾਂ ਤੇ ਚਾਰ ਦਿਨ ਦੀ ਚਾਂਦਨੀ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਪਕਿਆਈ, ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਤੇ ਪਾਹੁਲ ਦੀਆਂ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜੋਕੇ ਤਥਾਅਸਤੂ ਤੇ ਤਟਫਟ ਜ਼ਮਾਨੇ 'ਚ ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਤੇ ਸਨੇਹ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ। ਇਨਸਾਨੀ ਇਬਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲ 'ਚ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਜੇਰਾ, ਜਾਨ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ:
ਚਲੋ ਏਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ
ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਛੱਡ ਆਈਏ
ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ
ਸਾਂਭੀ ਜਾਵਾਂਗੇ ਆਊਟਡੇਟਿਡ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ।
ਇਸ ਆਊਟਡੇਟਿਡ ਵਿਸਫੋਟ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸਭ ਧਾਰਨਾਵਾਂ, ਧਰਾਤਲ ਤੇ ਧਰਮ ਅਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਇਕ ਸ਼ਾਇਰ ਮਿੱਤਰ ਦਾ ਵੱਡਆਕਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਅਮਰੀਕਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਸਭ ਨੂੰ ਰੋਟੀ, ਰੱਬ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਸਹੂਲਤੀ ਹਸਪਤਾਲ 'ਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੁਢਾਪੇ ਲਈ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਕਮਾਈਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਅਤਿਅੰਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਰਹੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਬਿਰਧ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੇਸ਼ ਵਿਚਲੇ ਵੱਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਨੌਕਰਾਂ ਸਹਾਰੇ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਜੀਅ ਲਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਕੋਲ ਤਾਂ ਜੀਅ ਲਾਉਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੀ ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਨਪੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਕ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰਾ-ਤੇਰਾ ਦੀ ਥਾਂ ਮੇਰਾ-ਮੇਰਾ ਦੀਆਂ ਸੌਦਾਗਰੀਆਂ ਤੇ ਸਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਅਖਾੜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭੀੜਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਜ, ਸੁਰੀਲਾ ਤੇ ਸਾਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ। ਸੀਵੇਦਨਾ, ਸਿਆਣਪ ਤੇ ਸਬਰ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲੋਂ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਸੁੱਖ ਤੇ ਨਿੱਜਤਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਰੂ ਤੇ ਭਾਗਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਸੁਰਤ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਖ ਤੇ ਦੇਹ ਦਾ ਆਡੰਬਰੀ ਮੋਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਿਗਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਡ-ਅੱਡ ਤੇ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਨੇ ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬ, ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ, ਘਰਾਂ, ਖੇਤੀਆਂ, ਪਾਣੀਆਂ ਤੇ ਸਾਂਝਾਂ ਨੂੰ ਜੀਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਅੱਡ ਤੇ ਅਲਹਿਦਾ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਅੱਧੇ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਅੱਧੇ-ਅਧੂਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਸਦਮਿਆਂ ਤੇ ਸੱਟਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕੋ-ਲੁਕੋ ਕੇ ਅੱਧਾ ਪੰਜਾਬ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੁੱਤਰ ਤਾਂ ਪਰਦੇਸੀਂ ਜਾ ਕੇ
ਪੌਂਡ ਡਾਲਰ ਬਣ ਜਾਵਣਗੇ
ਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਸਦਮੇ
ਢਿੱਡਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੋਣਗੀਆਂ।
ਨਾ ਹਿੰਮਤ, ਨਾ ਹੰਭਲੇ, ਨਾ ਸੁਪਨੇ, ਨਾ ਉਡਾਣ। ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ, ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਐਤਕੀਂ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਲੱਗੀ ਤਾਂ ਰੋ ਪਈ। ਕਹਿੰਦੀ ਜਾਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਪੁੱਤਰਾਂ-ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਔਰਤ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਲੋੜਾਂ ਤੇ ਲਾਲਚ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਵੀ ਸੀ ਪਰ ਮਾਨਵੀ ਆਂਦਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਪਨਸ਼ੀਲ ਸਰਮਾਇਆ ਸੀ। ਅਜੋਕਾ ਯੁੱਗ ਸਿਰਫ਼ ਲੋੜਵੰਦ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨੌਕਰ ਚਾਕਰ ਥੋੜ੍ਹ-ਚਿਰੇ ਤੇ ਧਾੜਵੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਕਿਰਸਾਨ ਬਾਪ ਦਾ ਇਕ ਕਾਮਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਸਾਡਾ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾ। ਅਸੀਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ 'ਆਪਣਾ' ਸਮਝਦੇ। ਪੱਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਵੰਤ ਤੇ ਪਾਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਗਏ। ਬਿਰਧ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬੇਰੀਆਂ ਤੋੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਆਪਣੀ ਡਾਲਰੀ ਸੋਚ ਅਨੁਕੂਲ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਤਥਾਅਸਤੂ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਪੈਸਿਆਂ ਨਾਲ ਢਿੱਡ ਭਰਨ ਦੇ ਆਹਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਐਸੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬੁਢਾਪਾ ਕਿੱਥੇ ਦਿਲ ਫਰੋਲੇ?
ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਉਠਣ-ਬੈਠਣ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਬੋਹੜਾਂ-ਪਿੱਪਲਾਂ, ਟਾਹਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਆਹ ਤੇ ਭੋਗ ਬਚੇ ਹਨ। ਆਡੰਬਰੀ ਆਤੰਕਾਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਚਿਰ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਢਾਰਸ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਦੇਹ ਤੇ ਦਿੱਖ ਨੇ ਕਮਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮੋਹ-ਹੀਣ ਤੇ ਮਾਤਮੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਕੀ-ਕੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਲਵਾਂਗੇ। ਬੁਢਾਪੇ ਨੂੰ ਬਿਰਧ ਘਰਾਂ ਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਸਿਟੀਜ਼ਨਜ਼ ਹੋਮਜ਼ ਦੀ ਥਾਂ ਸਤਿਕਾਰ, ਸਨੇਹ, ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਸਾਥ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਰ ਸਰਵਣ ਪੁੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਗੁੜ੍ਹਤੀਆਂ, ਅਸੀਸਾਂ, ਅਰਜੋਈਆਂ, ਗਲਵਕੜੀਆਂ ਤੇ ਸਿਆਣਪਾਂ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਨਵੀਆਂ ਨਸਲਾਂ ਨੇ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੇਮੁੱਖ ਬੇਬਹਿਰੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਉਂਗਲ ਫੜ ਕੇ ਹੀ ਰਹਿਬਰਾਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਫਕੀਰਾਂ ਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦੈ।
ਕਿਸੇ ਲਈ ਡੰਗੋਰੀ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਵਹਿੰਗੀ,
ਕਿਸੇ ਲਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਬਣੀਏ,
ਚਲੋ ਯਾਰੋ ਸੜਕ ਪਾਰ ਕਰਦੇ
ਬੁਢਾਪੇ ਲਈ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜੇਹਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣੀਏ।

-97, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਕਪੂਰਥਲਾ।
ਫੋਨ : 01822-235343, 502556.

ਤੁਰ ਗਿਆ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ

ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਦਗੀ, ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਦਗੀ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਵੀ ਸਾਦਗੀ, ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਹੀ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਾਲਵੇ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਿਰਕੱਢ ਨਾਟਕਕਾਰ ਮਲਵਈ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇੱਜ਼ਤ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਦਸਤਪੰਜਾ ਵੀ ਲਿਆ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬਿਸਤਰੇ 'ਤੇ ਰਹਿ ਕੇ ਕਸ਼ਟ ਵੀ ਸਹਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਨਾਟਕੀ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਕਦੀ ਵੀ ਨਾ ਰੁਕੀ। ਉਹ ਇਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਿਸਾਨੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਥੁੜ੍ਹਾਂ ਮਾਰੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਨਾਟਕ ਲਿਖੇ। ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਪੰਜਾਬੀ ਦਾ ਉੱਚ ਦੁਮਾਲੜਾ, ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਅਜਿਹਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਧਾਰਨ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪਾਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ਦਾ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਇਆ।
ਸਾਲ 1942 ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕ ਲਿਖਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਟਕ ਖੇਡਦਾ ਵੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ 1976 ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ 'ਲੋਕ ਕਲਾ ਮੰਚ ਮਾਨਸਾ' ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਫੇਰ ਦੱਬੇ ਕੁਚਲੇ, ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਤੇ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈਆਂ ਪੇਂਡੂ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਲੀਹਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੋਰ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਗੂੜ੍ਹੇ ਕੀਤੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਈ ਲਾਲੋਆਂ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੰਗਮੰਚ ਸਫ਼ਰ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਏ ਪਹਿਲੇ ਨਾਟਕ 'ਈਦਰਾ ਕਦੀਬਾਰਾ' ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਨਾਟਕ 'ਬੈਕੇਟ' ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਟਕ 'ਵੇਟਿੰਗ ਫਾਰ ਗੋਦੇ' ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰਨ ਸੀ, ਪਰ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਫੇਰ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਹੇਠ ਦੱਬੀ ਤੜਪਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਟੁੱਟ ਭੱਜ ਦੀ ਨਬਜ਼ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਨਾਲ ਸਾਧਾਰਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਿਚ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਗ-ਲਪੇਟ ਦੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੇ ਧੀਆਂ ਤੇ ਜਵਾਈ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਸਫ਼ਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਮਨਜੀਤ ਔਲਖ ਨੇ ਵੀ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਹਰ ਨਾਟਕ ਵਿਚ ਸਸ਼ਕਤ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ।
ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਲਵਈ ਬੋਲੀ, ਸਿੱਧੇ ਸਾਧੇ ਪਾਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵਿਚ ਨਾਟਕੀ ਯਥਾਰਥ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕਾਂ ਦਾ ਬੁਲੰਦ ਸਿਤਾਰਾ ਵੀ ਸੀ ਤੇ ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਕਬੂਲ ਨਾਟਕਕਾਰ ਵੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਮਜ਼ਲੂਮਾਂ ਜਾਤਾਂ ਦਾ ਨਾਟਕਕਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਨਾਟਕੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪਿਛਾਂਹ-ਖਿੱਚੂ ਸੋਚਾਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਹੋਕਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੀ ਪੇਂਡੂ ਮੁਹਾਵਰੇ 'ਤੇ ਪਕੜ ਸੀ। ਮਲਵਈ ਬੋਲੀ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਮੁਹਾਵਰਾ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਮ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੇਤੰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਲਘੂ ਨਾਟਕ ਵੀ ਲਿਖੇ, ਇਕਾਂਗੀ ਵੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਨਾਟਕ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 50 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿਚ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਤੇ ਸੁੱਚਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਸੁਖਾਂ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਮੰਚ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਦਰਸ਼ਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੇਤੇ ਰੱਖਦੇ ਨੇ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਹੁੰਮ-ਹੁਮਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਤਾ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਰਚਨਾ ਕਦੋਂ ਰਚੀ। ਪਹਿਲਾਂ 8-10 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਉਹ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫੇਰ ਉਸ ਨੇ ਗੀਤ-ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਲਿਖਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੀਤ-ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਸਟੇਜਾਂ 'ਤੇ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਸਰੋਤ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਵੇਖੀ ਤੇ ਹੰਢਾਈ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੁੱਠ ਦੇਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ 'ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਕ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਿਰਜਣਾਤਮਿਕ ਹਿੱਲ-ਜੁਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਵਿਗਿਆਨਕ, ਮਾਰਕਸੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣ-ਅਮਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਪਾਤਰਾਂ ਪਿੱਛੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਹੀ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਪਾਤਰ ਉਸਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ'। ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ 1976 ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਇਕਾ-ਦੁਕਾ ਨਾਟਕ ਖੇਡੇ, ਪਰ 1980 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਇਕ ਮਿਸ਼ਨ ਤੇ ਕਮਿਟਮੈਂਟ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਤਾ।
ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਅਜਿਹਾ ਸਿਰੜੀ, ਯੋਧਾ ਨਾਟਕਕਾਰ, ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ, ਅਦਾਕਾਰ ਤੇ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਮਨ ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਥੁੜਾਂ ਮਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਸੀ ਤਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜੇ ਆਵਾਜ਼ ਸੀ ਤਾਂ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਮਲਵਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਣਗੌਲੇ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕੇ ਨਾਟਕੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਤਲਖ਼ ਹਕੀਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਜੀਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਨੇ।
ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਾਟਕਕਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ 'ਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਦੇ ਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਟਕ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਇਆ। ਔਲਖ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਰੰਗਮੰਚ ਸ਼ੈਲੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੰਜੀਦਗੀ ਵੀ ਹੈ, ਭਾਵੁਕਤਾ ਵੀ ਤੇ ਰੋਹ ਵੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਟਕ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀਆਂ ਦੇ ਸਿਲੇਬਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਦੀ ਰੌਣਕ ਵੀ ਬਣੇ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਨਾਟਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਖੇਡਣ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਪ੍ਰੋਫੈਸ਼ਨਲ ਟਰੇਂਡ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸਿਖਾਂਦਰੂ।
ਉਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣ ਕੇ ਨਿਮਾਣੇ ਤੇ ਨਿਤਾਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਐਵਾਰਡ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲਿਆ ਤੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਟਕ ਅਕਾਦਮੀ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਨੈਸ਼ਨਲ ਐਵਾਰਡ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਲੋਕ ਕਲਾ ਸਲਾਮ ਕਾਫ਼ਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪਿੰਡ ਰੱਲਾ (ਮਾਨਸਾ) ਵਿਚ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਠ 'ਇਨਕਲਾਬੀ ਜਨਤਕ ਸਲਾਮ ਸਮਾਰੋਹ' ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨੂੰ 'ਭਾਈ ਲਾਲੋ ਕਲਾ ਸਨਮਾਨ' ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਮੁੱਚੀ ਪੰਜਾਬੀ ਰੰਗਮੰਚ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸਫ਼ਰ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਕਾਫਲਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 'ਮਾਨਸਾ' ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉਤੇ 'ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ, ਅਮਰ ਰਹੇ' ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਤੇ ਰੋਹ ਭਰੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਆਖਰੀ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ ਕਿਸੇ ਨਾਟਕਕਾਰ ਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਏ, ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੇਖੇ ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਨ ਲਾਇਆ, ਉਹ ਆਖਰੀ ਸਫ਼ਰ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਬੂਬ ਨਾਟਕਕਾਰ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਉਹ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਪੂਰਾ ਮਾਲਵਾ ਸੁੰਨਾ-ਸੁੰਨਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਟੇਜਾਂ ਖਾਲੀ-ਖਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਆੳਂਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਉਹ ਫੇਰ ਤੋਂ 'ਸੱਤ ਬੇਗਾਨੇ' ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੋਇਆ, 'ਬੇਗਾਨੇ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ' ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰੇਗਾ, 'ਇਕ ਰਮਾਇਣ ਹੋਰ' ਵੀ ਲਿਖੇਗਾ ਤੇ 'ਤੂੜੀ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ' ਦੀ ਹੁੰਮਸ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀਆਂ 'ਤ੍ਰੇੜਾਂ' ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਹੋਇਆ 'ਕਲਖ ਹਨੇਰੇ' ਨੂੰ ਵੰਗਾਰੇਗਾ। ਉਹ ਕਦ ਮਰਦੇ ਨੇ 'ਇਸ਼ਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਡੀਂ ਰਚਿਆ' ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੋ: ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿਰਫ ਨਾਟਕਕਾਰ ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ 'ਇਕ ਸੀ ਦਰਿਆ' ਜੋ ਸਮਿਆਂ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਸੀ, ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਰਿਆ ਦੀ ਹਰ ਛੱਲ ਦੇ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਾਟਕ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਮੇਰ ਔਲਖ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈਆਂ ਰੰਗਮੰਚ ਦੀਆਂ ਪੈੜਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਮ। ਰੰਗਮੰਚ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ।

ਮੋਬਾਈਲ : 98142-99422

21 ਜੂਨ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਯੋਗ ਦਿਵਸ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਵਰਦਾਨ ਹੈ ਯੋਗ

ਹਰ ਖੇਤਰ 'ਚ ਵਧ ਰਹੀ ਮੁਕਾਬਲੇਬਾਜ਼ੀ ਵਾਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ 'ਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਅਵੇਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਵਾਸਤੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ-ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਭਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਹੈ ਯੋਗ (ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ 'ਚ ਯੋਗਾ)। ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸਾਧਣ ਦੀ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦੀ ਕਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮੱਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਦੇ ਯੁੱਗ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਪਤੰਜਲੀ ਨੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ 'ਚ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮਦੇਵ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਇਕ ਸਿਹਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵੱਡਮੁੱਲੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਯੋਗ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰੇਕ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਮੋਦੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ 'ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਯੋਗ ਦਿਵਸ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ 21 ਜੂਨ ਨੂੰ 'ਵਿਸ਼ਵ ਯੋਗ ਦਿਵਸ' ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਆਮਦ ਸਦਕਾ ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਘੱਟ ਰਹੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ 'ਚ ਯੋਗ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ 'ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ 'ਚ ਯੋਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਅਤੇ ਚੁਸਤ-ਦਰੁਸਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ, ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਉਭਰਿਆ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਯੋਗ ਸਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕੋਰਸ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਯੋਗ ਨੂੰ ਇਕ ਖੇਡ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦੇਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਹੋਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਯੋਗ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਮੁਫ਼ਤ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਥਾਪਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਯੋਗ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਪੜਾਅ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਿਯਮ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਯੋਗ ਸਾਡੇ ਤਨ-ਮਨ ਲਈ ਲਾਹੇਵੰਦ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਯਮ ਇਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਖਾਲੀ ਪੇਟ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਵੀ ਪੇਟ ਖਾਲੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੋਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਰ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਖੂਨ ਦੇ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕੁਝ ਖਾਸ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਇਨਸਾਨ ਲਈ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯੋਗ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਆਸਣਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਆਸਣ, ਯੋਗ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਯੋਗ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੜਾਅ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਜਲ ਨੇਤੀ, ਸੂਤਰ ਨੇਤੀ, ਕੁੰਜਲ ਅਤੇ ਗਟਕ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਯੋਗ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪੜਾਅ 'ਚ ਲੜੀਵਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ 'ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਯਮ, ਦੂਸਰਾ ਨਿਯਮ, ਤੀਸਰਾ ਆਸਣ, ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਾਣਯਮ, ਪੰਜਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ, ਛੇਵਾਂ ਧਾਰਨਾ, ਸੱਤਵਾਂ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਸਮਾਧੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਯਮ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਿਯਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਜੀਵਨ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣੀ ਹੈ। ਆਸਣ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਦਕਾ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਖ ਪੂਰਵਕ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਣਯਾਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸਾਹ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਪ੍ਰਤੀਹਾਰ ਦਾ ਅਰਥ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ 'ਚ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧਾਰਨਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਮਨ 'ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਅਖੀਰਲੇ ਪੜਾਅ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸਾਰੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿਕਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਲਾਭ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਅਜੋਕੇ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਯੋਗ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਿਕ ਤੰਦਰਸੁਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨਸਾਨ ਦੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ, ਇਖਲਾਕੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਇਕ ਕਲਾ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਸ 'ਚ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ, ਮਾਨਸਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਦੌਰ 'ਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਯੋਗ ਦੀ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ ਬਣ ਸਕੇ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ 'ਚ ਜੇਕਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪੱਦਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਮੀਰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰੇਕ ਅਮੀਰ-ਗ਼ਰੀਬ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਅਪਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਮਾਹੌਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਦੌਰ 'ਚ ਯੋਗ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਸਤਾ ਤੇ ਸੁਖਾਲਾ ਢੰਗ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਲਸ, ਅਣਗਹਿਲੀ ਤੇ ਬੇਧਿਆਨੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-2221, ਫੇਜ਼-2 ਅਰਬਨ ਅਸਟੇਟ, ਪਟਿਆਲਾ।
ਮੋਬਾਈਲ : 9478470575

ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਅਮਿੱਟ ਹਸਤਾਖ਼ਰ-122

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਮੁਕਾਮ ਵੋ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਤੇ... ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਸ਼ੰਮੀ ਤਾਂ ਕੀ 'ਤੀਸਰੀ ਮੰਜ਼ਲ' ਨੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਨੇਮਾ ਹਾਲ 'ਚ ਹੀ ਨਚਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 'ਆਜਾ ਆਜਾ, ਮੈਂ ਹੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇਰਾ', 'ਸੋਨਾ ਰੇ, ਸੋਨਾ ਰੇ, ਦੇ ਦੂੰਗੀ ਜਾਨ ਜੁਦਾ ਮਤ ਹੋਨਾ ਰੇ', 'ਓ ਹੁਸੀਨਾ ਜ਼ੁਲਫੋਂ ਵਾਲੀ, ਜਾਨੇ ਜਹਾਂ' ਅਤੇ 'ਤੁਮ ਨੇ ਦੇਖਾ ਹੋਕਰ ਮਹਰਬਾਂ' ਵਰਗਿਆਂ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਦਹੋਸ਼ ਹੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
'ਤੀਸਰੀ ਮੰਜ਼ਲ' ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਆਰ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਨੇ ਨਾਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਯਾਦੋਂ ਕੀ ਬਾਰਾਤ' ਲਈ ਵੀ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਸੰਗੀਤ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ 'ਯਾਦੋਂ ਕੀ ਬਾਰਾਤ ਆਈ ਹੈ, ਦਿਲ ਕੇ ਦੁਆਰੇ' ਹੀ ਸੁਪਰਹਿੱਟ ਗੀਤ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਿਆਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਗੀਤਾਂ 'ਚ ਪੰਚਮ ਨੇ ਰਾਕ-ਐਨ-ਰੋਲ ਅਤੇ ਜਾਜ਼ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੰਗੀਤ ਸੀ।
ਵੈਸੇ ਪੱਛਮੀ ਸੰਗੀਤ ਵੱਲ ਪੰਚਮ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਤਾਂ 'ਹਰੇ ਰਾਮਾ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ' (1971) ਤੋਂ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਟਾਈਟਲ ਗੀਤ 'ਦਮ ਮਾਰੋ ਦਮ' ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ ਗੀਤ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਹੋਂਦ 'ਚ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ।
ਇਕ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਮੰਤ ਨੇ ਵੀ ਪੰਚਮ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰੋਮੋਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। 'ਕਟੀ ਪਤੰਗ' (1971) ਦੇ ਗੀਤ ਵੀ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦਿਆਂ ਸਿਨੇਮਾ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਲਈ ਲੁਭਾਵਣੇ ਸਨ। 'ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹੈ ਸ਼ਬਨਮ' ਵਰਗਾ ਕੈਬਰੇ ਗੀਤ ਸੀ, 'ਯੇਹ ਸ਼ਾਮ ਮਸਤਾਨੀ' ਜਿਹੀ ਰੁਮਾਂਟਿਕ ਧੁਨ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਮਨ ਟੁੰਬਵਾਂ 'ਨਾ ਕੋਈ ਉਮੰਗ ਹੈ' ਵਰਗਾ ਉਦਾਸੀ ਵਾਲਾ ਗੀਤ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸੀ।
ਵੈਸੇ ਪੰਚਮ ਦੀ ਸੰਗੀਤ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਮੂਨਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਫ਼ਿਲਮ 'ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ' ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ 'ਕਿਆ ਕਰੇ ਯਸ਼ੋਦਾ ਮਈਆ' ਵਰਗਾ ਕਲਾਸੀਕਲ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਗੀਤ ਸੀ ਅਤੇ 'ਚਿੰਗਾਰੀ ਜੋ ਭੜਕੇ' ਵਰਗੀ ਗ਼ਜ਼ਲ ਵੀ 'ਅਮਰ ਪ੍ਰੇਮ' ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਵੀ ਵਿਵਿਧਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ।
1970 ਤੋਂ 1972 ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚੋਂ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸਫਲ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਕਾਫੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਪੰਚਮ ਨੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। 'ਰਾਮਪੁਰ ਕਾ ਲਕਸ਼ਮਨ', 'ਸੀਤਾ ਔਰ ਗੀਤਾ', 'ਪ੍ਰੀਚੈ', 'ਆਪ ਕੀ ਕਸਮ' ਅਤੇ 'ਅਪਨਾ ਦੇਸ਼' ਦਾ ਫ਼ਿਲਮ ਸੰਗੀਤ ਹੱਥੋ-ਹੱਥ ਵਿਕ ਗਿਆ ਸੀ। 'ਸ਼ੋਅਲੇ' ਨੇ ਤਾਂ ਆਰ.ਡੀ. ਬਰਮਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਗਲੀ-ਕੂਚੇ ਵਿਚ ਚਰਚਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਪੰਚਮ ਦੇ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਰਸ ਘਟਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਹੀ ਕਈ ਘਰੇਲੂ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗ਼ਲਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ 'ਤੇ ਪੈਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰੀਟਾ ਪਟੇਲ ਨਾਂਅ ਦੀ ਲੜਕੀ ਨਾਲ ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ 'ਚ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਾਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੱਲ ਸਕੀ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਬਾਅਦ 'ਚ 1980 ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ਾ ਭੌਸਲੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਥਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪੰਚਮ ਦੇ ਫਲੈਟ (ਸ਼ਾਂਤਾਕਰੂਜ) ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ।
ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਚਿਨ ਦੇਵ ਬਰਮਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਵੀ ਪੰਚਮ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਚਮ ਦੀ ਮਾਂ (ਮੀਰਾ) ਤਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਵੀ ਲਗਪਗ ਗੁਆ ਬੈਠੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ 'ਚ ਭੇਜਣਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਨੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਪੰਚਮ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਅਜੀਬ ਸੰਕੇਤ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਦਵੰਦਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਪੰਚਮ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੰਦਨ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ 'ਪ੍ਰਿੰਸਸ ਗ੍ਰੇਸ ਹਸਪਤਾਲ' (૿ਗਜਅਫਕਤਤ 7ਗ਼ਫਕ 8ਰਤਬਜਵ਼;) ਤੋਂ ਆਪ੍ਰੇਸ਼ਨ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ।
ਪਰ ਆਰ. ਡੀ. ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਦਮਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਤੋਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ 'ਚ ਮੂੰਹ ਫੇਰ ਲਏ ਸਨ। ਨਾਸਿਰ ਹੁਸੈਨ ਨੇ 'ਕਿਆਮਤ ਸੇ ਕਿਆਮਤ ਤੱਕ' ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲਿਆ। ਸੁਭਾਸ਼ ਗਈ ਨੇ 'ਰਾਮ ਲਖਨ' ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਗੀਤ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਤਾਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਸਾਈਨ ਲਕਸ਼ਮੀ ਕਾਂਤ-ਪਿਆਰੇ ਲਾਲ ਨੂੰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਮੰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਫੋਲਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। 4 ਜਨਵਰੀ, 1994 ਦੀ ਇਕ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਘਰ ਹੀ ਬੈਠਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਘਾਤਕ ਦੌਰਾ ਪਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਾਹਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣ ਗੁਆ ਬੈਠਾ।
ਪੰਚਮ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਦੂ ਵਿਨੋਦ ਚੋਪੜਾ ਦੀ '1942 : ਏ ਲਵ ਸਟੋਰੀ' ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਹਰ ਥਾਂ 'ਤੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਸੁਰੀਲੇ ਗੀਤ 'ਏਕ ਲੜਕੀ ਕੋ ਦੇਖਾ' ਨੇ ਹੀ ਵਿਦੂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਸੂਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨ 'ਤੇ ਪੰਚਮ ਦਾ ਹੀ ਨਾਂਅ ਸੀ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਪੰਚਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਹੁਣ ਬਹੁਤ ਬਾਹਰ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ:
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੇ ਸਫ਼ਰ ਮੇਂ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਤੇ ਹੈਂ ਜੋ ਮੁਕਾਮ
ਵੋ ਫਿਰ ਨਹੀਂ ਆਤੇ...। (ਆਪ ਕੀ ਕਸਮ)

ਧੰਨਵਾਦ
R.D. Burman : Balaji Vittal
Indian Cinema : Naresh Kumar
A Guide to Popular
Hindi Cinema : Tejaswani Ganti
-ਮੋਬਾਈਲ : 099154-93043.

ਘਾਤਕ ਹੈ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਧ ਰਹੀ ਉਦਾਸੀ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਮਨੋਰੋਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ ਸਮਾਜਿਕ ਬੰਦਸ਼ਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਦਬਾਅ, ਅੰਤਰ ਸਮੂਹ ਜਾਂ ਅੰਤਰ ਕਬੀਲਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਹਨ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਪਰਿਵਾਰਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਖੰਡਿਤ ਮਨ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਣਾ, ਸੁਕੜ ਰਹੇ ਆਰਥਿਕ ਸਰੋਤ, ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਵਿਖਾਵਾਕਾਰੀ, ਆਬਾਦੀ ਵਿਚ ਅਥਾਹ ਵਾਧਾ, ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਟਕਰਾਓ, ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨ ਕਰਕੇ ਸਾਂਝ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਲੁਪਤ ਹੋਣਾ, ਪਦਾਰਥਕ ਦੌੜ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ, ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਵਧ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ ਨਾਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਧਨ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ।
ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜੀਵਨ ਮੌਕੇ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਤੋਂ 60 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸਮਾਜ ਖੇਤੀ ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਸੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਸਾਂਝੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਵਿਚ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਸੀ। ਭਾਵ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਇਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਦੇ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 100 ਫੀਸਦੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਖੇਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨੌਕਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਬਿਜ਼ਨੈਸ ਵਿਚ ਲਗਾਉਣਾ ਦੱਸਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀਨੁਮਾ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲੋਂ ਹੱਦੋਂ ਵੱਧ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ- ਪਦਾਰਥਕ ਤੇ ਗ਼ੈਰ ਪਦਾਰਥਕ (ਸੋਚ ਅਤੇ ਰੀਤਾਂ ਆਦਿ)। ਪਦਾਰਥਕ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਗ਼ੈਰ ਪਦਾਰਥਕ ਤਬਦੀਲੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਅਤੇ ਇਸ ਅਣਮੇਚ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਪੀੜਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੋਬਾਈਲਾਂ ਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਪਰੋਸੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦਿਮਾਗੀ ਭੋਜਨ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਤਿਲਿਸਮ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੀ ਨੌਜੁਆਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਤਕਨੋਲੋਜੀ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਢੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਗਏ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਤਲਿਸਮ ਦੀ ਨਾ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਮੋਬਾਈਲ ਛੁਡਾਊ ਸੈਂਟਰ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਏ ਹਨ।
ਮਨੋਰੋਗ, ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਣ ਇਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮੂਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਮਾੜੇ ਨਤੀਜੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੋਰੋਗੀ ਖੁਦ ਨੂੰ ਨਿਗੁਣਾ ਜਾਂ ਤੁੱਛ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਹਾਲਾਤ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਿਮਾਰੀ ਅਤੇ ਝਗੜਾ ਬਹੁਤ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਜ ਰਹੇ ਮਨੋਰੋਗ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਡਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਮਨੋਰੋਗਾਂ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ 'ਸਮਾਜਿਕ ਧੱਬਾ' ਰੋਗਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਦਿੰਦਾ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਕੇਅਰ ਬਿੱਲ 2016 ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਪਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਗਲੋਬਲ ਬਰਡਨ ਆਫ ਡਿਸੀਜ਼ ਦੇ 2013 ਦੇ ਸਰਵੇਖਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੁਣ 50% ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਗ਼ੈਰ ਛੂਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਵੱਡੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ 70 ਮਿਲੀਅਨ ਦਿਮਾਗੀ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ 43 ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਹਨ। ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ 1 ਲੱਖ ਦਿਮਾਗੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਪਿੱਛੇ 0.30 ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ, 0.17 ਨਰਸਾਂ ਅਤੇ 0.05 ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਹਨ। ਰਾਜ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਹਾਲਤ ਵੀ ਬਹੁਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਨਹੀਂ। ਯੋਗ ਮੈਡੀਕਲ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇਸ ਰੋਗ ਸਬੰਧੀ ਉਪਜੀਆਂ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਕਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਲਈ ਜੀਵਨ ਬਦ ਤੋਂ ਬਦਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਗ੍ਰਸੇ ਅਜੋਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਪਕੜ ਹੋਰ ਵਧਣ ਦਾ ਖਦਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਉਪਰਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਆਪਣੇ ਰੋਲ ਮੁੜ ਸੋਧਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਰੱਥਾ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੇ ਖੇਤੀ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਹਲਪਣ ਨੂੰ ਵਧਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵਿਹਲਾਪਣ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਸਕਾਰਤਮਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਇਲਾਜ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਹਨ। 'ਲੋਕ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ' ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਮਾਹਰ ਮਨੋਚਿਕਿਤਸਕ ਕੋਲੋਂ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕੰਮ, ਸੈਰ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਮਨਭਾਉਂਦੀਆਂ ਰੁਚੀਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਸਰੂਫ ਰੱਖਣਾ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਯੋਗ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਹੀ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਹੁੱਲਾਸ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ ਜੀਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ :
ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆਂ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ॥
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੁ ਮਿਲ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ॥
(ਸਮਾਪਤ)

-ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ ਸੋਸ਼ੋਆਲੋਜੀ, ਪੀ.ਏ.ਯੂ., ਲੁਧਿਆਣਾ।
ਮੋਬਾਈਲ : 94177-15730.

ਝੋਲੀ ਪਿਆ ਵਰਦਾਨ

ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਿਕਾ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੈਲਾਸ਼ਪੁਰੀ ਸਦੀਵੀ ਵਿਛੋੜਾ ਦੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ 37 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 2010 ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਲੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਲਮਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। -ਸੰਪਾਦਕ
ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਅਗਰ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਨਾ ਲਿਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁੰਦੀ? ਅੰਤਰ ਆਤਮਾ 'ਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਉਂਦੀ, 'ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।' ਸਿਰਫ਼ ਪਤਨੀ ਤੇ ਮਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਸਾਰੀਆਂ, ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਨੇ ਯਾਨਿ ਭੈਣਾਂ, ਭਰਜਾਈਆਂ-ਸਿਰਫ਼ ਮਾਵਾਂ, ਪਤਨੀਆਂ ਤੇ ਹਾਊਸ ਵਾਈਫ ਬਸ। ਇਸ ਉੱਤਰ ਦੇ ਬਾਅਦ ਖਿਆਲ ਆਉਂਦਾ ਏ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਉਂ? ਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਪਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਏ, 'ਹੋਰ ਕੁਝ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਅਪਣਾਂਦੀ', ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਕਿਤਨੀ ਕੁ ਆਉਂਦੀ ਸੀ? ਬਸ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਜੋਗੀ। ਨਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਸਿੱਖੀ। ਨਿੱਕੀ ਉਮਰੇ ਡੋਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਨਾ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਨਾ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਆਪ ਲਿਖਣਾ?
ਆਪਣੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤਕਦੀ, ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ 'ਇਹ ਤੂੰ ਲਿਖਿਆ ਏ?' ਕਿੰਝ ਲਿਖਿਐ? ਰਚਨਾ ਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦੀ ਈ ਏ? ਖਾਸ ਉਦੋਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਆਖੇ, ਲਿਖੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣ ਜੋੜੇ ਜਾਣ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਲੋਕ ਮਿਲਦੇ ਨੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਨੂਰ, ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਗੁਲਾਬੀ ਭਾਅ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਸਾਂ ਕੇਡਾ ਐਨਜੁਆਏ ਕੀਤਾ, ਪੜ੍ਹਿਆ ਏ... ਤੇ ਏਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਏ ਤੇ ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਭਿੱਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੀ ਸੋਚਦੀ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ?
ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਖਿੱਚ ਪਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਕਿਉਂ? ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਸਤਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੀਕ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਸਾਂ, ਕਦੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਚਿਤ-ਚੇਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਨਾ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਨਾ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ, ਨਾ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਕਦੀ ਧਿਆਨ ਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵੇਖਾਂ ਤਾਂ ਸਹੀ।
ਰਚਨਾ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਉਂ ਕੋਈ ਲਿਖਦਾ ਹੈ? ਬੁੱਤ ਤਰਾਸ਼ੀ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ, ਸੰਗੀਤ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸਰੋਕਾਰ ਜਾਂ ਸਿਰਜਣਾ। ਲੇਕਿਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਣਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਚੁਣੌਤੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇੰਝ ਲਿਖਣਾ ਆਰੰਭਿਆ ਜਿਵੇਂ ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਔਰਤ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਚੌਕੇ ਦੇ ਆਹਰ ਲਗਦੀ ਏ। ਉਹ ਇਤਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੀ ਪਤੀਲੇ ਵਿਚ ਪਈ ਸਬਜ਼ੀ ਜਾਂ ਗੋਸ਼ਤ ਸੜੇਗਾ ਜਾਂ ਉਹਦੇ ਹੱਥ ਸੜ ਕੇ ਛਾਲੇ-ਛਾਲੇ ਹੋ ਜਾਣਗੇ? ਰਚਨਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੀੜਾ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੰਭੀਰ ਰਚਨਾ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਡੂੰਘੀ ਘੋਖ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਅਕਸਰ ਨਿੱਜੀ ਹਿਤਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
ਹਰ ਕਦਮ ਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਮਨ, ਤਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਨੂੰ ਡੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਨੇ ਕਲਮ ਨਾਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਤਾ ਤੋੜਨ ਲਈ ਕਈ ਰਾਤਾਂ ਜਗਰਾਤੇ ਕਟਾਏ ਤੇ ਰੁੰਨੀ, ਹੈਰਾਨ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੋਚ ਵੀ ਨਾ ਸਕਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਯੂਸੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਸ: ਸਰਨ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘ ਰੀਵਿਊ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਖ਼ਤ ਆਇਆ। ਮੇਰੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਬੜੇ ਮੁਤਾਸਿਰ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ 'ਰੀਵਿਊ' ਵਿਚ ਵੀ ਬੜਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਤੇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਵੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਇਹ ਰਾਇ ਹੈ ਤਾਂ ਸੱਚੋਂ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰੰਗਤ ਲੇਖਕਾ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਪੜ੍ਹੀ ਤੇ ਫਿਰ ਖ਼ਤ ਪਾਇਆ ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ, 'ਕੈਲਾਸ਼ ਪੁਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਸਿਰਮੌਰ ਲੇਖਿਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿਚ ਇਕ 'ਇਨਸਟੀਟਿਊਸ਼ਨ' ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੇਖਿਕਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਦਾਇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ।'
'ਬਾਰਿ ਜਾਉ ਲਖ ਬਰੀਆ' ਮੇਰੀ ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਤੋਂ ਸ: ਸਰਨ ਸਿੰਘ ਇਤਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਕਬੀਰ' ਇਨਾਮ ਲਈ ਮੇਰਾ ਨਾਂਅ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਘੱਲ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਕਿ ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਝੰਡਾ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਲੇਖਿਕਾ ਨੂੰ ਇਸ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਸਵੈ-ਜੀਵਨੀ ਲੇਖਿਕਾ ਦਾ 'ਮਾਸਟਰ ਪੀਸ' ਹੈ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਇਵੇਂ ਹੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰੇਗੀ, 'ਮੇਰੀ ਬਿਨੈ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਉੱਤਮ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਹ ਦੀ ਚਰਮ ਲੇਖਿਕਾ ਕੈਲਾਸ਼ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਇਸ ਐਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।'
ਸ: ਸਰਨ ਸਿੰਘ ਜਵਾਬ ਉਡੀਕਦੇ ਰਹੇ, ਯਾਦ ਕਰਾਇਆ ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਦੋਂ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਮਿਲਿਆ। ਉਹ ਇਤਨੇ ਹੈਰਾਨ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਵੀ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੇ ਮਲ ਲਈ। ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ, ਪੀੜਤ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਸ਼ਾਰਾ ਮਾਤਰ ਹੀ ਕੀਤਾ, '9,ਕਿ;ਵ ਤ੍ਰਚਕ਼ਠਜਤੀਕਦ ਼ਅਦ ਦਜਦ ਅਰਵ ਤ;ਕਕਬ ਰਿਗ ਦ਼ਖਤ. ਰੁੀ਼ਵ ਾਜਅਦ ਰ਀ਿ ਼ਅਤਮਕਗ ਜਤ ਜਵ?'
'ਕਬੀਰ ਐਵਾਰਡ' ਦੇ ਕਰਤਾ-ਧਰਤਾ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, 'ਕੈਲਾਸ਼ ਪੁਰੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਐਵਾਰਡ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।'
ਮੈਂ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ, ਹੈਰਾਨ, ਇਹ ਕੀ ਤੁਕ ਏ? ਮੇਰਾ ਸਲਿਆ ਹਿਰਦਾ ਤੜਪਿਆ ਅਰੂੰਧਤੀ ਰਾਏ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਰਤੀ ਹੈ। ਉਹਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਝੱਕ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਤੋਂ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ 'ਬੁਕਰ ਐਵਾਰਡ' ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਾਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹਦਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੇ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬਣ ਹਾਂ, ਪਿਛਲੇ ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਘਾਨਾ, ਨਾਈਜ਼ੀਰੀਆ ਅਤੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਸੈਂਤੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਲੇਖਿਕਾ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਧੀ, ਭੈਣ, ਮਾਂ, ਦਾਦੀ, ਨਾਨੀ ਦਾ ਹਾਲ? ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਮਗਰ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਨਿਵਾਸ ਹੈ ਤਦ ਮੈਂ ਚਾਲੀ ਵਾਰੀ ਭਾਰਤ ਗਈ। ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਮਵਰ ਭਾਰਤੀ ਪਬਲਿਸ਼ਰਾਂ ਨੇ ਛਾਪੀਆਂ। ਇਕ ਵੀ ਪੁਸਤਕ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਛਪੀ। ਮੇਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਉਹੀ ਹੈ, ਖੁਰਾਕ ਵੀ, ਬੋਲੀ ਵੀ, ਪਲ-ਪਲ, ਸੁਆਸ ਸੁਆਸ, ਭਾਰਤੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਅਖੀਰ ਸਵਾਸ ਤੀਕ, ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਲਿਖਦੀ-ਲਿਖਦੀ ਮਰਾਂਗੀ। ਕੀ ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ਣ ਜਾਪਦੀ ਹਾਂ?
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਰਥ ਧੁੰਦਲੇ ਹੋ ਗਏ। ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਇਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਸੀ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਕੰਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਉਦੋਂ 'ਐਗਨੀ ਆਂਟ' ਯਾਨਿ 'ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਸਮਝ' ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ 'ਸੁਭਾਗਵਤੀ' ਮਾਸਿਕ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਲਮ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਡਾਕ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਖ਼ਤ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਇਹੋ ਕੰਮ ਇਥੇ ਇੰਗਲੈਂਡ ਵਿਚ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰੂਪ, ਅਨਿਆਇ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਧੀਆਂ ਦਾ ਅਣਚਾਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੇਜ-ਸਬੰਧ, ਗਰਭ ਅਤੇ ਨੱਸ ਜਾਣਾ ਰੋਜ਼ ਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਸੀ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਮਾਪੇ ਕੀ ਕਰਦੇ? 'ਐਗਨੀ ਆਂਟ' ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ 'ਪੰਜਾਬੀ' ਤੇ ਇਹ ਕੰਮ ਵਧਦਾ ਹੀ ਗਿਆ? ਹਰ ਖਤ ਦੀ ਇਬਾਰਤ ਸਾਂਭਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਦਿੱਲੀ, ਪਟਿਆਲੇ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਚ, ਉਥੋਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਹਰ ਵਾਰ, ਮੈਂ ਬੁਲਾਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਲੜਕੀਆਂ, ਲੜਕੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਫਿਰ 'ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ' ਕਰਨ ਲਈ ਗੈਸਟ ਹਾਊਸ ਆਉਂਦੇ ਨੇ, ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪੇ ਵਿਚ ਮਿਉਂਦੀ ਨਹੀਂ ਖੀਵੀ ਖੁਸ਼, ਹੈਰਾਨ, ਅੱਖਾਂ ਸਿੱਲ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਆਪੇ ਤੋਂ ਪੁੱਛਦੀ ਹਾਂ, 'ਕੀ ਇਹ ਮੈਂ ਹਾਂ?'
ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਹਾਸਿਲ ਹੋਇਐ? ਬਰਤਾਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਥਾਂ ਇੰਜ ਹੀ ਪਤੀ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਆ ਕੇ ਵਿਛੜੇ, ਵੈਰਾਗੇ ਹੋਏ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਅਤੇ ਚਿਹਰਾ ਖਿੜਿਆ, ਅਨੰਤ ਵਿਸਮਾਦ, 'ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਹਰ ਹਫ਼ਤੇ ਹਫ਼ਤਾਵਾਰ ਪੇਪਰ ਵਿਚ ਵੀ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਾਂ... ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਆਂਟੀ ਜੀ, ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਕਿ ਅੱਜ ਮੇਲ ਕਿੰਝ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?' ਭਿੱਜੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਵਿਸਮਾਦੀ ਚਿਹਰੇ...
ਮੈਂ ਆਭਾਰੀ ਹਾਂਂਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਾਇਐ। ਔਕਸਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਸੱਦਾ ਪੱਤਰ ਆਇਆ, ਲੈਕਚਰ ਦੇਣ ਲਈ, ਤੇ ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਨੁਕਰ ਪਈ ਕਰਾਂ। 'ਔਕਸਬ੍ਰਿਜ਼ ਦੇ ਏਡੇ ਚੜ੍ਹੇ ਖੜ੍ਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਮੈਂ?' ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂਗੀ? ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਂਦੀ ਆਪਣੀ ਬੇਭੋਭੀ ਕਰਾਨ ਤੇ ਸਾਹਿਬ (ਮੇਰੇ ਪਤੀ) ਮੁੜ-ਮੁੜ ਕੇ ਆਖਣ 'ਪੇਪਰ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿਓ। ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜ਼ਰੂਰ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰੋਗੇ।' ਤੇ ਇਹੋ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਬੜੇ ਖੁਸ਼। ਬਹੁਤ ਸਵਾਲ ਹੋਏ। ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਕਿ ਇਸ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਔਰਤ ਕੋਲ ਕਿਤਨਾ ਇਲਮ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛਰਫਜ਼; ਛਕਘਚ਼; ਼ਅਦ $਼ਗਜਵ਼; ૿ਗਰਲ;ਕਠਤ ਰ਀ਿ 9ਅਦਜ਼ਅਤ :ਜਡਜਅਪ ਜਅ "ਾਂ ਟਾਈਟਲ ਦਿੱਤਾ।
ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਲਿਖਣਾ ਇਕ ਕਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਅੰਤਰ ਵੇਦਨਾ। ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੁ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹੀ। ਕੋਈ ਨਾਵਲ, ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਨਾ ਘਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਕਿਤਾਬ ਹੁੰਦੀ। ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਟੁੰਬਿਆ ਉਹ ਈਰਾਨੀ ਚਿੰਤਕ ਖਲੀਲ ਜ਼ਿਬਰਾਨ ਦਾ ਮਾਸਟਰ ਪੀਸ 'ਦਾ ਪ੍ਰੋਫੈਟ' ਅਤੇ 'ਟੀਅਰ ਐਂਡ ਸਮਾਇਲ' ਸੀ। ਇਹਦੇ ਬਾਅਦ ਖੌਰੇ ਦੋ ਕੁ ਨਾਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਬਸ ਮੈਂ ਆਪ ਨਾਵਲ ਬਹੁਤ ਪਿਛੋਂ ਆ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਲਿਖਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਮੈਂ ਦੇਣਦਾਰ ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੇਬਹਾ ਸ਼ੁਕਰਗੁਜ਼ਾਰ ਹਾਂ। ਕਿਉਂਕਿ ਨਾ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਲੇਖਿਕਾ ਬਣਨ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਦੀ ਚਿਤ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤੇ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਭਰ ਗਈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਇਕ ਕਾਮਾ ਹਾਂ। ਇਕ ਉਹ ਮਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਇਕ ਉਹ ਮਾਂ (ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ) ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਬਖ਼ਸ਼ੀ। ਇਕ ਉਹ ਖਾਸ ਇਨਸਾਨ ਜੋ ਮੇਰਾ ਰਾਂਝਾ, ਮੇਰਾ ਇਸ਼ਕ, ਮੇਰਾ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਮਾਨ ਸਰੋਵਰ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਿਬ, ਮੇਰੇ ਪਤੀ ਡਾ: ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੁਰੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨ ਦੀ ਅਪਰੰਪਰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਦੀ ਹਾਂ। ਚਾਲੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਰਹਿੰਦਿਆਂ 37 (ਸੈਂਤੀ) ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਿੱਲੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਨੇ। ਜਿਥੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਹਨ, ਉਥੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਘਲਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਮੇਰੇ ਸਜਰੇ ਲਹੂ ਦਾ ਦੀਵਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਨੂੰ ਏਸੇ ਲੋਅ ਤੋਂ ਰਵਾਨਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਝੋਲੀ ਪਈ ਇਹ ਅਮੀਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਰਤਾਪ ਅਤੇ ਇਕਬਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਹੈ।






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2017.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX