ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੇ ਵੰਡ ਕੰਟਰੋਲਰ 40 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਰਿਸ਼ਵਤ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਾਬੂ
. . .  1 day ago
ਸੰਗਰੂਰ, 16 ਜਨਵਰੀ: (ਫੁੱਲ/ਦਮਨ)-ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਬਿਊਰੋ ਪੰਜਾਬ ਵੱਲੋਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਚਲ ਰਹੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਅੱਜ ਸੰਗਰੂਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਖ਼ੁਰਾਕ ਤੇ ਵੰਡ ਕੰਟਰੋਲਰ (ਡੀ.ਐਫ.ਐੱਸ.ਸੀ) ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ...
ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਤੀਜਾ ਝਟਕਾ ,ਕਪਤਾਨ ਕੋਹਲੀ 5 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ
. . .  1 day ago
ਭਾਰਤ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਸੈਂਚੂਰੀਅਨ ਟੈਸਟ : ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਝਟਕਾ , ਮੁਰਲੀ 9 ਦੌੜਾਂ 'ਤੇ ਆਊਟ
. . .  1 day ago
'ਆਪ' ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪ੍ਰਧਾਨ , ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ੇ
. . .  1 day ago
ਬੁਢਲਾਡਾ ,16 ਜਨਵਰੀ [ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀ] - ਆਮ ਆਦਮੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਐਡਵੋਕੇਟ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਖਤਰੀਵਾਲਾ , ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੁਭਾਸ਼ ਨਾਗਪਾਲ ਬੁਢਲਾਡਾ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ...
ਦੂਜੀ ਪਾਰੀ 'ਚ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 258 'ਤੇ ਆਲ ਆਊਟ
. . .  1 day ago
ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੁਪਰੀਮ ਵੱਲੋਂ ਤੈਅ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਵਾਪਸ ਲਈ ਹਜ ਸਬਸਿਡੀ - ਕਾਂਗਰਸ
. . .  1 day ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 16 ਜਨਵਰੀ - ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹਜ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਪਸ ਲੈਣ 'ਤੇ ਬੋਲਦਿਆਂ ਸੀਨੀਅਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਗੂ ਗ਼ੁਲਾਮ ਨਬੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ...
ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲਵੇ - ਭਾਈ ਦਾਦੂਵਾਲ
. . .  1 day ago
ਮਾਨਸਾ, 16 ਜਨਵਰੀ (ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਧਾਲੀਵਾਲ) - ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵੱਲੋਂ ਤਖਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਥਾਪੇ ਗਏ ਜਥੇਦਾਰ ਭਾਈ ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾਦੂਵਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਪ੍ਰਵਾਸੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆ ਨੂੰ...
ਡਾ. ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਅਰਜ਼ੀ 'ਤੇ ਸੁਣਵਾਈ 23 ਨੂੰ
. . .  1 day ago
ਕਪੂਰਥਲਾ, 16 ਜਨਵਰੀ (ਅਮਰਜੀਤ ਕੋਮਲ) - ਆਈ.ਕੇ ਗੁਜਰਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤਕਨੀਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਉਪ ਕੁਲਪਤੀ ਡਾ. ਰਜਨੀਸ਼ ਅਰੋੜਾ ਦੀ ਜ਼ਮਾਨਤ ਦੀ ਅਰਜ਼ੀ...
ਭਾਰਤ ਦੱਖਣੀ ਅਫਰੀਕਾ ਸੈਂਚੂਰੀਅਨ ਟੈਸਟ : ਚਾਹ ਤੱਕ ਦੱਖਣੀ ਅਫ਼ਰੀਕਾ 230/7
. . .  1 day ago
ਡੇਰਾ ਸਿਰਸਾ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲਗਾਇਆ ਨੋਟਿਸ
. . .  1 day ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
  •     Confirm Target Language  

ਅਜੀਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ

ਮੁਕਤਸਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਵਰਤਮਾਨ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮੱਧਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਜੰਗਾਂ ਯੁੱਧਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਜਿਥੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ, ਉਥੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਨਵੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿਰਜੀਆਂ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਦਸਮ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਕਸਬੇ ਜਲਾਲਾਬਾਦ (ਪੱਛਮੀ) ਦੇ ਤਿੰਨ ਖੱਤਰੀ ਭਰਾ ਸਨ। ਉਹ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਪੱਕੇ ਉਪਾਸ਼ਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ - ਖਿਦਰਾਣਾ, ਧਿੰਗਾਣਾ ਅਤੇ ਰੁਪਾਣਾ ਸੀ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਿੱਲਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਮੁਤਾਬਕ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖੇਤਰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਮਾਰੂਥਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।
ਰੇਤਲਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਥੁੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤਿੰਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਥੇ ਤਿੰਨ ਢਾਬਾਂ ਖੁਦਵਾਈਆਂ। ਹਰ ਵਰ੍ਹੇ ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਪੈਂਦੇ ਮੀਂਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਬਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੌਣਕਾਂ ਲਾ ਦਿੰਦੇ। ਲੋਕ ਇਸ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਪੀਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੀਣ ਲਈ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੀਆਂ ਢਾਬਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਿੰਨ ਪਿੰਡ ਧਿੰਗਾਣਾ, ਰੁਪਾਣਾ ਅਤੇ ਖਿਦਰਾਣਾ ਵਸ ਗਏ।
ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਅਸਲ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਸੰਨ 1705 ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਖੀਰ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਪੁੱਜੇ। ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ ਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਹਿੰਦ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜਾਂ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੀਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਟਕਪੂਰੇ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਚੌਧਰੀ ਕਪੂਰਾ ਬਰਾੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕ ਕੇ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਮੰਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਮੁਕਤਸਰ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ ਤੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਉਤੇ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਯੋਧਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਹ 40 ਮਝੈਲ ਸਿੱਖ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖ ਕੇ ਦੇ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਮਗਰੋਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੰਗ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ 'ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਤਦੋਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਨੇ ਉਚੇ ਬ੍ਰਿਛ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੁਰਕ ਨੇੜੇ ਆ ਪੁੱਜੇ ਹਨ, ਅਜੇ ਏਥੋਂ ਦੋ ਕੋਹ ਖਿਦਰਾਣਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜ ਬੋਲੇ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਆਪੇ ਰੋਕ ਲੈਣਗੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਤਾਂ ਸਰਬੱਗ ਸੇ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਬਰ ਸੀ ਕਿ ਸਾਡੇ ਪਿਛੇ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਮਝੈਲ ਸਿੰਘ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੇ ਕੰਢੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬੈਰਾੜ ਲੈ ਗਏ। ਜਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਜੰਗਲ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ। ਦਾਨ ਸਿੰਘ ਬੋਲਿਆ ਮਹਾਰਾਜ ਇਥੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜਲ ਰੋਕ ਰੱਖਾਂਗੇ, ਤੁਰਕ ਤਿਹਾਏ ਮਰਦੇ ਆਪੇ ਮੁੜ ਜਾਣਗੇ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਡਿੱਠਾ ਤਾਂ ਅਗੇਰੇ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਨਾਲੇ ਏਸ ਕੇਰ (ਟੋਬੇ ਵਿਚੋਂ ਪੁੱਟ ਕੇ ਸੁੱਟੀ ਹੋਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਤੋਦੇ) ਦੀ ਆੜ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਚੰਗੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਏਹ ਬਾਤ ਸੁਣ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਉਸ ਤਲਾਉ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਟਿੱਬੀ 'ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੀ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦੋਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ ਨੇੜੇ ਆ ਪੁੱਜਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਝੈਲ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਆ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਧਾਰ, ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਉਸੇ ਢਾਬ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨੀਵੀਂ ਜਗ੍ਹਾ ਮੋਰਚੇ ਥਾਪ ਲਏ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਿਆ ਤੋਂ ਬਹੁਤੇ ਦਿਖਾਵਣ ਤੇ ਏਸ ਖਯਾਲ ਨਾਲ ਕਿ ਤੁਰਕ ਅਗਾਹਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਨਾ ਚਲੇ ਜਾਣ, ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਮੁਠ ਭੇੜ ਕਰ ਲਈਏ, ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਸਤਰ ਬਿਰਛਾਂ 'ਤੇ ਖਿੰਡਾ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਬੂ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਮਝ ਕੇ ਤੁਰਕਾਨੀ ਫੌਜ ਸਭ ਓਧਰੇ ਝੁਕ ਗਈ। ਜਦ ਐਨ ਮਾਰ ਹੇਠ ਆਈ ਤਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਕੋ ਵਾਰੀ ਬਾੜ-ਝਾੜ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵੀਹ-ਪੰਜੀਹ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਅਚਨਚੇਤ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਚਲੀਆਂ ਤਾਂ ਵਜੀਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਏਥੇ ਤੀਕ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਹੈ।
ਇੰਜ ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਤੁਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਹਿ-ਗੱਚ ਲੜਾਈ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਖੂਬ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਤੇ ਕਾੜ-ਕਾੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ। ਇਥੇ ਹੋਏ ਇਸ ਯੁੱਧ ਦੀ ਬੜੀ ਜੀਵੰਤ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਈ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅੱਗੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ :
ਸਿੰਘ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰਾਂ ਖਿੱਚ-ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੁਰਕਾਨੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾ ਵਾਂਙੂੰ ਟੁੱਟ ਪਏ ਤੇ ਖਟਾ ਖਟ ਤਲਵਾਰਾਂ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਧਰਤੀ ਲਾਲ ਗੁਲਾਲ ਹੋ ਗਈ, ਬੇਅੰਤ ਘੋੜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਫੱਟੜ ਤੇ ਮੁਰਦੇ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਸਿਪਾਹੀ ਪਿੱਛੇ ਨੂੰ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਵਜੀਦ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਵੰਗਾਰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਮੋੜ ਮੋੜ ਲੜਾਏ, ਬੇਅੰਤ ਰੁੰਡ ਮੁੰਡ ਬਿਖਰ ਗਏ। ਇਕ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਾਰਾਂ-ਯਾਰਾਂ ਨੂੰ ਥਾਇੰ ਰੱਖਿਆ।
ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਿਆ। ਵੈਸਾਖ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਾਰਾ ਰੇਤਲਾ ਅਤੇ ਝਾੜਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਤਪਣ ਲੱਗਾ। ਭਾਵੇਂ ਚੌਧਰੀ ਕਪੂਰੇ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਕਾਰਨ ਤੁਰਕਾਂ ਨੇ ਖਿਦਰਾਣੇ ਤਲਾਅ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਈ ਹੱਲੇ ਕੀਤੇ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਹਦੀ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਕਪੂਰੇ ਨੇ ਵਜੀਦ ਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਏਧਰ ਤਾਂ ਤੀਹ-ਤੀਹ ਕੋਹ ਤੱਕ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ, ਜੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਏ ਤਾਂ ਵੀ ਦਸ ਕੋਹ ਤੋਂ ਉਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਣਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਚੰਗਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਾਂਹ ਹੀ ਮੁੜ ਜਾਈਏ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਝਾੜਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕੇ ਸਿੱਖ ਛੁਪ-ਛੁਪ ਕੇ ਵਾਰ ਕਰਨਗੇ ਤੇ ਤਿਹਾਈਆਂ ਤੁਰਕ ਫੌਜਾਂ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਉਧਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੱਟੜ ਹੋਏ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ-ਇਕ ਸਿੱਖ ਕੋਲ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਤੁਰਕ ਮੋਏ ਪਏ ਸਨ। ਦੂਰ ਤਲਾਅ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠੀ ਮਾਈ ਭਾਗੋ ਆਪਣੇ ਜ਼ਖਮ ਧੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਤੁਰਕਾਂ ਦੇ ਆਹੂ ਲਾਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਉਹੀ ਮਾਈ ਭਾਗ ਕੌਰ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਮਝੈਲ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੋਲ ਲੈ ਆਈ ਸੀ ਤੇ ਇਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗ ਕੇ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ਾ ਲਈ ਸੀ।
ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਹਿਕਦੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਜੋ ਮੰਗਣਾ ਮੰਗ ਲੈ। ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਰਲਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ 'ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੋ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਬੇਦਾਵਾ ਲਿਖਣ ਦੀ ਬੱਜਰ ਗ਼ਲਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਹ ਬਖਸ਼ ਦਿਓ ਤੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ੍ਹ ਕੇ ਭੁੱਲ ਬਖਸ਼ੋ ਤੇ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਓ।'' ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਬੇਦਾਵਾ ਪਾੜ ਕੇ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗਲ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਗੰਢੀ ਗਈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਚਿਖਾ 'ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰੀ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੱਤ ਹਜ਼ਾਰੀ ਦਾ ਵਰ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹੀ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਪਾਵਨ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਕਤਸਰ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। 1743 ਵਿਚ ਭਾਈ ਲੰਗਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ 'ਤੇ ਮਾਨਾਵਾਲਾ ਦੇ ਸੋਢੀ ਮਾਨ ਨੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਪੱਕੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨਾਂਅ ਵੱਡੀ ਜਗੀਰ ਲਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਏ ਨੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਕਈ ਕੁਝ ਕੀਤਾ।
1922 ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂਦਵਾਰੇ ਮਹੰਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾ ਲਏ ਗਏ ਪਰ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ 'ਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। 1922 ਦੀ ਮਾਘੀ ਨੂੰ ਦੀਵਾਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਮੇਟੀ ਅਧੀਨ ਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ 17 ਫਰਵਰੀ, 1922 ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਥਾਂਦੇਵਾਲਾ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠ ਤੋਂ ਡਰਦਿਆਂ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰੋਪੇ ਦੇ ਕੇ ਸਨਮਾਨਤ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਗੁਰੂਦਵਾਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਮਿਲਿਆ। ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਕਰਕੇ 21 ਫਰਵਰੀ 1922 ਨੂੰ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਮਿਲ ਗਿਆ।
ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤੰਬੂ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਈ ਭਾਗ ਕੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 100 ਗਜ਼ ਦੂਰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ਼ਹੀਦ ਗੰਜ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਤਬੇ ਬਖਸ਼ੇ ਸਨ।
ਖਿਦਰਾਣੇ ਦੀ ਢਾਬ ਤੋਂ ਕੋਈ ਇਕ-ਡੇਢ ਕਿਲੋਮੀਟਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੁਰਕਾਂ 'ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਦਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਇਆ ਸੀ। ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ 200 ਗਜ਼ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬਸਰ ਹੈ।
ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦਾਤਣਸਰ ਹੈ। ਮੁਕਤਸਰ ਤੋਂ ਬਠਿੰਡੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਣ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਿਦਰਾਣੇ ਤੋਂ ਰੁਪਾਣੇ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੁਕੇ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਛੱਪੜੀ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਪੱਕਾ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਡਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ।
ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿਚ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲੀ ਜਾਮਾ ਮਸਜਿਦ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਮਦੋਟ ਦੇ ਨਵਾਬ ਮੌਲਵੀ ਰਜਬ ਅਲੀ ਮੀਆਂ ਬਦਰੂਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਜੋ ਕਿ ਪਿੰਡ ਮਘਰੂਵਾਲੀ ਜਲਾਲਾਬਾਦ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦਾ ਵਾਸੀ ਸੀ, ਨੇ 16 ਨਵੰਬਰ 1894 ਵਿਚ ਬਣਵਾਇਆ ਸੀ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਵੇਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਇਥੋਂ ਹਿਜਰਤ ਕਰ ਗਏ ਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਸਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੁੰਮੇ ਅਤੇ ਈਦ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਸ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਲ 2005 ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਹਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੁਕਤੇ-ਮਿਨਾਰ ਹੈ। ਇਹ 81 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਤੇ 11 ਫੁੱਟ ਦੇ ਮੁੱਠੇ ਵਾਲਾ ਖੰਡਾ ਹੈ। ਉਪਰੋਂ ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 16 ਫੁੱਟ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ 13 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਚਾਲੀ ਮੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਚਾਲੀ ਵੱਡੇ ਕੜੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਖੰਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਮੌਕੇ ਮੁਕਤਸਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਸੱਤ ਵੱਡੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਗੇਟ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਦਾਨ ਸਿੰਘ, ਲੰਗਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਫੈਦ ਤੇ ਕੁਝ ਲਾਲ ਪੱਥਰ ਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਹ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ 7 ਨਵੰਬਰ 1995 ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਣਿਆ। ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮੁਕਤਸਰ ਦੀ ਸਦਾ ਝੰਡੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਵਿੱਤਰ ਨਗਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅੱਜ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਤਰਸਯੋਗ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਕੋਈ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 94173-58120.


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਮਾਘੀ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਮਾਘੀ ਦਾ ਦਿਹਾੜਾ

ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸੰਗਰਾਂਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ 13 ਜਨਵਰੀ (ਸਰਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਵਿਚ) ਨੂੰ ਬੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਸਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਦਿਨ ਬੜਾ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਤਨੋ, ਮਨੋ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਵਾਇਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਸਾਲ ਦੀ ਆਮਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਸੂਰਜੀ ਕੈਲੰਡਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੂਰਜ ਜਦੋਂ ਇਕ ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਜਾਂ ਸੰਗਰਾਂਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਬਾਰਾਂ ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰੀਕ ਅਰਥਾਤ ਸੰਗਰਾਂਦ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਇਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚੋਂ ਦੂਜੀ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮਕਰ ਸੰਗਰਾਂਦ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਹਿਮੀਅਤ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਮਕਰ ਰਾਸ਼ੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਸ਼ੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਸਭ ਸੰਗਰਾਂਦਾਂ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਉੱਤਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਰਪੂਰ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਹਤ ਦਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਰਦੀ ਘਟਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਰੀ ਅਰਧ ਗੋਲੇ ਵਿਚ ਰਾਤ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪੂਰਵਲੀ ਸ਼ਾਮ ਯਾਨੀ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅਖੀਰਲੇ ਦਿਨ ਲੋਹੜੀ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਭਾਵ ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ/ਪਹਿਲੀ ਮਾਘ ਨੂੰ ਮਾਘੀ ਦਾ ਜੋੜ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੇਸੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਘ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਸਥਾਨ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਪੁਰਬ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਚਲਾ ਸਪਤਮੀ, ਮਾਘੀ ਪੂਰਨਿਮਾ, ਮਾਘੀ ਮੱਸਿਆ (ਮੋਨੀ ਮੱਸਿਆ) ਅਤੇ ਬਸੰਤ ਪੰਚਮੀ ਇਸੇ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਪੁਰਬ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਇਸ ਦਿਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਠੰਢਾ ਦਿਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਖਾਤਰ ਉਹ ਅੱਗ ਦੁਆਲੇ ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਭੰਗੜਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੂੰਗਫਲੀ, ਰਿਉੜੀਆਂ ਤੇ ਗੱਚਕ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਲਗਦੇ ਮਾਘੀ ਦੇ ਮੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਜਵਾਨ ਕਬੱਡੀ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਦੇ ਅਰਮਾਨ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਲੋਕ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਲਗੋਜ਼ੇ ਤੇ ਤੰਬੂਰੇ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਮਾਘੀ ਦਾ ਜੋੜ ਮੇਲ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਗੰਢ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਕਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਉਥੇ ਪੁੱਜਦੇ ਹਨ।
ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਸਰੋਵਰ ਜਾਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬੜੀ ਮਹੱਤਤਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਜਾਂ ਜਲ ਵਿਚ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਖਾਂ ਲੋਕ ਇਸ ਦਿਨ ਤੀਰਥਰਾਜ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਗੜ੍ਹ ਮੁਕਤੇਸ਼ਵਰ, ਪਟਨਾ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਸਾਗਰ (ਬੰਗਾਲ) ਆਦਿ ਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਯਾਗਰਾਜ ਵਿਖੇ ਗੰਗਾ, ਜਮੁਨਾ ਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸੰਗਮ 'ਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਲੋਕ ਤਿਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਤਿਲ ਜਾਂ ਤਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਮਠਿਆਈ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ 'ਤਿਲ ਫੁਲ ਦਾ ਮਹੀਨਾ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਕੰਨਿਆ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਕੀਤਾ ਦਾਨ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਤਿਲ ਕਰਕੇ ਕੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਰੁੱਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਬਾਰੇ ਕਈ ਟੋਟਕੇ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅਖੇ 'ਚੇਤ ਨਿੰਮ ਵਿਸਾਖੇ ਭਾਤ, ਜੇਠ-ਹਾੜ੍ਹ ਸੌਵੇਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ। ਸਾਵਣ ਹਰੜਾਂ ਭਾਦਰੋਂ ਚਿਤਰਾ, ਅੱਸੂ ਗੁੜ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰਾ। ਕੱਤਕ ਮੂਲੀ ਮੱਘਰ ਤੇਲ, ਪੋਹ ਵਿਚ ਕਰੇ ਦੁੱਧ ਦਾ ਮੇਲ। ਮਾਘ ਮਾਸ ਘਿਓ ਖਿਚੜੀ ਖਾਏ।' ਸੋ ਮਾਘ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਧਾਨ ਦੀ ਨਵੀਂ ਫਸਲ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਖਿਚੜੀ ਨਵੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਸ਼ਗਨ ਵਜੋਂ ਪਕਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ 'ਖਿਚੜੀ ਵਾਲਾ ਮਹੀਨਾ' ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਲੋਹੜੀ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬਾਜਰੇ ਦੀ ਖਿਚੜੀ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਘੀ ਦੇ ਦਿਨ ਉਹ ਖਿਚੜੀ ਖਾਣੀ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, 'ਪੋਹ ਰਿੱਧੀ ਮਾਘ ਖਾਧੀ' ਅਤੇ 'ਮਾਘ ਮਾਸ ਘਿਉ ਖਿਚੜੀ ਖਾਏ।'
ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਕਰ ਸੰਕਰਾਂਤੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਵਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰੀ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ ਵਿਚ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਪੋਂਗਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ 'ਉਬਾਲਣਾ'। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਾਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਅਨਾਜ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤੇ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਆਈ ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਉਪਜ ਵਿਚੋਂ ਉਬਲੇ ਚੌਲ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਲਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪਕਵਾਨ ਪੋਂਗਲ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੋਂਗਲ ਚਾਰ ਦਿਨ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਤਾਮਿਲ ਲੋਕ ਪਰੰਪਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਨੂੰ ਵਿਆਹਾਂ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਨ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਂਢੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੱਕਰ, ਚੀਨੀ ਜਾਂ ਗੁੜ ਤੇ ਤਿਲ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਰੰਗਦਾਰ ਮਿਠਾਈਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਬਦਲੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਜਰਾਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦਿਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ੇ ਭੇਟ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਗੁਜਰਾਤੀ ਪੰਡਿਤ ਖ਼ਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਕਾਲਰਸ਼ਿਪ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਛਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤਿਉਹਾਰ 'ਤੇ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਤੰਗ ਉਡਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਹਵਾ ਦਾ ਰੁਖ ਬਦਲਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਰੰਗਦਾਰ ਪਤੰਗ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉਡਾਏ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਪਤੰਗ ਕੱਟੇ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੰਗਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਤਿਉਹਾਰ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

-ਸਟੇਟ ਐਵਾਰਡੀ ਤੇ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
ਮੋਬਾਈਲ : 85678-86223.

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੋਕ ਨਾਇਕ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ

ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਖੱਟੀ,
ਸ਼ਹੀਦ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ।

ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਅਖਾਣ ਹੈ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀ ਨਾ ਵੇਖੀ ਦੁੱਖ ਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦਰ ਕੀ ਸੁੱਖ ਦੀ।' ਇਕ ਹੋਰ ਅਖਾਣ ਇਹ ਵੀ ਹੈ, 'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਸੁੱਟਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਲੁੱਟਿਆ।'
ਇਹ ਦੋ ਚੋਣਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਤਲਬ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਲੰਮਾ-ਚੌੜਾ ਹੈ। ਇਸ 'ਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਅਨੋਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਇਕੋ ਦੁਨੀਆ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਲੱਜਤਾਂ ਵੱਖੋ ਵੱਖ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਬੜੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇਖੇ ਪਰ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹਾਰੀ। ਇੰਨੇ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਣਖ ਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਦਾ ਸੌਦਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਏਡੀ ਸਬਰ ਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੁੱਖ 'ਚੋਂ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਭਗਤਾਂ ਤੇ ਸੂਫੀਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਮਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਔਲਾਦ ਕੋਲੋਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਖੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰਤਮੰਦ ਲੱਜਪਾਲ ਪੁੱਤਰ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੋਂ ਜਾਨਾਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਸਦਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਜਪਾਲ ਪੁੱਤਰਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਨਾਂਅ ਹੈ, ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ। ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘਰ-ਬਾਰ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਮੌਜੂਦਾ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ, ਪੰਜਾਬ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਦਾ ਤਹਿਸੀਲ ਹੈੱਡ-ਕੁਆਟਰ ਹੈ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ 'ਚ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ ਬਲਕਿ ਮੇਰੀ ਵੇਖੀ ਪਰਖੀ ਹੋਈ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਭੱਟੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸਨ, ਉਹ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਦੇ ਲੰਮੇ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲੰਮੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲੰਮੀਆਂ ਧੌਣਾਂ, ਉੱਚੇ ਨੱਕ ਤੇ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਜੁੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਇਹ ਜਰਖੇਜ਼ ਧਰਤੀ ਬੜੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਮੈ ਇਕ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਹੋਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਖਿੱਤੇ 'ਚ ਜੰਗਲੀ ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ 'ਚ ਸਹਿਆ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਇੰਨੇ ਫੁਰਤੀਲੇ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੌੜਾਕ ਸਨ ਕਿ ਜੇ ਸੌ ਕੁੱਤਾ ਇਕ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਮਗਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਕ-ਅੱਧਾ ਕੁੱਤਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਨ 'ਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੁੰਦਾ, ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਫਾਰਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਫਸਲਾਂ 'ਚ ਇਨੀ ਤਾਕਤ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਦਲੇਰ ਹੋਣਗੇ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਗ਼ੈਰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ
ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਲੋਕ-ਗਥਾਵਾਂ 'ਚ ਇਸ਼ਕ-ਮੁਹੱਬਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ 'ਚ ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਸੋਹਣਾ, ਸਾਫ ਤੇ ਅਣਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵਿਚਲੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਾਰਨ ਦੁੱਲਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਗ਼ੈਰਤਮੰਦ ਨਾਇਕ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੂਸਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਉੱਚਾ ਮੁਕਾਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਨਫਸਿਆਤ ਨੂੰ ਬੜੇ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਦਾ ਸੀ, ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਗੱਭਰੂ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦਾ ਸੀ ਬਲਕਿ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਵਧਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦਾ ਜੰਮ-ਪਲ
ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ 1557 ਈ: ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਾਜਪੂਤ ਘਰਾਣੇ 'ਚ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਾਫਿਜ਼ਾਬਾਦ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦੇ ਬਾਪ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਹੋਇਆਂ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਦੁੱਲੇ ਭੱਟੀ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂਅ ਅਬਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਸਾਂਦਲ ਬਾਰ ਦੇ ਵਸੇਬ 'ਚ ਕੁਝ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਚੋਖਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੇ ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਕੁਝ ਵਿਗਾੜ ਕੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅਬਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਨੂੰ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੇ ਜ਼ਮਾਨੇ 'ਚ ਵੀ ਲੋਕੀਂ ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਹੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ 'ਚ ਜਦ ਵੀ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੇਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਸ਼ਹਿਦ ਜਾਂ ਗੁੜ ਨਾਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਗੁੜਤੀ ਦਾ ਢੰਗ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਸੀ। ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਮਾਂ ਲੱਧੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਤੇ ਹੱਡ-ਪੈਰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਨ ਚੜ੍ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਦੁੱਲੇ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, 'ਜੰਮਦੀਆਂ ਸੂਲ਼ਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤਿੱਖੇ।' ਦੁੱਲਾ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਲਈ ਤਾਂ ਸੂਲ਼ ਸੀ ਪਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਲਈ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸਾਬਿਤ ਹੋਇਆ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਪਿਉ ਦਾ ਨਾਂਅ ਫਰੀਦ ਖਾਂ ਭੱਟੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ ਸਾਢੇ ਛੇ ਫੁੱਟ ਸੀ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਦਾਦੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬਿਜਲੀ ਖਾਂ ਉਰਫ ਸਾਂਦਲ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੱਦ ਵੀ ਲਗਭਗ ਸਾਡੇ ਛੇ ਫੁੱਟ ਹੀ ਸੀ। ਦੁੱਲਾ ਭੱਟੀ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਜਵਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰ ਤੇ ਪੱਗੜੀ, ਗਲ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕੁੜਤਾ ਤੇ ਤੇੜ ਲੂੰਗੀ ਬੰਨ੍ਹਦਾ ਸੀ। ਦੁੱਲੇ ਬਾਰੇ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ ਕਿ ਪਿੰਡੀ ਭੱਟੀਆਂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਜਵਾਨ ਬੰਦਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਦੁੱਲੇ ਦੇ ਯਾਰ-ਬੇਲੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਉੱਠਣਾ-ਬੈਠਣਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਮੇਹਰੂ ਪੋਸਤੀ, ਪਿਰਥਾ ਜੱਟ, ਦਾਦੂ ਖਾਂ ਡੋਗਰ, ਜਮਾਲ ਖਾਂ, ਕਮਾਲ ਖਾਂ, ਸਰਮਚੂ, ਕਲਾਬਰਵਾਲਾ, ਤੁੱਲਾ ਮਰਾਸੀ, ਦਉਲਾ ਕੌਲਾ ਤੇ ਖਬਾਨਾਂ ਵਜ਼ੀਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਕਸਰ ਬੈਠਕ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਾ ਲੜਾਈ ਤੇ ਜੰਗੀ ਚਾਲਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦੁੱਲੇ ਦਾ ਭਤੀਜਾ ਮਸਤੀ ਖਾਂ ਵੀ ਬੜਾ ਜੰਗਜੂ ਸੀ। ਉਹ ਦਲੇਰੀ ਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ 'ਚ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਸੀ। ਦੁੱਲੇ ਦੀ ਬੱਕੀ , ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਹ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਵੀ ਬੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸਨ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

ਲਿੱਪੀ-ਅੰਤਰ :- 1. ਰਾਜਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਧੂ
ਮੋਬਾਈਲ: 9855503224
2. ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ,
ਮੋਬਾਈਲ: 9501011799

ਗੁਲ-ਗੁਲਸ਼ਨ-ਗੁਲਫਾਮ ਧੂਣੀ ਦਾ ਬਦਲਿਆ ਰੂਪ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ

ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਸਬੰਧ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਜਿੰਨਾ ਹੀ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਮਿਥਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਤਿੱਥ-ਤਿਉਹਾਰ, ਸਭਨਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਾ ਅਹਿਮ ਸਥਾਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਧੂਣੀਆਂ ਜਾਂ ਚੁੱਲ੍ਹਿਆਂ ਅੱਗੇ ਬੈਠੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦੇ ਨਿਰੀਖਣ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਅਗਨ-ਕੁੰਡਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਨਵੀਆਂ ਪੁਲਾਂਘਾਂ ਪੁੱਟੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਧੂਣੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਰਿਆਂ ਜਾਂ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਜਾਂ 'ਫਾਇਰ ਪਲੇਸ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਕੇ ਬਗੀਚੀਆਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਗੀਚੀਆਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਇਹ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਬਣਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਵੀ ਹੋ ਨਿਬੜਦੇ ਹਨ।
ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲ ਤਾਂ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਘੱਟ ਡੂੰਘਾ ਟੋਇਆ ਪੁੱਟ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਪੱਥਰ ਆਦਿ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਪੱਥਰਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬਾਖੂਬੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਦਰਅਸਲ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਅੱਗ ਬਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਸ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਓਪਨ ਯਾਨੀ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਫਾਇਰ ਪਲੇਸ ਕਿਸੇ ਦੀਵਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਲੱਗ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਜਾਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅੰਦਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਭਰਪੂਰ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪੱਥਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਟਾਂ ਦੀ ਖੂਬ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਓਪਨ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬਣਾਈ ਹੀ ਪੱਥਰਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਟਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਾਫੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੜੀਆਂ ਧਾਤਾਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪ੍ਰੰਤੂ ਤਾਂਬਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹੋਰਨਾਂ ਮਟੀਰੀਅਲਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਾਫੀ ਮਹਿੰਗਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਬਨਾਵਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਥਾਈ, ਅਸਥਾਈ ਅਤੇ ਚੱਕਵੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੱਕਵੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਟੇਬਲ (ਮੇਜ਼) ਨੁਮਾ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਚੱਕਵੀਆਂ ਧਾਤ ਤੋਂ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸੇਕ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਰਿੱਲ ਯਾਨੀ ਮਾਸ ਜਾਂ ਪਨੀਰ ਆਦਿ ਭੋਜਨ ਨੁਮਾ ਵਸਤੂ ਪਕਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਵੀ ਵਰਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਦਾ ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਦਿੱਖ ਉਸ ਦੀ ਲੋੜ ਅਤੇ ਵਰਤੋਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਚਿਮਨੀਨੁਮਾ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਵੀ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਵਿਚ ਅੱਗ ਦਾ ਸਰੋਤ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪਾਥੀਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਫੀ ਲੋਕ ਕੋਲੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪ੍ਰੋਪੇਨ ਜਾਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਸ, ਜੈੱਲ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜੋ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਘਰਾਂ ਦੀ ਅੰਦਰ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਚ ਗੈਸ ਆਦਿ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧੂੰਆਂ ਨਾਮਾਤਰ ਹੀ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਘਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅੰਗੀਠੀਆਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਬੱਸ ਫਰਕ ਏਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗੀਠੀਆਂ ਬਹੁਤ ਧੂੰਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਸੱਜਣ ਤਾਂ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਦੇ ਐਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋਵੇਂ ਜਗ੍ਹਾ ਹੀ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਗੀਚੀਆਂ ਵਿਚ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਸਾਡੇ ਸੂਬੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਦ ਤੋਂ ਘਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਗੀਚੀਆਂ ਵੀ ਨਕਸ਼ੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਨੂੰ ਨਕਸ਼ੇ ਵਿਚ ਫਿੱਟ ਕਰਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜੇਕਰ (ਡਿਜ਼ਾਈਨ) ਕਰਕੇ ਬਗੀਚੀ ਵਿਚ 'ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ' ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਸੱਜਣਾਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਗ ਬਾਲ ਲਵਾਂਗੇ ਪ੍ਰੰਤੂ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ? ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਜਾਂ ਅਗਨ ਕੁੰਡ ਨਾਮੀ ਸਥਾਨ ਦੇ ਵਿਚਲੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਟੇਬਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫਾਈ ਕਰਕੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਟੇਬਲ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਬਗੀਚੀਆਂ ਬਣਾਉਣ ਜਾਂ ਬਣਵਾਉਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਏ 'ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਗੀਚੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਕਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਈਆਂ ਬਗੀਚੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਝਲਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਅਨੇਕਾਂ ਤਿੱਥ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਜਾਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਅੱਗ ਬਾਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸੋ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਜਾਂ ਅਗਨ ਕੁੰਡ ਨੂੰ ਬਕਾਇਦਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਰਵਰੀ-ਮਾਰਚ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਬਗੀਚੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਮਾਰਤੀ ਕੰਮ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਸਤੇ, ਪੂਲ ਜਾਂ ਫਾਇਰ ਪਿੱਟ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਣ ਤਾਂ ਕੰਮ ਢੁਕਵੇਂ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਨੇਪਰੇ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਮੋਬਾਈਲ : 98142-39041.
landscapingpeople@rediffmail.com

ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ

ਸਾਲ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਨਾਵਲ ਗੋਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਗੋਸ਼ਟੀ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੀ ਉਪਰੋਕਤ ਸੋਹਣੇ ਗੱਭਰੂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈ ਗਏ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ ਤੇਜ਼ ਸੁਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਡਾ: ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਸਾਊ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਫੋਟੋ ਖਿਚਦਿਆਂ ਦੇਖ ਮੀਸ਼ਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਜਵਾ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਮਾੜੇ ਹਾਂ, ਸਾਡੀ ਵੀ ਕਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿਆ ਕਰ।' ਮੈਂ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਤਕੜੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਹੀ ਮਾੜਾ ਹਾਂ।' ਸ: ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਬਾਜਵਾ ਸਾਡੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚ ਦੇ ਮਸਾਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਫੇਰ ਕਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਈਏ।' ਮੈਂ ਤਿੰਨੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਡਾ: ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਮੀਸ਼ਾ ਅਤੇ 'ਅਜੀਤ' ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸਮੂਹ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਡਾ: ਬਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਖਿੱਚ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਇਕ ਯਾਦ ਬਣ ਗਈ ਏ।

-ਮੋਬਾਈਲ : 98767-41231

ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਨਾ ਪੈਣ ਦੇਣ

ਇਹ ਆਮ ਵੇਖਣ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਚੰਗੇ ਭਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਨੈਲਿਟੀ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਐਵੇਂ ਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਵੇਖਣ 'ਚ ਉਹ ਐਵੇਂ ਹੀ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਇਹ ਵਿਗਾੜ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਿਗੜ ਜਾਵੇ ਪ੍ਰਸਨੈਲਿਟੀ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਿੰਤਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਿੱਦ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਫੈਸ਼ਨ ਕਰਨ 'ਚ ਮਸਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗੁਆਚਿਆ ਰਹਿੰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਗੈਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਤੋਂ ਹੱਥ ਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਧੋਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ? ਕੀ ਉਹ ਗੱਲ ਗੱਲ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਜਾਂ ਇਕ-ਦੋ ਗੱਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਨੈਲਿਟੀ ਵਿਚ ਪੈ ਰਿਹਾ ਵਿਗਾੜ ਤੁਹਾਡੀ ਤਵੱਜੋਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਨਾ ਕਰੋ। ਵਰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਛਤਾਉਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਦਮ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਰਨਾ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਕੰਮ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਿਆਰ ਦੇਵੋ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਬੈਠੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਡਰ ਸਤਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦੇਵੋਗੇ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ 'ਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਗੜਬੜ ਸਹੀ ਵਕਤ 'ਤੇ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਅਕਸਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਮਝ ਕੇ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਉਦੋਂ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਪੁਲ ਉਪਰੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮਾਪੇ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਏਨਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਰੋਗ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਖ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਨਹੀਂ। ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੱਚਾ ਉਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹੜਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨੰਬਰ ਲਵੇ। ਸਗੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੱਚਾ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਦਾ ਹੱਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾ ਦੇਵੇ।
ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕੇਸ ਆਇਆ। ਉਸ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਪੇ ਕਹਿੰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਨ 'ਚ ਵਾਕਿਆ ਹੀ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਸੀ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਬੱਚਾ ਇਕ ਬੜੇ ਹੀ ਕਮਾਲ ਦਾ ਨੇਤਾ ਬਣੇਗਾ। ਰੱਬ ਦੀ ਕਰਨੀ ਹੋਇਆ ਇਵੇਂ ਹੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਨੇਤਾ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੱਤਾਂ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਨੇਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਕ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕਈ ਕਹਿੰਦੇ-ਕਹਾਉਂਦੇ ਨੇਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਸਲੂਟ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ? ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਕਿਸੇ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਬਸ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸਮ-ਕਿਸਮ ਦਾ ਫਰਕ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪ੍ਰਸਨੈਲਿਟੀ ਵਿਚ ਪੈ ਰਿਹਾ ਵਿਗਾੜ ਤੁਹਾਡੀ ਤਵੱਜੋਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਨਾ ਕਰੋ।

-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਤੇ ਕੈਰੀਅਰ ਮਾਹਿਰ, ਨੇੜੇ ਗੀਤਾ ਭਵਨ, ਵਾਰਡ ਨੰਬਰ : 3, ਕਾਂਗੜਾ (ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼)-176001.
careerking93@gmail.com

ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀ: ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਮੁੱਲ

ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ ਪੋਤੇ ਨੂੰ ਦਾਦੀ ਖੇਤ ਵਾਲ਼ੀ ਮੋਟਰ 'ਤੇ ਲੈ ਗਈ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਤ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਬਹੁਤ ਕੀਮਤੀ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿੰਨੀ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈਆਂ ਤੇ ਝਗੜੇ ਹੋਏ ਨੇ ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕਬਜ਼ਾ ਨੀ ਛੱਡਿਆ।
'ਮੈਨੂੰ ਪਤੈ ਦਾਦੀ, ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਪਿੱਛੇ ਖ਼ੂਨ-ਖਰਾਬੇ ਨੇ ਮੇਰੇ ਦਾਦੇ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਲਿਆ ਤੇ ਚਾਚੇ ਨੂੰ ਅਪਾਹਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤੈ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਕਾਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁੰਡੇ ਵੀ ਇਸ ਜ਼ਮੀਨ ਨੇ ਨਿਗਲੇ ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਤਾਇਆ ਅੱਜ ਵੀ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ।'
'ਹਾਂ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਸਹੀ ਕਿਹਾ।'
'ਪਰ ਦਾਦੀ, ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਤੋਰ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਜ਼ਮੀਨ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਪਤਾ ਨੀ ਕਿਸਦੀ ਬਲੀ ਲਵੇਗਾ?'
ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਣ ਵਾਲੀ ਦਾਦੀ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਬਦ ਮੁੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਬੁੱਲ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਕਰੀ ਆ ਗਈ।

-ਪ੍ਰਵੀਨ ਚੌਧਰੀ
ਪੁੱਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਪਵਨ ਚੌਹਾਨ, ਪਿੰਡ ਥੋਪੀਆ, ਤਹਿ. ਬਲਾਚੌਰ (ਨਵਾਂਸ਼ਹਿਰ)।
ਮੋਬਾਈਲ : 98149-40008

ਭਾਰਤੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਅਮਿੱਟ ਹਸਤਾਖ਼ਰ-136: ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ

ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਰਜਣਾ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦੇਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾ ਨਾ ਤਾਂ ਖਰੀਦੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਂ, ਮਿਹਨਤ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਚਾਈ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਲਗਪਗ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਜੁਝਾਰੂਪਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਬਣਨ 'ਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕ ਕੁਸ਼ਲ ਨਿਰਮਾਤਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਫ਼ਿਲਮ ਸਟਾਰ ਬਣਨ ਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਬੜੌਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ, ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਮਰਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਿਸਾਨ ਵਰਗ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਮਹਿਬੂਬ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਣਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੰਡ 'ਮੰਡੂਏ' ਵਾਲੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਕ ਰੇਲਵੇ ਗਾਰਡ (ਜੀਵਾ) ਦੇ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਸਬੰਧ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਕ ਦਿਨ 16 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ 'ਚ ਮਹਿਬੂਬ ਜੀਵਾ ਨਾਲ ਮੁੰਬਈ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਜੇਬ 'ਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਘਰੋਂ ਦੌੜ ਜਾਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਫਿਟਕਾਰਾਂ ਪਾਈਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਜੀਵਾ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਇਆ। ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਝਟਪਟ ਆਪਣੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਿਕਾਹ ਲਾਗੇ ਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਦੀ ਲੜਕੀ (ਫਾਤਿਮਾ) ਨਾਲ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਭੂਤ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਉਤਰ ਜਾਵੇ।
ਪਰ ਮਾਇਆ ਨਗਰੀ ਦਾ ਜਾਦੂ ਤਾਂ ਮਹਿਬੂਬ ਦੇ ਸਿਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਜੇਬ 'ਚੋਂ ਬਚਾਏ ਹੋਏ ਉਹੀ ਤਿੰਨ ਰੁਪਏ ਕੱਢੇ ਅਤੇ ਜੀਵਾ ਨਾਲ ਬੰਬਈ ਆ ਗਿਆ। ਜੀਵਾ ਨੇ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ ਆਰਦੇਸ਼ੀਰ ਇਰਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਇਆ। ਇਸ ਨਿਰਮਾਤਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੰਪੀਰੀਅਲ ਕੰਪਨੀ ਖੋਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ 'ਆਲਮਆਰਾ' ਵਰਗੀ ਟਾਕੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਰਾਨੀ ਨੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਐਕਸਟਰਾ ਆਪਣੀ ਕੰਪਨੀ 'ਚ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੀਨੇ ਦੇ 30 ਰੁਪਏ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਮਿਲਣਾ ਤੈਅ ਹੋਇਆ। ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਤਨਖਾਹ 'ਚੋਂ 10 ਰੁਪਏ ਬਚਾਅ ਕੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਭੇਜੇ।
ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਕਲੋਜ਼ਅਪ ਲੈਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਅਲੀ ਬਾਬਾ ਔਰ ਚਾਲੀਸ ਚੋਰ' ਵਿਚ ਮਹਿਬੂਬ ਨੂੰ ਚਾਲੀ ਚੋਰਾਂ 'ਚੋਂ ਇਕ ਚੋਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਇਕ ਡਰੰਮ 'ਚ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ 'ਚ ਉਹ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਲਗਪਗ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਉਸ ਦੀ 'ਸ਼ੀਰੀਂ ਖੁਸਰੋ' ਅਤੇ 'ਨਾਚਵਾਲੀ' ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਵੀ ਹੋਈ ਸੀ।
1931 ਤੋਂ 1936 ਤੱਕ ਆਪਣੇ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮੀ ਸਫ਼ਰ ਤੋਂ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਝ ਆ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਬਤੌਰ ਇਕ ਸਿਨੇ-ਕਲਾਕਾਰ ਉਸ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਬਹੁਤਾ ਉੱਜਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਬਣਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਦੋ ਦੋਸਤਾਂ (ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਫਰਦੂਨ ਇਰਾਨੀ ਅਤੇ ਲੈਬ ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਗੰਗਾਧਰ) ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਟਕਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਅਗਲੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਲਈ ਫਾਈਨਾਂਸ ਕਿਥੋਂ ਆਏਗਾ? ਇਥੇ ਕੈਮਰਾਮੈਨ ਫਰਦੂਨ ਇਰਾਨੀ ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਮਹਿਬੂਬ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਆਇਆ।
ਫਰਦੂਨ ਇਰਾਨੀ ਨੇ ਸਾਗਰ ਮੂਵੀਟੋਨ ਦੇ ਸੰਚਾਲਕ ਅੰਬਾ ਲਾਲ ਪਟੇਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਅੰਬਾ ਲਾਲ ਨੇ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ਰੱਖੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਨੇ ਮਹਿਬੂਬ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਲਈ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੇਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦਿਨਾਂ 'ਚ ਮਹਿਬੂਬ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨਾਲ ਅੰਬਾ ਲਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ 'ਚ ਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤਾ ਜਾਏਗਾ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਅੰਬਾ ਲਾਲ ਨੂੰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਪਸੰਦ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਹਰਜਾਨਾ ਫਰਦੂਨ ਇਰਾਨੀ ਨੂੰ ਭਰਨਾ ਪੈਣਾ ਸੀ।

(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)
-103, ਸਨੀ ਕਾਟੇਜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ, ਬਟਾਲਾ-143505 (ਪੰਜਾਬ)।
ਮੋਬਾਈਲ : 099154-93043.






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2017.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX