ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਗੁਰੂ ਗ੍ਰਾਮ : ਰਿਆਨ ਸਕੂਲ 'ਚ ਜਾਂਚ ਦੇ ਲਈ ਗਈ ਫਾਰੈਂਸਕ ਟੀਮ ਵਾਪਸ ਆਈ
. . .  54 minutes ago
ਸ਼ਿਮਲਾ 'ਚ ਭਾਰੀ ਮੀਂਹ, ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ
. . .  about 2 hours ago
ਸ਼ਿਮਲਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਸ਼ਿਮਲਾ 'ਚ ਭਾਰੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਧਰ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਦਾ...
ਪੰਜ ਰੋਜਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲਾ ਸਮਾਪਤ, ਨਵਜੋਤ ਸਿੱਧੂ ਅਤੇ ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਨਮਾਨਿਤ
. . .  about 2 hours ago
ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ, 23 ਸਤੰਬਰ (ਜਸਵੰਤ ਪੁਰਬਾ, ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ) ਪੰਜ ਰੋਜਾ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਵਿਰਾਸਤੀ ਮੇਲੇ ਦੇ ਆਖ਼ਰੀ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਜਾਏ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੈਬਨਿਟ ਮੰਤਰੀ ਸਥਾਨਕ...
ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰਨ ਸੂਬੇ- ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ
. . .  1 minute ago
ਪਟਨਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਬਿਹਾਰ ਵਿਖੇ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ 'ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਆਏ ਮਨੁੱਖੀ ਵਸੀਲੇ ਵਿਕਾਸ ਮੰਤਰੀ ਉਪਿੰਦਰ ਕੁਸ਼ਵਾਹਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਹਰੇਕ ਸੂਬਾ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਦਾ ਕੰਮਕਾਜ ਦੇਖਣ ਲਈ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ...
25 ਨੂੰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬੰਦ ਦਾ ਐਲਾਨ
. . .  about 3 hours ago
ਸ੍ਰੀਨਗਰ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਐਨ ਆਈ.ਏ.ਵੱਲੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰ ਇਕਨਾਮਿਕ ਅਲਾਇੰਸ ਦੇ ਚੇਅਰਮੈਨ ਮੁਹੰਮਦ ਯਾਸੀਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਸੰਮਨ ਭੇਜਣ 'ਤੇ 25 ਤਰੀਕ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਬੰਦ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਐਨ.ਆਈ.ਏ...
ਨਹਾਉਣ ਗਏ ਤਿੰਨ ਨਬਾਲਗ ਨਹਿਰ 'ਚ ਡੁੱਬੇ
. . .  about 3 hours ago
ਦਰਭੰਗਾ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਦਰਭੰਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ 'ਚ ਨਹਿਰ 'ਚ ਨਹਾਉਣ ਗਏ ਤਿੰਨ ਨਬਾਲਗ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਂਟ ਦੇਣ ਦਾ...
ਕਵਿਤਾ ਖੰਨਾ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚੇ ਜਾਖੜ
. . .  about 4 hours ago
ਪਠਾਨਕੋਟ, 23 ਸਤੰਬਰ- ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਉਪ ਚੋਣ ਲਈ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਸੁਨੀਲ ਜਾਖੜ ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕਵਿਤਾ ਖੰਨਾ ਦੇ ਘਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਪਹੁੰਚੇ। ਇੱਥੇ ਇਕ ਰੈਲੀ 'ਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਵਿਨੋਦ ਖੰਨਾ ਦੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਸਕ ਸਨ ਜੇ ਭਾਜਪਾ...
ਬੀ.ਐੱਸ.ਐਫ.ਨੇ 3.6 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੈਰੋਇਨ ਕੀਤੀ ਬਰਾਮਦ
. . .  about 5 hours ago
ਤਰਨਤਾਰਨ, 23 ਸਤੰਬਰ - ਬਾਰਡਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਫੋਰਸ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਖਾਲੜਾ ਤੋਂ 3.6 ਕਿੱਲੋ ਹੈਰੋਇਨ ਬਰਾਮਦ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੈਰੋਇਨ ਇਕ ਟਿਫ਼ਨ ਬਾਕਸ...
ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਐੱਸ.ਆਈ.ਟੀ. ਗਠਿਤ
. . .  about 5 hours ago
ਮੈਕਸੀਕੋ 'ਚ ਫਿਰ ਆਇਆ 5.8 ਤੀਬਰਤਾ ਦਾ ਭੁਚਾਲ
. . .  about 5 hours ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
  •     Confirm Target Language  

ਸਾਹਿਤ ਫੁਲਵਾੜੀ

ਡੈਡ! ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਓ!!

ਜਦ ਅਸਾਂ ਘਰ ਦੀਆਂ ਦਹਿਲੀਜ਼ਾਂ 'ਚ ਆਪਣੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕਿਆਂਰੱਬ ਖ਼ੈਰ ਕਰੇ। ਘੁੱਗ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਗੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘੋਰ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਦੀ ਆਮਦ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਰਮਣੀਕ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-ਮਜ਼ਾਲ ਏ, ਜਿਧਰੋਂ ਮੰਤਰੀ ਜੀ ਨੇ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਹੋਵੇ, ਸਾਡੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਪੁਲਿਸ ਚਿੜੀ ਵੀ ਫੜਕਣ ਦਿੰਦੀ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ, ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ, ਸੁੱਕੇ ਖੁਸ਼ਕ ਹੋਠਾਂ 'ਤੇ ਕੈਂਚੀ ਅਰਗੀ ਜੀਭ ਫੇਰਦਿਆਂ ਤੇ ਖਚਰੀ ਹਾਸੀ ਹੱਸਦਿਆਂ ਬੋਲੀ, 'ਲਓ! ਉਹ ਆ ਗਿਆ ਜੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਓ ਭੜੂਆ-ਕਰ ਲਓ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਜਿਹੜੀ ਕਰਨੀ ਜੇ।'
ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਅੱਜ ਦਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੁਝ ਕਾਲਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਭਾਗਭਰੀ ਨੂੰ ਸੈਨਤ ਮਾਰੀ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਹ ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, 'ਮਖ! ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਕੀ, ਕੋਈ ਮਰੇ, ਕੋਈ ਜੀਵੇ, ਸੁਥਰਾ ਘੋਲ ਪਤਾਲੇ ਪੀਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਟਿਕ ਕੇ ਬਹੋ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਝੰਜਟ ਖਸਮਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣੇ ਮੇਰੇ ਜੋਗੇ ਈ ਨੇ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਘਰ ਨਾਲ ਕੀ, ਹੜਤਾਲਾਂ, ਮੁਜ਼ਾਹਰਿਆਂ, ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਸਾਹਿਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਤੋਂ ਫੁਰਸਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਈਂ...। ਵੇਖਦੇ ਨਹੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਾਕਿਆਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਕੀ ਹਾਲ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਏ?'
ਜਦ ਅਸਾਂ ਕਾਕਿਆਂ ਵੱਲ ਨਿਗ੍ਹਾ ਮਾਰੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਦਾਲ ਹੀ ਕਾਲੀ ਜਾਪੀ। ਮੈਂ ਇਹ ਦੇਖ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਚਾਰੇ ਕਾਕੇ ਅਲੱਗ-ਅਲੱਗ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ, ਮੌਨ ਧਾਰ, ਧਰਨਾ ਮਾਰੀ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਮਾਹੌਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੀ, ਇਹੋ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਕਰਤੱਵ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਕਾਕੇ ਬੋਹੜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਇਸ ਮਾਜ਼ਰੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਉਹ ਬੜੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਡੈਡ! ਹੁਣ ਏਦਾਂ ਗੱਡੀ ਨਹੀਂ ਜੇ ਚੱਲਣੀ, ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ ਜੇ ਸਰਦਾ, ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਪੁਲਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿਓ।'
'ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ! ਹੈਂ!! ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਦਾ ਏਂ!!! ਇਹ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, 'ਮੈਂ ਜੀਭ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਥੱਲੇ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਡੈਡ! ਇਸ ਵਿਚ ਹਰਜ਼ ਕੀ ਏ, ਵੱਡੇ ਭਾਅ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾਉਣ 'ਚ', ਛੋਟੇ ਕਾਕੇ ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲੋਹਾ ਗਰਮ ਦੇਖ ਸੱਟ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਦੇਖੋ ਬਰਖ਼ਰਦਾਰੋ! ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਚੌਂਤੀਆਂ ਘਰਾਂ 'ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਕਦੇ ਸਾਡੇ ਵੱਡ-ਵਡੇਰਿਆਂ ਨੇ ਤੁਹਾਡੇ ਜਿਹੇ ਸਿਰ ਫਿਰਿਆਂ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗ ਅਹਿਮ ਗ਼ਲਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋਫਾੜ ਹੋ ਗਏ ਸਾਂ ਤੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਗੱਡੀ ਲੀਹ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕੀ, ਮੇਰੀ ਮੰਨੋ ਤਾਂ ਉਸ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਨਾ ਦੁਹਰਾਈਏ...।'
'ਡੈਡ! ਇਸ ਵਿਚ ਹਰਜ਼ ਕੀ ਹੈ, ਜਿੰਨਾ ਨ੍ਹਾਤੀ ਓਨਾ ਪੁੰਨ', ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ-ਤਹਿਸੀਲ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾਉਣ 'ਚ ਤਾਂ...।'
'ਹੈਂ! ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ!! ਤਹਿਸੀਲ!!! ਸਬ ਤਹਿਸੀਲ!!! ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਕੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅੱਗੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਬੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ, ਘਰ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ...।'
ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣੀ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦੇ ਦਸ ਵੱਜ ਗਏ ਸਨ, ਮਨ ਉਚਾਟ ਤੇ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਸਾਂ ਇਕ ਲੰਡੂ ਜਿਹਾ ਹਾੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਟਿਕਾਣੇ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਕਾਕਾ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ, ਟਹਿਲਦਾ-ਟਹਿਲਦਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਉਰਫ਼ ਬਰਬਾਦੀ ਨੂੰ ਮਹੀਨਾ ਕੁ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੁਸਕਰਾਉਂਦਾ ਵਿਅੰਗਮਈ ਲਹਿਜ਼ੇ 'ਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਡੈਡ! ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿਓ। ਫਿਰ ਦੇਖਣਾ ਮੌਜਾਂ ਹੀ ਮੌਜਾਂ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰ ਇਕ ਮੌਜ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਲੱਗੀ ਰਹੂ।'
'ਉਹ ਕਿਹੜੀ...?' ਅਸਾਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ।
'ਬਸ! ਆਹ ਦਾਰੂ ਦੀ!', ਉਸ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਨੇ ਪੈੱਗ ਫੜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਦੁਰ-ਫਿੱਟੇ ਮੂੰਹ ਤੇਰਾ। ਮੈਂ ਘਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਊ 'ਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆਂ ਹਾਂ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਮਖੌਲ ਸੁਝ ਰਹੇ ਨੇ।'
'ਡੈਡ! ਮੈਂ ਮਖੌਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਸੱਚ ਜਾਣੋ ਇਹ ਇਕ ਅਸਲੀਅਤ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਰ 'ਚੋਂ ਥਾਣੇ ਵਾਂਗੂੰ ਇਨਸਾਫ ਤਾਂ ਉਹਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ... ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇ ਪੇਟ ਘਰੋੜੀ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਡਾ ਏਨਾ ਖਿਆਲ ਵੀ ਨਾ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਰੱਬ ਦੀ ਸਹੁੰ। ਦਾਰੂ ਦੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਵਗਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਫਿਰ ਨਾਲੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲੇ ਫਲੀਆਂ।' ਉਸ ਗੁੱਝੀ ਚੋਟ ਮਾਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
'ਕੰਜਰਾ! ਅਸੀਂ ਚਿੱਟੇ ਇਨਕਲਾਬ ਤੇ ਹਰੇ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ...।'
'ਡੈਡ! ਵਕਤ-ਵਕਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਨਕਲਾਬ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਾਂ ਦੇਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਨਤਾ ਦੇ ਤਾਂ ਚਿੱਤ-ਚੇਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੁੱਤੀ ਕਲਾ ਫਿਰ ਜਗਾ ਦਿੱਤੀ ਏ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ...।'
'ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਏ, ਮੈਂ ਐਰੇ-ਗੈਰੇ, ਨੱਥੂ ਖੈਰੇ' ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਅਜਿਹਾ ਦਿਮਾਗ 'ਚੋਂ ਕੱਢ ਦਿਓ ਤੇ ਬੰਦੇ ਦੇ ਪੁੱਤ ਬਣ ਕੇ ਸਵੇਰੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ-ਕਾਜ 'ਤੇ ਜਾਓ ਤੇ...।'
ਇਹ ਸੁਣ ਚਾਰੇ ਸੁਲੱਗ ਕਾਕੇ ਮੁੱਠੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉਛਾਲਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ...
'ਸਾਡੇ ਹੱਕ।'
'ਇੱਥੇ ਰੱਖ, ਇੱਥੇ ਰੱਖ।'
'ਹੱਕ ਮੰਗਦੇ ਹਾਂ।'
'ਭੀਖ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ।'
'ਹੱਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ।'
'ਆਪੇ ਲੈਣਗੇ ਖੋਹ।'
'ਡੈਡ ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਓ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਓ।'
'ਡੈਡ! ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ...। ਲੈ ਕੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਲੈ ਕੇ ਰਹਾਂਗੇ।' ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਕੀ ਮੰਗਾਂ ਖਾਤਰ ਨਾਅਰੇ ਮਾਰਦੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ 'ਤੇ ਜਾ ਬੈਠੇ।
ਅਸਾਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦੀ ਘੜੀ 'ਚ ਆਪਣੀ ਹੋਮ ਮਨਿਸਟਰੀ ਉਰਫ਼ ਵੇਲ੍ਹਣਿਆਂ ਵਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀ। ਉਹ ਅੱਗ ਭੰਬੂਕਾ ਹੁੰਦੀ ਬੋਲੀ, 'ਦੱਸੋ...।'
'ਜੇਕਰ ਆਪਾਂ...।'
'ਦੇਖੋ ਜੀ, ਫਿਰ ਆਪਾਂ ਕਿਹੜੇ ਢੱਠੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਪਵਾਂਗੇ, ਹੁਣ ਤਾਂ ਹੱਡ-ਪੈਰ ਚਲਦੇ ਨੇ, ਫਿਰ ਠੂਠਾ ਫੜ ਮੰਗਦੇ ਫਿਰਿਆ ਜੇ, ਫਿਰ ਇਸ ਘਰ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦੀ ਕਾਫੀ ਦੇਰ ਤੋਂ ਅੱਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅੱਖ-ਮਚੋਲੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਨੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ... 'ਤੇ ਫਿਰ...।'
'ਹੈਂ!'
'ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਮੰਨੋ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਘੁਰਨਾ ਬਣਾਈਏ ਤੇ ਫਿਰ...।'
ਇਹ ਸੁਣ ਸਾਡੀ ਦਾਰੂ ਉੱਤਰ ਗਈ, ਅਸੀਂ ਪਲੰਘ 'ਤੇ ਲੇਟੇ-ਲੇਟੇ ਛੱਤ ਦੇ ਬਾਲੇ ਗਿਣਦੇ ਤੇ ਉਸਲਵੱਟੇ ਲੈਂਦੇ, ਇਸ ਅਹਿਮ ਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਸਲੇ ਦੇ ਹੱਲ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ। ਫ਼ਰਜ਼ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਉੱਤਰ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ, ਵੱਡੇ ਕਾਕੇ ਬੋਹੜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੱਖਣ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕਿੱਕਰ ਸਿੰਘ ਲਈ ਤਹਿਸੀਲ ਤੇ ਉਸ ਪੂਰਬ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਜੰਡ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ, ਇਸ ਪੱਛਮ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਟਹਿਲ ਸਿੰਘ ਲਈ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਫਿਰ ਹੱਦਬੰਦੀ ਤਾਂ ਠੀਕ ਏ, ਪਰ ਸਾਰਾ ਘਰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ, ਫਿਰ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਠਣ-ਠਣ ਗੋਪਾਲ ਆਖਰ ਕਰਾਂ ਤੇ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਘਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨੈਤਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਮੇਰੀ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਤਾਂ ਕੁਝ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪੇਚੀਦਾ ਮਸਲੇ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਹੱਲ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੱਲ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਮਸਲਾ ਹੋਰ ਪੇਚੀਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਘਰ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਖੰਡਤਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਪੁੱਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਛੱਜ ਵਿਚ ਪਾ ਛੰਡਦਾ, ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਦੁਚਿੱਤੀ 'ਚ ਹੈ, ਆਖਰ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਨੀਂਦ ਓਟ-ਪੋਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਮੈਂ ਉਠ, ਨਹਾ-ਧੋ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਚਾਓ ਐਕਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਸ਼ਤੇ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਕ-ਦੋ-ਤਿੰਨ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਪਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਸਭ ਨੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂਸ੍ਰੀਮਤੀ ਜੀ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦੀ ਭਾਈਵਾਲ ਹੈ, ਘੁਰਨੇ ਦੀ ਮੰਗ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਆਤਮਦਾਹ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੀ ਸਭ ਪਾਸਿਉਂ ਆਤਮਦਾਹ-ਆਤਮਦਾਹ ਦੀਆਂ ਧਮਕੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮੈਂ ਚੀਕ ਉਠਦਾ ਹਾਂ।
ਦੇਖ ਭਾਗਭਰੀਏ! ਇਹ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਗੰਦੀ ਤੇ ਘਿਨੌਣੀ ਖੇਡ ਘਰ ਵਿਚ ਨਾ ਖੇਡ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਰੂਸ ਵਾਂਗੂੰ... ਤੇ ਫਿਰ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਸੂਰਬੀਰ ਤੇ ਸਿਰੜੀ ਯੋਧਾ ਹੀ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਚ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਮ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨਾਟਕੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਬੋਚ ਸੀਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਮੈਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ, ਘਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੀ ਪਾਵਰ ਹੈ ਕਿ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ... ਇਹੋ ਸੋਚਾਂ ਸੋਚਦਾ ਘਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦਾ ਹਾਂ, ਭੁੱਖਾ-ਭਾਣਾ ਤੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ 'ਚ ਇਹ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, 'ਡੈਡ! ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਓ। ਡੈਡ! ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾਓ। ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਬ-ਤਹਿਸੀਲ ਬਣਾਓ। ਡੈਡ! ਮੇਰੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਓ।'
ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਜੀ, ਕੁਝ ਸੁਣਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਬੋਲ਼ੇ ਹੋ ਗਏ ਜੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕ ਘੁਰਨਾ ਬਣਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਤਮਦਾਹ...! ਡੈਡ! ਮੁਰਦਾਬਾਦ!! ਡੈਡ!! ਮੁਰਦਾਬਾਦ!!! ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਪੜਦੇ ਪਾੜਨ ਲੱਗੇ, ਮੈਨੂੰ ਇੰਜ ਜਾਪਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਅਸਰ ਮੇਰੇ ਘਰ 'ਤੇ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹੀਆਂ ਬਣਨ ਵਾਂਗੂੰ, ਮੇਰਾ ਘਰ ਵੀ ਘਰ ਤੋਂ ਘੁਰਨਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤੇ ਮੈਂ...।

-ਸਟਰੀਟ, ਆਰ. ਕੇ. ਸ਼ਟਰਿੰਗ ਵਾਲੀ, ਇੱਛੇਵਾਲਾ ਰੋਡ, ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ।
ਮੋਬਾਈਲ : 90418-26725.


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਬਿਨਾਂ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਕਰਮ

ਕੀ ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ?
ਨਹੀਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ।
ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ, ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਤੋਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੋਂ
ਬੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਖਾਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹਾਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ ਤੇ ਆੜ੍ਹਤੀਆਂ ਦੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਵਹੀ ਖਾਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਾਲੇ, ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਜਿਲਦ 'ਚ ਲਿਪਟੇ ਲੰਬੇ-ਲੰਬੇ ਮੋਟੇ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਤਾਮਿਲ, ਤੇਲਗੂ, ਹਿੰਦੀ ਫਿਲਮਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਕਰਜ਼ਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਹਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਹਿਸਾਬ-ਕਿਤਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਵਹੀਆਂ ਵਿਚ ਹੀ, ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੁਨੀਮ ਵੱਲੋਂ ਦਰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਨੋਟ ਪਰਨੋਟ ਵੀ ਲਿਖਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਜ ਦਰ, ਬੈਂਕਾਂ ਦੀ ਦਰ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਚੀ ਤੇ ਵਿਆਜ-ਦਰ-ਵਿਆਜ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰੀ-ਵਸ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਗਹਿਣੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਰਵੀ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ, ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤੁਕਾਂ, ਪੱਕੀ ਫਸਲ ਸਾਂਭਣ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ...
ਤੂੜੀ ਤੰਦ ਸਾਂਭ, ਹਾੜ੍ਹੀ ਵੇਚ ਵਟ ਕੇ,
ਲੰਬੜਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਕਟ ਕੇ,
ਪੱਗ ਝੱਗਾ ਚਾਦਰਾ ਨਵਾਂ ਸਵਾਏ ਕੇ,
ਸੰਮਾਂ ਵਾਲੀ ਡਾਂਗ ਉਤੇ ਤੇਲ ਲਾਏ ਕੇ
ਕੱਛੇ ਮਾਰ ਵੰਝਲੀ ਅਨੰਦ ਛਾ ਗਿਆ
ਮਾਰਦਾ ਦਮਾਮੇ ਜੱਟ ਮੇਲੇ ਆ ਗਿਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ 'ਚ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਰਜ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਾ ਨਾ ਚੁਕਾ ਸਕਣ ਕਾਰਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਮਿੰਨਤਾਂ ਤਰਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਪਸੀਜਦਾ... ਅੰਤ ਉਹੀਓ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅੰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਬਰ ਇਹੋ... ਗ਼ਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ।
ਇਕ ਹੋਰ ਸੱਚ ਵੀ ਤਾਂ ਹੈ, ਬਹੁਤੇ ਕਿਸਾਨ, ਜਿਸ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਹਲ ਚਲਾ ਕੇ ਫਸਲਾਂ ਉਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਲਕੀਅਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨਾਂ, ਉਹਦੇ ਮਾਲਕਾਂ ਤੋਂ ਪਟੇ 'ਤੇ ਲਈਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਟੇ 'ਤੇ ਲਈਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਕੋਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ ਦਾ ਕੋਈ ਲੈਂਡ-ਡੀਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਤਾਂ ਬੈਂਕਾਂ ਤੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਿਸਾਨਾਂ ਨਾਲ ਅੰਤਾਂ ਦੀ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਵੀ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਹਰੇਕ ਕਿਸਾਨ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਬੈਂਕਾਂ 'ਚ ਕਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਹੁਤੇ ਕਿਸਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਕਿਸ਼ਤ ਉਹ ਪੂਰੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਬੈਂਕ 'ਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਜ਼ਾ ਚੁਕਤਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਮਾਨਸਿਕ ਦੁਵਿੱਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਦ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਭ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਬੈਂਕਾਂ 'ਚੋਂ ਲਿਆ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਿਸਾਨਾਂ ਤੇ ਕਿਸਾਨੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਹੁਤੇ ਬੈਂਕ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਸਿੱਧੇ ਜਾਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਲੀਡਰ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਠੀਆਂ ਦਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੀ ਭਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। 'ਜੈ ਜਵਾਨ-ਜੈ ਕਿਸਾਨ' ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਸਾਡੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨੇ। ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਾ ਰਾਖਾ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਜੈ ਜਵਾਨ ਦੀ ਜੈ ਤਾਂ ਹੋ ਗਈ ਜਦ 35 ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਜਦੋਜਹਿਦ ਮਗਰੋਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਵੰਨ ਰੈਂਕ ਵੰਨ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਮੰਗ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸ਼ਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਪੈਸਾ ਦੇਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਧਰਵਾਸ ਮਿਲੀ, ਜੈ-ਜੈ ਕਾਰ ਹੋ ਗਈ।
ਜੈ ਕਿਸਾਨ ਵੀ ਹੋ ਜਾਏ। ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਕਿ ਹਰ ਪ੍ਰਾਂਤ 'ਚੋਂ ਛੋਟੇ ਰਕਬੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਕਿਸਾਨ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੋਟਾਂ ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀਆਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਸਭੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਚੋਣ ਮਨੋਰਥ ਪੱਤਰਾਂ 'ਚ ਲਿਖਤੀ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਬੈਂਕ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਏਗੀ। ਯੂ.ਪੀ. 'ਚ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣੀ ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਨਿਭਾਇਆ, ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਲੱਖ ਤੱਕ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ, ਇਸ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਬਣ ਗਈ ਪਰ ਬਣੀ ਖਾਲੀ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਾਲੀ। ਹੁਣ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜ ਏਕੜ ਤੱਕ ਰਕਬੇ ਵਾਲੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦਾ 2 ਲੱਖ ਤੱਕ ਦਾ ਕਰਜ਼ਾ ਮੁਆਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨਾਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਹੈ ਪਰ ਲਗਦੈ ਜਦ ਹੁਣ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸੇ ਮੰਗ ਦਾ ਮੁੱਦਾ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਚੰਗੀ ਤਕੜੀ ਸਿਰਦਰਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ, ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀਬਾਰੀ 'ਚ ਪੰਜ ਕਿਸਾਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਗਰਾਮ 'ਚ ਕਈ ਬੱਸਾਂ, ਕਈ ਕਾਰਾਂ, ਕਈ ਟਰੱਕ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਕਈ ਵਾਰ ਆਏ ਸਨ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਚਰੇ, ਇਹੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਇਆ ਕਿ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਮੁਆਫ਼ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਸੋ ਹੁਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਦਸੌਰ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਵੀ ਗਏ ਜਿਥੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਤਬਾਹੀ ਹੋਈ।
ਕਿੱਦਾਂ ਗਏ? ਇਸ ਦਾ ਖੁਲਾਸਾ ਰਤਾ ਬਾਅਦ 'ਚ ਕਰਾਂਗੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਗੀਤਾ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਰ.ਐਸ.ਐਸ. ਤੇ ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦੇ ਸਕਣ।
ਬੀ.ਜੇ.ਪੀ. ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਲੜਾਈ ਮਾਮੂਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੀ, ਗੀਤਾ ਵੀ ਤਾਂ ਕੌਰਵ-ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ 'ਚ ਇਹ ਵੱਡੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਗੀਤਾ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਹੋਏਗੀ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਸਾਰਥੀ (ਰੱਥ ਚਾਲਕ) ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹੋ ਹੀ ਤਾਂ ਗੀਤਾ ਹੈ।
ਗੀਤਾ 'ਚ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਥੇ ਆਇਆ ਇਕ ਦਿਨ ਇਥੋਂ ਜਾਣਾ ਪਏਗਾ।
ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੀ ਹਾਂ, ਜੀ ਚੁੱਪ-ਚੁਪੀਤੇ।
ਐਨੇ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਆ ਗਈ ਕਿ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੰਦਸੌਰ 'ਚ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਪੰਜ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਝੱਟ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਨੂੰ ਉਥੇ ਛੇਤੀ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।'
ਤੇ ਰਾਹੁਲ ਜੀ 'ਕਰਮ ਕਰ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਤ ਕਰ' ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਦਿਆਂ ਝੱਟ ਮੰਦਸੌਰ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 144 ਲੱਗੀ ਸੀ, ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਗੀਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਵਾਂਗਾ ਹੀ।' ਫਿਰ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਕੇ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਬਿਨਾਂ ਹੈਲਮਟ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਜਾਂਚਿਆਂ ਕਿ ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਨੰਬਰ ਪਲੇਟ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਅੱਗੇ ਪਿੱਛੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦੇ ਸਵਾਰ ਸਨ। ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਸੀ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ। ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਅੱਗ ਭੜਕਾਈ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਕਾਂਗਰਸੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ, ਇਕ ਔਰਤ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਕਸਾ ਰਹੀ ਸੀ, 'ਥਾਨੇ ਕੋ ਆਗ ਲਗਾ ਦੋ', ਦੂਜੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਹਰ ਚੀਜ਼ ਕੋ ਆਗ ਲਗਾ ਦੋ', ਅੱਗਾਂ ਲਾ ਛੱਡੀਆਂ, ਟਰੱਕਾਂ, ਬੱਸਾਂ, ਮੋਟਰਾਂ, ਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰ ਰਾਹੁਲ ਜੀ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਲਾਸ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਉਹ ਤਾਂ 'ਕਰਮ' ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਸ ਨੂੰ ਸੀ?

ਪਿਤਾ

  (ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
* ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਰ ਕੋਈ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ-ਆਪਣੀ ਅਕਲ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ।
* ਮਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪਹਿਲਾ ਆਦਰਸ਼। ਪਿਤਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਸੁਰਜੀਤ ਪਾਤਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ:
  ਧੀਆਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਲਈ ਬਾਪੂ ਦੇਸ਼ ਛੱਡਿਆ,
  ਕਿੰਨਾ ਹੈ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼ ਉਦੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ।
* ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਅਕਸ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਵਾਨ ਹੋਇਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਪਣੀ ਢਲਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਦੁੱਖ ਕਿਧਰੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੜਕੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਨੇਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੀ   ਅਕਸ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਘਰ ਵਿਚ ਭੋਜਨ ਤਾਂ ਮਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੋਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਇਕ ਆਧਾਰ-ਸਤੰਭ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਗਰਮੀ ਹੋਵੇ, ਸਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਬਰਸਾਤ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਕੋਈ ਵੀ ਮੌਸਮ ਹੋਵੇ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਆਰਾਮ ਹਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਮ ਸੜ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਨਾ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਂਗ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਕੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਚੱਟਾਨ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਥੰਮ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਾਈਡ ਬਣ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਲਦੇ ਹਨ ਉਹ ਅਕਸਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਕਮੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਚਪਨ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* ਮੁਸੀਬਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। (ਚਲਦਾ)

  -ਮੋਬਾਈਲ : 99155-63406.

ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ: ਕੈਂਸਰ

ਬਿਹਾਰੀ ਮਾਲੀ ਸੀਆ ਰਾਮ ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਪਾਲੀਟੈਕਨਿਕ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਘਰ ਦੀ ਮਾਲੀ ਹਾਲਤ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੀਆਂ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਪਰਾਈਵੇਟ ਕੋਠੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕਿਆਂ ਬਗੀਚੀਆਂ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਹੋਰ ਪੈਸਾ ਕਮਾ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕੁਝ ਕੋਠੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਮੇਰੀ ਵੀ ਇਕ ਸੀ। ਬੜਾ ਹੀ ਸੱਜਣ ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਆਦਮੀ ਸੀ ਸੀਆ ਰਾਮ। ਉਹ ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਨੂੰ ਬਿਹਾਰ ਪ੍ਰਾਂਤ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਘਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਸ ਘਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਤਾਇਆ ਕਰਦੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਇੰਨੀ ਤਕਲੀਫ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ?' ਉਹ ਠੰਡਾ ਸਾਹ ਭਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, 'ਨੌਕਰੀ ਛੋਡ ਦੂੰ ਤੋ ਬਾਬੂ ਘਰ ਕਾ ਕਾਮ ਕੈਸੇ ਚਲਤ? ਕੁਲ ਤੀਨ ਬੀਘਾ ਜ਼ਮੀਨ ਸੇ ਕਾ ਹੋਵਤ?' ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ?
ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤਾਰ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਪੰਦਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਮਾਲੀ ਕੇਸ਼ਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ ਹੜ੍ਹ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਤੇ ਘਰ ਤਬਾਹ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਫਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਛੁੱਟੀਆਂ ਬੀਤ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵੀ ਸੀਆ ਰਾਮ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕੋਠੀ ਦੀ ਬਗੀਚੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਬੜੀ ਦਿੱਕਤ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਮਾਲੀ ਰੱਖਣ ਦੇ ਹਕ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਆਖਿਰ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਬਾਦ ਸੀਆ ਰਾਮ ਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣ ਹੀ ਨਾ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਇਕ ਜ਼ਿੰਦਾ ਲਾਸ਼ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਾਰਾ ਜਿਸਮ ਹਲਦੀ ਜਿਹਾ ਪੀਲਾ ਜ਼ਰਦ।
'ਕੀ ਹੋਇਆ?' ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹ ਸਾਹ ਚੜ੍ਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਬੋਲਿਆ, 'ਯੋ ਪੂਛੋ ਸਾਬ੍ਹ ਕਿ ਕਿਆ ਨਾਹੀਂ ਹੂਆ। ਹਮਰਾ ਸਭ ਤਬਾਹ ਹੋਈ ਗਵਾ। ਹਮਾਰ ਫਸਲ, ਹਮਾਰ ਜਾਨਵਰ ਸਬ ਬਾੜ੍ਹ ਲੇ ਗਈ ਸਾਹਿਬ!' ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੁਖ ਹੋਇਆ ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਫਿਰ ਦੇਵੇਗਾ।
ਪਰ ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਸ ਗ਼ਮ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਕੱਢ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ। ਉਹ ਦਿਨ-ਬ-ਦਿਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦਾ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਕਰੇ। ਪਰ ਉਹ ਠੰਢਾ ਹਉਕਾ ਭਰ ਕੇ ਫਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਮੁਸਕਰਾ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਕਾਲਜ ਪਰਤ ਜਾਂਦਾ।
ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਕੰਮ 'ਤੇ ਨਾ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਖ਼ਿਆਲ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੁੜ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਫ਼ਿਸ ਤੋਂ ਘਰ ਮੁੜਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਬੀਵੀ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਭਾਰੀ ਮਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸੀਆ ਰਾਮ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿਚ ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਂਸਰ ਨਾਲ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕਾਲਿਜ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਾਲੀ ਦੱਸ ਕੇ ਗਿਆ ਸੀ। ਸੁਣ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੱਥਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਸੀਆ ਰਾਮ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਤੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਉਸ ਲਈ ਕੈਂਸਰ ਬਣ ਗਈ।

-ਸੁਖਚੈਨ ਸਿੰਘ ਭੰਡਾਰੀ
ਆਰੀਆ ਸਮਾਜ ਰੋਡ, ਸਿਰਸਾ 125055 (ਹਰਿਆਣਾ)
ਮੋਬਾਈਲ : 094660-02336.

ਕਹਾਣੀ: ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ

'ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ' ਦੇ ਲੋਕ ਅਰਪਣ 'ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਆਮ ਸਾਹਿਤਕઠ ਸਮਾਗਮ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਵੱਖਰਾ ਕਿਉਂ ਸੀ ਇਸ ਦਾ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਜੋ ਸਿਰਜਿਆ ਉਹ ਦਿਲ ਤੋਂ ਰੂਹ ਵਿਚ ਉੱਤਰਦਾ ਸਭ ਪਾਠਕਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਉੱਤਰਦਾ ਗਿਆ।
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਬਾਰੇ ਬੋਲਿਆ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੂ-ਬਰੂ ਕਰਵਾਇਆ ਕਹਿਣਾ ਗ਼ਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ...!
ਲੇਖਕ ਨੇ ਕਿਤਾਬ ਉੱਤੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤੀ ਕਿ ਨਾ ਅੱਖਾਂ ਝਪਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਨਾ ਅਗਲਾ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਕਾਹਲੀ ਸੀ। ਬਸ ਇਕ ਵੱਗਦੇ ਝਰਨੇ ਵਾਂਗ ਲਫ਼ਜ਼ ਕਿਰਦੇ ਗਏ...
ਪਿਆਰੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਸੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ, ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਾਂਗਾ। ਕੁਝ ਅਚੇਤ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ ਤੇ ਇਹ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ:
'ਕੀ ਹੋਇਆ?'
ਬਸ ਐਵੇਂ ਹੀ...
ਕਦੀ-ਕਦੀ ਅਤੀਤ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦਾ, ਚੰਦਰਾ ਖਹਿੜਾ ਨੀ ਛੱਡ ਦਾ! ਐਵੇਂ ਦਿਲ ਜੇਹਾ ਭਰ ਆਉਂਦਾ। ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦਿਆਂ, ਬੋਲਦਿਆਂ, ਹੱਸਦਿਆਂ, ਲੜਦਿਆਂ, ਤਦਬੀਰਾਂ ਜੜਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੱਸਿਆਂ ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਇਕ ਖਾਲੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਤੁਰ ਜਾਣ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਰੋਂਦੇ ਹਾਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਲੜਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਉਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਕੋਈ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਕੋਈ ਧਰਵਾਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਕੋਈ ਆਸ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਭ ਚੁੱਪ ਕੋਈ ਲੜਦਾ ਤੱਕ ਨਹੀਂ।'
'ਇਹ ਆਉਣਾ-ਜਾਣਾ ਤੇ ਬਣਿਆ, ਜੋ ਜੰਮਿਆ ਮਰਨ ਲਈ ਜੰਮਿਆ ਤੂੰ ਕੱਲਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹੋ ਭੋਗ ਰਹੇ ਨੇ।'
ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਤਾਹੀਉਂ ਤੇ ਸਬਰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਛੱਲਾਂ ਤੇ ਦਿਲ ਵਿਚੋਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੀੜਾਂ ਅੱਗੇ ਕਿਹੜੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, ਖੋਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਇਆਂ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਤੱਕ ਮਰਿਆਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਸਭ ਖਤਮ। ਮੈਂ ਵੀ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤਸਵੀਰ, ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਟੰਗ ਦੇਵੇਗਾ ਫਰੇਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਜ਼ਰੂਰ ਲਿਖੇਗਾ! ਭਰਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚਾਹੇ ਨਰਕਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਤੜਫਦਾ ਹੋਵਾਂ। ਸਵਰਗ ਨਰਕ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਭਰਮ ਡਰਾਵਾ। ਮੇਰਾ ਖਿਆਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਸਭ ਭੁਗਤ ਲੈਂਦੇ ਨੇ ਨਰਕ ਵੀ, ਸਵਰਗ ਵੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਵੀ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਵੀ।'
'ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ' ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਸਮਝਾਂ ਲੇਖਕ ਸੰਜੀਦਾ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂ ਡਰਪੋਕ ਜਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੌੜ ਕੇ ਹਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ।'
'ਓਏ ਰੁਕ ਏਨਾ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਕੀ, ਜ਼ਰੂਰਤ ਕੀ? ਬਸ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਕਹਿ, ਜੋ ਬਾਕੀ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਬੋਲਦੇ ਨੇ ਉਹੀ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਦੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਵਪਾਰ ਵਿਚ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੁੱਖ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ 'ਕੱਠੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ। ਬਿਨਾਂ ਵਜਾਹ ਹੱਸਣਾ, ਐਵੇਂ ਮਖੌਟੇ ਪਾ-ਪਾ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ। ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਵੱਖਰਾ ਹਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲੋਂ! ਇਸ ਧਰਤ ਦਾ ਹੀ ਵਾਸੀ ਹਾਂ ਆਮ ਜੇਹਾ ਬੰਦਾ ਕਹਿ ਹੋਰ ਕੀ ਕਹਿਣਾ।
'ਕਮਾਲ ਏ ਦੀਪ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਝੂਠ?'
'ਕਿਹੜਾ ਝੂਠ? ਤੇ ਕਿਉਂ ਬੋਲਾਂਗਾ।'ઠ
'ਤੇਰੇ ਲਿਖੇ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਦਿਖਦਾ ਏਂ ਤੂੰ ਤੇ ਬੋਲ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰਿਹਾਂ, ਅਜੀਬ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ?'
'ਨਹੀਂ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ, ਸੱਚ ਹੈ। ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਪੰਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਨੇ , ਜਿਲਦ ਇਕ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਜਿਲਦ ਉੱਤੇ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਸਿਰਲੇਖ ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦਾ। ਇਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ 'ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ'। ਹੋਣਾ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸਭ ਦੀ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਪਰ ਇਹ ਕੁਝ ਕੁ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਲੈਂਦੇ ਮਤਲਬ ਜਿਊਂਦੇ,ઠ ਜਿਊਂਦੇ ਕੁੱਝ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਤੁਰ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਲੜ ਪੈਂਦੇ ਨੇ, ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ। ਜੋ ਲੋਕ ਲੇਖਕ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਓਹੀ ਪਾਤਰ। ਬਸ ਇਹੋ ਹੈ ਸਭ ਦੀ ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਜਿਊਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਸਫਰ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸੱਚ।'
'ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕੌਣ ਏ ਤੂੰ ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਇੰਨਾ ਜਾਨਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਏ?'
ਅਜੀਬ ਜੇਹਾ ਸੀ! ਲਿਖ ਮੈਂ ਆਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ! ਪੁੱਛ ਆਪ ਰਿਹਾਂ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸੱਚ ਵਿਚ ਦੂਸਰਾ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਆਖਰੀ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਨੇ ਉੱਤੇ ਸਿਵਾਏ ਆਪਣੇ ਸਿਰਨਾਵੇਂ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ। ਸਿਵਾ-ਸਿਵਾ ਤੇ ਸਿਵਾ ਕਿੰਨੇ ਮਿਲਦੇ ਜੁਲਦੇ ਲਫ਼ਜ਼ ਨੇ ਤੇ ਸੱਚੇ ਵੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕਦੀ ਧੋਖੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ। ਅੱਗ ਦੀ ਇਕ ਲੋਅ ਸਾੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਊਂਦੇ ਜਿਸਮ ਨੂੰ, ਤੜਫਦਾ ਹੈ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਈ ਕਈ ਦਿਨ ਪਰ ਸਿਵੇ ਦੀ ਬਲਦੀ ਲੋਅ ਸਾੜ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ!
ਹੋਰ ਕੀ ਬਸ ਏਨਾ ਕੁ ਹੀ ਹੈ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦਾ ਸਫਰ! ਤੇ ਫਿਰ ਕਬਰ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਕਵਰ!
ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸਟੇਜ ਸੰਚਾਲਕ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਹਿਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਹੌਂਸਲੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰਿਆ ਗਲ਼ਾ ਤੇ ਸੀ ਪਰ ਤਾੜੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਸਿਖਰ ਸੀ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 86991-57303.

ਪਿਤਾ

* ਇਕ ਮੁਸਤਕਿਲ ਆਸਰੇ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਪਿਤਾ ਹੈ।
* ਤੁਹਾਡੇ ਨਸੀਬ ਦੇ ਛੇਕ ਜੋ ਆਪਣੀ ਬਨੈਣ ਵਿਚ ਪਾ ਲਵੇ, ਉਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
* -ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਹੈ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ।
-ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੇ-ਉਹ ਹੈ ਦੋਸਤ।
-ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਹੋਣ ਤੱਕ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰੇ-ਉਹ ਹੈ ਮਾਂ।
-ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਪਰੇਮ ਕਰੇ-ਉਹ ਹੈ ਪਿਤਾ।
* ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਵੀਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ : ਕੁਦਰਤ ਵੱਲੋਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇਕ ਬੈਂਕਰ।
* ਹੁਣ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ, ਆਪਾ ਗੁਆ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੀ ਮਾਂ ਦੇ
ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਮਾਂ ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਂਗਲੀ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਘਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਅਰਥ ਵਿਵਸਥਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹਦੇ 'ਤੇ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤੇ ਅੰਤਿਮ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦਾ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਜੰਨਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਓ ਜੰਨਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹੈ ਤੇ ਸਿਰ ਦਾ ਤਾਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਬੱਚੇ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦੁੱਗਣਾ-ਤਿੱਗਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸਾਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਦੀਨ-ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਫਿਕਰਾਂ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਦੇ
ਸਿਰ 'ਤੇ ਬੇਫਿਕਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਦਰ ਡੇਅ ਦੇ ਨਾਲ ਫਾਦਰ ਡੇਅ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।
* ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਪਰਿਵਾਰ ਹੀ ਚਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਵ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੁਖੀ ਪਿਤਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਧੰਦਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ
ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।
* ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੋਹੜ ਦੀ ਛਾਂ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ।
* ਮਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਦੇ ਨਿੱਘ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਿਆਰ ਵਿਚ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਕਠੋਰਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ
ਪਿਛੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਹੀ ਛੁਪੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖਾਨ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਇਕ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਆਦਰਸ਼, ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸੋਚ, ਵਜੂਦ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਆਦਿ ਸਭ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੋਚ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਔਲਾਦ ਕੁਲ ਦਾ ਦੀਪਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਗਦਾ ਵੇਖਣ ਵਾਸਤੇ ਪਿਤਾ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਸ ਵਿਚ ਤੇਲ ਪਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਹਨੇਰੀ ਝੱਖੜ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ
ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਹਰ ਮੁਰਾਦ ਤੇ ਆਸ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਸੌਦਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਤਾ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਵਚ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ
ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
* ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਫਾਇਦਾ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ।
* ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਖੁਸ਼ੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਕਬੀਲਦਾਰੀ ਤੋਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਫੜਿਆ ਹੈ।
* ਓਮ ਵਿਆਸ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਿੰਦੀ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਪਿਤਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:
ਪਿਤਾ ਸੇ ਹੀ ਬਚੋਂ ਕੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਸਪਨੇ ਹੈਂ,
ਪਿਤਾ ਹੈ ਤੋ ਬਜ਼ਾਰ ਕੇ, ਸਭ ਖਿਡੌਣੇ ਅਪਨੇ ਹੈ।
* ਉਹ ਪਿਤਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵਸ, ਜਵਾਨੀ ਉਮਰੇ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਨਹੀਂ
ਕਰਦੇ ਕਿ ਦੂਜਾ ਵਿਆਹ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਰੁਲ ਜਾਣਗੇ। ਅਜਿਹੇ ਪਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੇ ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ
ਸਮੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਂ-ਪਿਓ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
* ਜਦੋਂ ਪਿਤਾ ਮਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਰਸੇ ਵਿਚ ਪੁੱਤਰਾਂ ਲਈ ਘਰ, ਖੇਤ ਅਤੇ ਲਹੂ-ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਕਮਾਈ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਉਂਗਲਾਂ 'ਤੇ ਗਿਣੇ ਜਾਣ ਜੋਗੇ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਸਰਵਣ
ਪੁੱਤਰ ਹਨ ਜੋ ਸੱਚੇ ਤੇ ਤਹਿ-ਦਿਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
* ਇਕ ਚੰਗਾ ਬਾਪ ਸੌ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਤੇ ਸੌ ਉਸਤਾਦਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਪਿਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵਜੂਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਦੀ ਚੰਗਿਆਈ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਵੀ ਡੂੰਘੀ। ਪਿਤਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਂ ਸੋਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
* ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਖੁਆ-ਪਿਲਾ ਕੇ ਹੀ ਸੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਔਲਾਦ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ 'ਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
* ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਿਆਲ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਵੇ।
* ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਪਿਤਾ 'ਤੇ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਪਣੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ:
ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ, ਹੁੰਦਾ ਜਦੋਂ ਸੁਮੇਲ,
ਹਰ ਬਦੀ ਦੇ ਨੱਕ ਵਿਚ, ਪਾਵੇ ਕਲਮ ਨਕੇਲ।
ਬਾਪੂ ਘਰ ਦਾ ਜਿੰਦਰਾ, ਟੁੱਕ ਤੇ ਚੌਕੀਦਾਰ
ਹਰ ਜੀਅ ਸੁਖਾਂ ਮੰਗਦੈ, ਜੀਵੇ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

ਮੋਬਾਈਲ : 99155-63406.

ਬੋਧ-ਕਥਾ: ਬਦਸੂਰਤ ਕੌਣ?

ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਗੁਲਾਮਾਂ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰ ਲਗਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ।
ਇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿਚ ਗੁਲਾਮ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਇਕ ਥਾਂ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਵਿਕਣ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਮੁੰਡਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਦਸੂਰਤ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਖਰੀਦ ਲਿਆ। ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹਨੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਬਦਸੂਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੂਰ।
ਕੁਝ ਚਿਰ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁਝ ਸੋਚ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਜਾਹ, ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆ।'
ਮੁੰਡਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹਦੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਦੂਰ ਬੈਠੇ ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੱਦਿਆ ਅਤੇ ਉਹਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਤੇਰਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਨਾ, ਦੱਸੀਂ ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਐਬ ਹਨ?'
ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਹਜ਼ੂਰ, ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਵਿਚ ਇਸ ਐਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਐਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹਦਾ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾ ਕਦੇ ਝੂਠ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ।'
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਈ ਤੂੰ ਤਾਂ ਉਹਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ।'
ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਹਜ਼ੂਰ ਮੈਂ ਤਾਂ ਉਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸੱਚ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋਸਤ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਗੁਣ ਹਨ।'
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਮੋਢੇ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਡਰ ਨਾ, ਉਹਦੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਵੀ ਬੁਰਾਈਆਂ ਹਨ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਬੇਝਿਜਕ ਦੱਸ ਦੇ।'
ਮੁੰਡਾ ਬੋਲਿਆ, 'ਤੁਸੀਂ ਯਕੀਨ ਕਰੋ ਹਜ਼ੂਰ। ਮੈਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ।'
'ਤਾਂ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਕਿ ਤੇਰੇ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਹਨ?'
'ਖੂਬੀਆਂ... ਤੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹਾ ਮੁੰਡਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖੂਬੀ ਨਹੀਂ ਹੈ', ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਧੌਣ ਝੁਕਾ ਕੇ ਕਿਹਾ।
ਉਦੋਂ ਹੀ ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡਾ ਨ੍ਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਵਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਉਸ ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਨ੍ਹਾਉਣ ਧੋਣ ਲਈ ਗੁਸਲਖਾਨੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਕੋਲ ਬਿਠਾ ਕੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਕਿਹਾ, 'ਤੂੰ ਤਾਂ ਬੜਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਮੁੰਡਾ ਹੈਂ ਪਰ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਤੇਰਾ ਇਹ ਦੋਸਤ ਬੜਾ ਊਟ-ਪਟਾਂਗ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।'
'ਅੱਛਾ, ਹਜ਼ੂਰ! ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ।'
'ਇਹੋ ਕਿ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੂੰ ਦਗਾਬਾਜ਼, ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਮੱਕਾਰ ਹੈਂ...', ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁੰਡਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਲਾਲ-ਪੀਲਾ ਹੋ ਕੇ ਚੀਕਿਆ, 'ਉਹਦੀ ਇਹ ਮਜਾਲ! ਦੋਸਤ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜੇ ਦੋਸਤ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਬਾਹਰੋਂ ਭੱਦਾ ਹੈ, ਓਨਾ ਹੀ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਕਾਲੇ ਕਾਂ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਝੂਠਾ ਕਿਤੋਂ ਦਾ। ਮੱਕਾਰ, ਫਰੇਬੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ...।'
ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਝੱਟ ਉਹਦੇ ਮੂੰਹ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। 'ਬਸ... ਬਸ... ਚੁੱਪ ਕਰ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਤੇਰੀ ਸੋਹਣੀ ਚਮੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿੰਨੀ ਭੈੜੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ... ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੰਡਾ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਕਲ ਤੋਂ ਬਦਸੂਰਤ ਹੈ, ਪਰ ਉਹਦੀ ਆਤਮਾ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨੀਚ ਅਤੇ ਕਮੀਨਾ ਬੰਦਾ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀ ਬੁਰਾਈ ਕਰੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਬੰਦਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ ਉਹਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਹੀ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ...।'
ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਧੌਣ ਝੁਕਾ ਲਈ। ਉਦੋਂ ਹੀ ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨ੍ਹਾ-ਧੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ। ਖੂਬਸੂਰਤ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਧੌਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਹਦੇ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਬਦਸੂਰਤ ਮੁੰਡਾ ਵਾਕਈ ਖੂਬਸੂਰਤ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਅਨੁ: ਪ੍ਰੋ: ਨਵ ਸੰਗੀਤ ਸਿੰਘ
ਮੁਖੀ, ਪੋਸਟ ਗਰੈਜੂਏਟ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਕਾਲਜ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ-151302 (ਬਠਿੰਡਾ)। ਮੋਬਾ : 94176-92015.

ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਮੋਰ

'ਮਾਂ' ਤੇ 'ਗਾਂ' ਪੜ੍ਹੋ, ਬੋਲੋ, ਸੁਣੋ ਕਿੰਨਾ ਸੰਗੀਤਮਈ ਲਗਦੇ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ। ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਸ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲੇ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ, ਕਿੰਨਾ ਕਾਫੀਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਹਿੰਦੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ 'ਗਈਆ' ਤੇ 'ਮਈਆ' ਵੀ, ਬੰਦ ਲਿਖੋ ਜਾਂ ਛੰਦ ਲਿਖੋ, ਕਾਫੀਆ ਫਿਟ ਹੈ 'ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ।
ਆਹੋ, ਜੇਕਰ 'ਮਾਂ' ਮਾਤਾ, ਮੰਮੀ ਹੈ ਤੇ ਪਿਓ ਵੀ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਆਖੋ, ਬਾਪ ਆਖੋ, ਫਾਦਰ ਆਖੋ, ਪਿਤਾ ਬਿਨਾਂ ਮਾਂ ਨਹੀਂ। ਮਾਂ, ਬਿਨਾਂ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ। ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ 'ਮਾਂ' ਤੇ 'ਬਾਪ' ਦੇ ਹੋਂਦ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਹੈ।
'ਮਾਂ' ਤੇ 'ਗਾਂ' ਜਾਂ 'ਗਈਆ' ਤੇ 'ਮਈਆ' ਦਾ ਕਾਫੀਆ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ ਪਰ ਪਿਤਾ, ਬਾਪ, ਫਾਦਰ, ਪਿਓ ਨਾਲ ਕਾਫੀਆ ਫਿਟ ਨਹੀਂ ਬਹਿੰਦਾ। ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਇਰਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ 'ਸਾਂਢ, ਬੈਲ' ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
'ਭਾਰਤ' ਵੀ ਮਾਤਾ ਹੈ, ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ, ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ, ਭੂਮੀ ਵੀ ਮਾਤਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਜਰਮਨ ਤੇ ਇਕ ਅੱਧੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਭੂਮੀ, ਮਾਤਰ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਮਦਰ ਲੈਂਡ। ਇਕ-ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਫਾਦਰ ਲੈਂਡ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਭਾਰਤ 'ਚ ਤਿੰਨ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਹੋਂਦ ਹੈ।
* ਮਾਤਾ ਜਿਹਨੇ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
* ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਜਿਹਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ 'ਚ ਅਸੀਂ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਾਂ 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ'।
'ਗੰਗਾ ਮਾਂ। ਜੈ ਗੰਗਾ ਮਈਆ।
ਭਾਰਤ 'ਚ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਹੀ ਹੈ, ਭੂਮੀ ਮਾਂ ਹੀ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰਪਿਤਾ ਹੈਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਭਾਰਤ ਭੂਮੀ ਮਾਤਾ, ਮਾਂ ਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ 'ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਕੀ ਜੈ' ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਨ।
ਰੌਲਾ, ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਮਾਂ ਦਾ ਹੈ।
ਇਕ ਸੱਪਣੀ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਬੱਚੇ ਖਾਣੀ ਮਾਂ ਦਾ। ਜਦ ਇਹ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਸੌ-ਸੌ ਸਪੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਤਿ ਦੀ ਭੁੱਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜਣੇ ਸਪੋਲੀਆਂ 'ਚੋਂ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਕਿ 'ਮਾਂ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧੀਆਂ-ਪੁੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖਾਧਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ, ਹਰ ਕੋਈ 'ਗਾਂ' ਦਾ 'ਪੁੱਤ' ਨਹੀਂ ਤੇ 'ਗਾਂ' ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ 'ਮਾਂ' ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੇਰਲਾ, ਗੋਆ, ਨਾਰਥ ਈਸਟ ਦਿਆਂ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਗਊ ਮਾਸ ਖਾਧਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣਨ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਬੁਚੜਖਾਨਿਆਂ 'ਚ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਸ਼ੂ ਮੇਲਿਆਂ 'ਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚੋਂ ਖਰੀਦਦਾਰ ਨੂੰ ਲਿਖਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਵਚਨ ਦੇਣਾ ਪਏਗਾ ਕਿ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਖੇਤੀ ਲਈ ਹੀ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰੇਗਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਤਲ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਗਾਂ, ਗਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਮੱਝਾਂ, ਝੋਟੇ, ਊਠ ਵੀ ਹਨ। ਪਰ, ਗਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਰੌਲਾ ਪੈ ਗਿਆ... ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਕੇਰਲ, ਚੇਨਈ, ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਹਾਈਕੋਰਟਾਂ 'ਚ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਜਾਚਨਾਵਾਂ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈਆਂ। ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨੇ। ਕੇਰਲ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਤਾਂ ਪਟੀਸ਼ਨ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ 'ਚ 'ਬੀਫ਼' ਖਾਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਥਹੀਣ ਹੈ, ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਮਦੁਰਾਇ ਬੈਂਚ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨੋਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ 'ਤੇ ਹੀ ਚਾਰ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਲਈ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੀ ਹਾਈਕੋਰਟ ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿ ਉਹ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾ ਕੇ ਗਊ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪਸ਼ੂ ਐਲਾਨ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੱਤਿਆ ਹੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ।
ਪਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਹਾਵਣੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਇਕ ਜੱਜ ਸ੍ਰੀ ਮਹੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ ਇਕ ਵਚਿਤਰ ਰਾਜ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੰਛੀ ਹੈ 'ਮੋਰ'। ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਲਈ, ਮੋਰ-ਮੋਰਨੀ ਦਾ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੰਜੋਗ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਮੋਰ ਨੱਚਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਕਿਰਦੇ ਹਨ (ਆਮ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਰ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਖੰਭ ਹਨ, ਓਨੇ ਹੀ ਭੈੜੇ ਪੈਰ ਹਨ, ਮੋਰ ਜਦ ਆਪਣੇ ਕੁਸੁਹਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਰੋ ਪੈਂਦਾ ਹੈ) ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਡਿੱਗੇ ਅੱਥਰੂ ਹੀ ਮੋਰਨੀ ਫਟਾਫਟ ਚੁਗ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਉਹ ਮੋਰ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬੜੇ ਅਜੀਬ 'ਰਹਸਯ' ਦਾ ਬਖਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜੱਜ ਮਹੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ। ਇਸ ਦੀ ਖੂਬ ਚਰਚਾ ਹੋਈ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ।
ਹੁਣ ਤਾਈਂ ਜੋ ਤੱਥ ਅਸਾਂ ਪੜ੍ਹਿਆ-ਵਾਚਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ, ਹਰੇਕ ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ, ਜੀਵ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਜਲ 'ਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਜੀਵਾਂ 'ਚ, ਰੁੱਖਾਂ 'ਚ, ਬੂਟਿਆਂ 'ਚ, ਇਕ ਮੇਲ, ਇਕ-ਫੀਮੇਲ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਮਗਰੋਂ ਹੀ ਫੀਮੇਲ ਦੁਆਰਾ ਹਰੇਕ ਜਾਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਸਫ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿਸੇ ਮਾਲੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ, ਬੀਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮੇਲ ਤੇ ਫੀਮੇਲ ਬੀਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮੇਲ ਨਾਲ ਹੀ ਰੁੱਖ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਬੂਟੇ ਉਗਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅੱਗੋਂ ਫਲ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਕਣਕਾਂ ਐਵੇਂ ਨਹੀਂ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਐਵੇਂ ਨਹੀਂ ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਬਾਜਰਾ ਮੈਂ ਕੋਠੇ 'ਤੇ ਪਾਨੀ ਆਂ।
ਅੰਡਜ਼, ਜੇਰਜ, ਸੇਤਜ ਕੀਨੀ।
ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿਤਰ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਰਾਮਾਇਣ 'ਚਂਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਵਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਇਕ ਹੋਰ ਬੜੇ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ।
ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 'ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ' ਸਨ।
ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਹੀ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜਣਨ-ਪਰ ਜਣਨ ਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਲਾਲ ਲੰਗੋਟ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦੇ ਅਹਿਦ ਦੀ ਤਸਦੀਕ ਹੈ। ਪਰ... ਕਿੰਨੇ ਅਚਰ ਦਾ 'ਤੱਥ' (ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਅਨੁਸਾਰ) ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨੂੰਮਾਨ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ...।
ਇਹ ਆਸਥਾ ਹੈ, 'ਆਸਥਾ 'ਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕਿੰਤੂ-ਪ੍ਰੰਤੂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।'
ਹੁਣ ਦੱਸੋ... ਜੱਜ ਮਹੇਸ਼ ਸ਼ਰਮਾ ਨੇ 'ਮੋਰ' ਬਾਰੇ ਜਿਹੜਾ ਅਜੀਬ ਜਿਹਾ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੈ ਪਰ ਉਹਦੇ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਮੋਰਨੀ ਚੁਗ ਕੇ ਮੋਰ ਬੰਸਾਵਲੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਜਨਣੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮੇਰੀ ਆਸਥਾ ਚੰਗੀ, ਤੇਰੀ ਆਸਥਾ ਮੰਦੀ। ਆਪਣੀ 'ਆਸਥਾ' 'ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿਓ ਪਰ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਖਾਓ, ਪਕਾਓ, ਆਪਣੀ ਰਸੋਈ 'ਚ ਜੋ ਆਸਥਾ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋ, ਦੂਜੇ ਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾ ਉਡਾਓ, ਜਾਨਵਰ ਹੀ ਹਲਾਲ ਹੋਣਗੇ ਜਾਂ ਝਟਕਾਏ ਜਾਣਗੇ... ਇਸ ਲਈ ਇਕੋ-ਇਕ ਸਲਾਹ ਹੈ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ... 'ਮਾਸ ਮਾਸ ਕਰ ਮੂਰਖ ਝਗੜੇ।'

ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ

ਫ਼ਖ਼ਰ
ਪਰਸੋਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੁੱਖੋ ਦੀ ਨਣਦ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੀ ਤੇ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਪੁੱਤ ਗੁਰਦੇਵ ਨੇ ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, 'ਸਾਥੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁਣ ਹੋਰ ਖਰਚੇ ਕਰ ਹੁੰਦੇ... ਜਿੰਨਾ ਕੁ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦੇ ਸੀ, ਨਿਭਾਅ ਦਿੱਤਾ...ਸੁੱਖੋ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਖਰਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਸਾਥੋਂ ਹੋਰ ਨੀ ਪੁੱਗਦਾ... ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਕਰ ਲੈ ਕੋਈ ਬੰਦੋਬਸਤ...।'
ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਿਜਲੀ ਵਿਭਾਗ ਵਿਚ ਅਫਸਰ ਸੀ ਤੇ ਨੂੰਹ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਆਪਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਖਰਚ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੱਖੋ ਦੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਖਰਚੇ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਿਆਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਨੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਈ ਵਾਰ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਡਾਢ੍ਹੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਧੀ ਦੇ ਸਹੁਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਆਹ ਸੀ ਤੇ ਨੂੰਹ-ਪੁੱਤ ਨੇ ਕੋਈ ਵੀ ਪੈਸਾ-ਧੇਲਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿਰ 'ਤੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਹੁਣ ਨੂੰਹ-ਪੁੱਤ ਨੇ ਵੀ ਹੱਥ ਪਿਛਾਂਹ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ।
ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਕੁੰਡਾ ਖੜਕਿਆ ਤੇ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਧੀ ਸੁੱਖੋ ਆ ਗਈ। ਚਾਹ ਦਾ ਘੁੱਟ ਪੀ ਕੇ ਸੁੱਖੋ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ, ਚਾਰ ਸੂਟ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਇਕ ਚੈਨੀ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਦੇ ਹੱਥ 'ਤੇ ਧਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਬੋਲੀ... ਮਾਂ... ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਵੀਰ ਤੇ ਭਾਬੀ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦਾ ਖਰਚਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਨੇ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਭੁਗਤਾਉਂਦੇ ਨੇ... ਹੋ ਸਕਦੈ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਪੈਸੇ-ਧੇਲੇ ਦੀ ਤੰਗੀ ਆ ਜਾਵੇ... ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪੇ ਬਣਾ ਲਿਆਈ ਹਾਂ... ਤੂੰ ਵੀਰ ਤੇ ਭਾਬੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਆਹ 'ਤੇ ਆਵੀਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਮੇਰੀ ਸੱਸ ਨੂੰ ਦੇ ਦੇਈਂ...।'
ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਆਏ ਹੰਝੂਆਂ ਨੂੰ ਮਸਾਂ ਕਾਬੂ ਕਰਕੇ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਸੁੱਖੋ ਦਾ ਹੱਥ ਫੜਿਆ ਤੇ ਬੋਲੀ, 'ਧੀਏ... ਆਹ ਤੂੰ ਕੀ ਕੀਤੈ... ਅਸਾਂ ਤੈਨੂੰ ਦੇਣੈ ਕਿ ਤੈਥੋਂ ਲੈਣੈ?... ਧੀਏ ਤੂੰ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰ... ਅਸੀਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰ ਲਵਾਂਗੇ...।'
'... ਨਹੀਂ ਮਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਆਇਓ, ਮੈਂ ਵੀਰੇ ਦਾ ਬੋਝ ਵੰਢਾਉਣੈ... ਉਸ 'ਤੇ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ...', ਐਨਾ ਆਖ ਕੇ ਸੁੱਖੋ ਨੇ ਚਾਹ ਦਾ ਕੱਪ ਮੇਜ਼ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਸਹੁਰਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ।
ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਧੀਆਂ ਮਾਪਿਆਂ 'ਤੇ ਬੋਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਗੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਬੋਝ ਵੰਡਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਨੂੰਹ-ਪੁੱਤ ਜਿਥੇ ਅੱਜ ਸਿਰ ਝੁਕਾਈ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਉਥੇ ਹੀ ਧੀ ਦੇ ਕਰਕੇ ਜਗੀਰ ਕੌਰ ਅੱਜ ਫ਼ਖਰ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਸੀ।

-ਪਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਿੱਕੇ ਘੁੰਮਣ
410, ਚੰਦਰ ਨਗਰ, ਬਟਾਲਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ। ਮੋਬਾਈਲ : 97816-46008.

ਵੱਡੀ ਜੰਗ
ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਮਟਕਾ ਭੰਨ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਕਿੰਨੇ ਤੰਗ ਹਨ। ਟੀ.ਵੀ. ਚੈਨਲ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਮੁਹੱਲੇ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਸਿਰ 'ਤੇ ਘੜਾ ਰੱਖ ਕੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਅਤੇ ਘੜੇ ਭੰਨਦਿਆਂ ਸਿਆਪਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨਾ ਲਿਆ ਸੀ।
'ਇਹ ਕੀ ਪਾਖੰਡ ਐ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ', ਸਰਪੰਚਣੀ ਆਪਣੀਆਂ ਗੁਆਂਢਣਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੀ ਸੀ।
'ਪਾਖੰਡ ਕੀ ਐ, ਇਹ ਸੱਚ ਐ, ਘਰਾਂ 'ਚ ਤਾਂ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਡੰਗਰਾਂ ਨੂੰ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲੂ', ਨਸੀਬੋ ਨੇ ਮਨ ਦੀ ਭੜਾਸ ਕੱਢੀ।
'ਹਰ ਗਲੀ 'ਚ ਤਾਂ ਟੂਟੀ ਲਗਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਏਦੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਰ ਕੀ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਸਰਪੰਚ ਥੋਡੇ ਵਾਸਤੇ। ਔਖੇ-ਸੌਖੇ ਨਲਕਿਆਂ ਦਾ ਬੰਨ ਸ਼ੁਭ ਕਰ ਲੋ ਕੋਈ', ਸਰਪੰਚਣੀ ਨੇ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ।
'ਨਲਕੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਖੜ੍ਹ ਗਏ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਚੂਸ ਲਿਆ ਥੋਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ, ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਤਾਂ ਪਾਤਾਲ 'ਚੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲਭਦਾ। ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਮੱਛੀ ਆਲਾ ਵੱਡਾ ਬੋਰ ਕਰਵਾ ਰੱਖਿਐ। ਪੈਸੇ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀ ਪਤਾ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤੰਗੀ ਦਾ', ਸੰਤੀ ਦਾ ਗਲੇਡੂ ਭਰ ਆਇਆ।
'ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੇਲ੍ਹੜੀਆਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਐ, ਨ੍ਹੀਂ ਏਧਰ ਆ ਜੋ, ਸੜਕ 'ਤੇ ਜਾਮ ਲਾਉਣਾ ਪਊ', ਕੈਮਰੇ ਅੱਗੇ ਰੋਹਬ ਨਾਲ ਬੋਲਦਿਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਨੇਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ।
ਪੱਤਰਕਾਰ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਿਆਪਾ ਕਰਨ, ਘੜੇ ਭੰਨਣ ਤੇ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਨ ਦੇ ਕਲੋਜਅੱਪ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਸ਼ਾਟ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਲੱਗੀ ਟੂਟੀ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹਾ-ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਆਉਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਪਈਆਂ। ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਟੂਟੀ 'ਤੇ ਲੰਮੀ ਲਾਈਨ ਲੱਗ ਗਈ। ਨਸੀਬੋ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਤਾਰੋ ਦਾ ਘੜਾ ਇਕ ਪਾਸੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਲੜਾਈ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਲਾਈਨ ਹੋਰ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ। ਪੀਣ ਦੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਨਸੀਬੋ ਤੇ ਕਰਤਾਰੋ ਦੀ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਮਝੌਤੇ ਲਈ ਪੰਚਾਇਤ ਜੁੜ ਗਈ ਸੀ।

-ਡਾ: ਨਾਇਬ ਸਿੰਘ ਮੰਡੇਰ
ਸਤਨਾਮ ਭਵਨ, ਮੇਨ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਰਤੀਆ-125051. (ਹਰਿਆਣਾ)।
ਮੋਬਾਈਲ : 094162-84153

ਕਹਾਣੀ ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਰੌਸ਼ਨ ਮੁਸਕਾਨ

ਸੁਬਹ ਦੇ ਪੰਜ ਵੱਜੇ ਸਨ। ਲਾਗਲੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਜਵਾਨੀ ਤਿੱਤਰ 'ਜਵਾਨ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤ' ਬੋਲ ਸੰਗੀਤਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਰਿਣ ਉਤਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਧੀਰੂ ਕੀ ਰਾਤ ਦੀ ਸੁੱਟੀ ਬੇਹੀ ਰੋਟੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਪੋ ਖਾਧੇ ਆਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਦਖੋਹੀ ਕਰਦੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਭੋਗ ਚੁੱਕੇ ਕੈਲੂ ਕੇ ਤਖਤਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਵੱਜੇ ਸੀ। ਕੈਲੂ ਨੇ ਚਾਹ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਤੀਲੀ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਧਰ ਫੂਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਹੀ ਕੋਰੜਾ ਛੰਦ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਸਾਲੀ ਇਹ ਵੀ ਕੋਈ ਜੂਨ ਐ ਇਹਦੇ ਨਾਲੋਂ ਬੰਦਾ ਛੜਾ ਚੰਗਾ ਜੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਕੇ ਵੀ ਮੱਥਾ ਚੁੱਲ੍ਹੇ 'ਚ ਹੀ ਫੂਕਣਾ ਹੈ।' ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹਦੇ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕੇਸਰੋ ਕਿਸੇ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੰਜੇ ਨਾਲ ਮੰਜਾ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ। ਨਿਆਣੀ ਟੱਬਰੀ, ਅੱਤ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਘਰ ਦੀ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਨੇ ਉਹਨੂੰ ਵਾਹਣੀ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਕੀੜੇ ਵਾਲੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ-ਮੂੰਹੀਂ ਗੱਲਾਂ ਸਨ ਕਿ ਕੈਲੂ ਦੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਕੇਸਰੋ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਿੰਨ ਦਾ ਸਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਰੌਖਣੀ ਦੱਬੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਪਿੰਡ ਦੇ ਬਨ੍ਹੇਰਿਆਂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ।
ਕੇਸਰੋ ਜਦ ਪਿੰਡ ਨਵੀਂ-ਨਵੀਂ ਵਿਆਹੀ ਆਈ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਦੀ ਗੱਲ ਪਿੰਡ ਦੀ ਖੁੰਡ ਚਰਚਾ ਬਣੀ ਸੀ। ਪੌਣਾਂ ਉਸ ਦੇ ਹੁਸਨ ਨਾਲ ਨਸ਼ਿਆ ਗਈਆਂ ਸੀ, ਹਰ ਕੋਈ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀਦਾਰੇ ਦਾ ਅਭਿਲਾਖੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਸਤਾਨੀ ਤੋਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਪੰਛੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ-ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ। ਮਤਾਬੀ ਡੱਬੀ ਦੀ ਲਾਟ ਵਰਗੀ ਕੇਸਰੋ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲੋਕੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ। ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਕਿਥੇ ਢੋਡਰ ਕਾਂ ਤੇ ਕਿਥੇ ਸਾਇਬੇਰੀਅਨ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਕੂੰਜ। ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਆਮ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਾ ਚੰਗਾ ਡੰਗਰ ਜਰਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਕੇਸਰੋ ਵਰਗੀ ਸਪਾਤਰ ਔਰਤ ਨੂੰ। ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸਭ ਕੁਝ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰ ਮਿਲਦਾ ਵਿਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਦਸਤੂਰ ਹੈ। ਕੈਲੂ ਕੰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਪੂਜਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਸਿੱਧਾ ਪੱਧਰਾ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਅੱਖਰਾਂ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਬੋਲਚਾਲ ਤੇ ਸਾਧਾਂ ਵਰਗੀ ਨਿਮਰਤਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ। ਘਰ 'ਚ ਜਹਿਮਤ, ਗਰੀਬੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਕੰਗਾਲੀ ਇਕੱਠੇ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਭਲਾ ਬੰਦਾ ਡੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਸਰੋ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਛੇਵੀਂ ਕਲਾਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਅਨਮੋਲ ਪੜ੍ਹਨੋਂ ਹਟਾ, ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੇ ਦਿਨ ਗਿਣਨ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਨਿਆਣੀ ਮੱਤ ਕੁਰਲਾ-ਕੁਰਲਾ ਕੇ ਉਸ ਰਚਣਹਾਰੇ ਨੂੰ ਉਲਾਂਭੇ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਰ੍ਹਮੀ ਦੇ ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਫੂੰਕਾਰੇ ਮਾਰਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਆਮਦਨੀ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਖਰਚਾ ਡਰੰਮ 'ਚ ਚਵਾਨੀ ਸਿੱਟਣ ਵਾਂਗ ਹੈ।
ਘਰ 'ਚ ਰੱਖੀ ਭੁੱਖੀ ਕੱਟੀ ਲਈ ਥੱਬਾ ਕੱਖਾਂ ਦਾ ਲੈਣ ਜਾ ਰਹੇ ਕੈਲੂ ਨੇ ਘੋਲੂ ਕੇ ਵਿਆਹ 'ਚ ਵੱਡੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿਚ ਲਾਏ ਸ਼ਮਿਆਨੇ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ। ਰੁਲਦੂ ਕਾਣਾ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਜਵਾਨ ਆਰਕੈਸਟਰਾ ਵਾਲੀ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਦੀ ਪੈਸੇ ਸੁੱਟਦਾ ਗਲ ਤੱਕ ਦਾਰੂ ਨਾਲ ਰੱਜਿਆ ਬਹੁਤਾ ਬੁਰਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਪੈਸੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਦਿੱਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਨੇ, ਪਰ ਇਥੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨੂੰ ਤਾਂ ਹਾੜ੍ਹ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਉਂਜ ਵੀ ਇਥੇ ਡਿਗਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਲੋਕ ਚਿਟਕਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ ਪਰ ਜੋ ਉਠ ਖਲੋਏ ਉਹ ਸ਼ਾਹ ਅਸਵਾਰ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲੇ ਪਰਸੋਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਘੋਚੀ ਬਿੱਲੇ ਕਾ ਡੌਲੀ ਚਿੱਟੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਅੱਡਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਅਧਰੰਗ ਦਾ ਅਟੈਕ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਉਲਟੀ ਜਿਹੀ ਆਈ ਤਾਂ ਸਮਝ ਪਈ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਚਿੱਟੇ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਨੌਜਵਾਨ ਦਾ ਬਲਦਾ ਸਿਵਾ ਦੇਖ ਚੁੱਲ੍ਹੇ ਠੰਢੇ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸਾ ਵੀ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਖਰਾਬ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੈਲੂ ਇਹ ਸਭ ਸੋਚਦਾ ਬਦਹਵਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਘਰ ਦੀਆਂ ਰੇਹ ਖਾਧੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉਹਦੀ ਝੋਰਿਆਂ ਲੱਦੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਖਾਣ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਆਖਿਰ ਕਦੋਂ ਖਤਮ ਹੋਵੇਗਾ ਗਰੀਬੀ ਅਮੀਰੀ ਦਾ ਇਹ ਨੰਗਾ ਨਾਚ। ਮਨੁੱਖ ਹੱਥੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਲੁੱਟ ਰੇਹ ਰਲੇ ਅਨਾਜਾਂ ਨਾਲ ਬੋਏ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਉਪਰੋਂ ਮਹਿੰਗੇ ਇਲਾਜਾਂ ਨੇ ਗ਼ਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਫਸਲੀ ਵਾਢਾ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕੈਲੂ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਧੁੰਦਲਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਜਵਾਨੀ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਬਹੁਤ ਯਾਰ-ਮਿੱਤਰ ਸੀ ਜੋ ਹੁਣ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਠੀਕ ਸਨ ਪਰ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਸਭ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਕੈਲੂ ਵਰਗੇ ਮਾੜੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਫੋਨ 'ਤੇ ਵੀ ਹੈਲੋ ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕਈ ਭੰਨ ਤੋੜ ਕੀਤੇ ਪਰ ਮੁਸੀਬਤ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਸਵੱਟੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਖਰੇ-ਖੋਟੇ ਸਭ ਦੀ ਪਰਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧ ਹੀ ਤਾਂ ਖੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਹਦੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਲਾਲੀ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਜਰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਦਿਨਾਂ 'ਚੋਂ ਰੋਸ਼ਨ ਪਰਛਾਵੇਂ ਲੱਭਣਾ ਮੁਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕੱਤਕ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਲਗਪਗ ਅੱਧਾ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਲੋਕ ਕਣਕਾਂ ਬੀਜ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਵਾਰਾ ਮਵੇਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਮੋੜਨ ਆਏ ਗਾਮੇ ਨੇ ਕੈਲੂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਉਂ ਠੀਕ ਆ ਹੁਣ ਚਾਚੀ, ਚਾਚਾ।' ਤਾਂ ਕੈਲੂ ਨੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਭਰਿਆ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਕਾਹਨੂੰ ਯਾਰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਏ ਹਾਲੇ।' ਕੈਲੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀ ਘਰ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤੀ ਬਾਛ ਵੀ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ 'ਤੇ ਹੀ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਫੂਸ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਿਆਲ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿਹੁੰ ਵੀ ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਪਿੰਡ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਸੁਭਾਅ, ਗਰੀਬਾਂ, ਮਜਲੂਮਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਦਾ ਸੀ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਉਹ ਲੋੜਵੰਦ ਲੜਕੀਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਦਾ, ਗਰੀਬ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਕੁੜਤੇ-ਪਜਾਮੇ ਸਵਾ ਕੇ ਵੰਡਦਾ। ਪੱਟੜੀ ਫੇਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਚਰਚੇ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਸਰਪੰਚੀ ਦੇ ਟਾਈਮ ਉਸ ਨੇ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਹੀ ਤਾਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੋਚ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਪੈਸਾ ਲੋੜਵੰਦ ਦੁਖੀਆਂ ਲਾਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇ। ਉਹ ਵਾਧੂ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਹਨੀ ਅਯਾਸ਼ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਤਪਨਾਹੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਸੀ।
ਚੜ੍ਹਦੇ ਪੋਹ ਦਾ ਇਕ ਨਿੱਘਾ ਜਿਹਾ ਦਿਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਿਰਨਾਂ ਕੈਲੂ ਦੇ ਨਿੱਕੇ ਜਿਹੇ ਵਿਹੜੇ ਖਿਲਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸੀ। ਕੈਲੂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਚੇਤ ਨੰਬਰਦਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਤੂਤ ਦੇ ਮੋਛੇ ਵਰਗੇ ਯਾਰ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿਹੁੰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਉਹਦੇ ਪਿੰਡ ਅੱਪੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਯਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਜ਼ੋਰਾ ਸਿਹੁੰ ਸੂਹੇ ਗੁਲਾਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤਾਂ ਖਿੜ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਿਹੜੇ ਵਿਚ ਬੈਠ ਉਹ ਢੇਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਥੇ ਚੇਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਕੈਲੂ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬੜੇ ਸਲੀਕੇ ਅਦਬ ਤੇ ਠਰੰਮੇ ਨਾਲ ਸੁਣੀ। ਅਗਲੇ ਹੀ ਦਿਨ ਉਹ ਚੇਤ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੈਲੂ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਉਹਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਕੇਸਰੋ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਧੀਆ ਹਸਪਤਾਲ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਦੁਧੀਆ ਰੰਗ ਦੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੈਠ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ। ਕੈਲੂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਵਾਲੀ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਟੁਟਦੀ ਜਾਪੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹਨੇਰੇ 'ਚ ਰੌਸ਼ਨ ਮੁਸਕਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਕੋਇਆਂ 'ਚੋਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪਰਲ-ਪਰਲ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਝੁਰੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਖੇੜਾ ਝਲਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

-ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ: ਦੱਧਾਹੂਰ, ਤਹਿ: ਰਾਏਕੋਟ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ।
ਮੋਬਈਲ : 98156-88236.






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2017.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX