ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਲ-208 ਫਾਈਨਲ : ਚੇਨਈ ਨੇ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ
. . .  1 day ago
ਮੁੰਬਈ, 27 ਮਈ - ਮੁੰਬਈ ਦੇ ਵਾਨਖੇੜੇ ਸਟੇਡੀਅਮ 'ਚ ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਲ-2018 ਦੇ ਫਾਈਨਲ ਵਿਚ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਨੇ ਸਨਰਾਈਜ਼ਰਸ ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ 8 ਵਿਕਟਾਂ ਨਾਲ...
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੀ ਟੀਮ ਬਣੀ ਆਈ.ਪੀ.ਐੱਲ-2018 ਦੀ ਚੈਂਪੀਅਨ
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਸ਼ੇਨ ਵਾਟਸਨ ਦੀਆਂ 100 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : 16 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ 154/2
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : 15 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ 146/2
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਨੂੰ ਦੂਸਰਾ ਝਟਕਾ, ਸੁਰੇਸ਼ ਰੈਨਾ ਆਊਟ
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : 13 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ 131/1
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : 12 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ 104/1
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : 11 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ 95/1
. . .  1 day ago
ਆਈ.ਪੀ.ਐਲ 2018 ਫਾਈਨਲ : ਚੇਨਈ ਸੁਪਰ ਕਿੰਗਜ਼ ਦੇ ਵਾਟਸਨ ਨੇ ਸਿਕਸ ਮਾਰ ਕੇ ਕੀਤੀਆਂ 50 ਦੌੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ
. . .  1 day ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
  •     Confirm Target Language  

ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ

ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੌਸਮੀ ਰਾਗ 'ਰਾਗੁ ਬਸੰਤੁ'

ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਚੌਕੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਅਤਿ ਸੰਖੇਪ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਸਤਰ ਦੀ ਭਾਵਪੂਰਵਕ ਵਿਆਖਿਆ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਾਵਨ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹਰ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂ 'ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਲੌਕਿਕ ਖਿੱਚ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਗੀਤਮਈ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਅਜਿਹਾ ਚਿਰ ਸਥਾਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਚ ਦਰਜ 31 ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ 31 ਮਿਸ਼ਰਤ ਰਾਗ ਇਥੋਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਸੁਰਾਤਮਕ ਆਧਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਦੋਂ ਇਕ ਹੋਰ ਨਵਾਂ ਸੰਗੀਤਕ ਪੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਖਰੀ ਰਾਤ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਦੀ 'ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ' ਕੀਰਤਨ ਚੌਕੀ ਤੱਕ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜਥਿਆਂ ਵਲੋਂ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਵਾ ਕੇ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਉਂਜ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਤੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਭਾਵ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਦੀ ਸਮਾਨਤਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਅਰਥਾਤ ਠੰਢ ਦੇ ਜਾਣ ਦੇ ਸੰਕੇਤ 'ਆਈ ਬਸੰਤ ਪਾਲਾ ਉਡੰਤ' ਆਖ ਕੇ ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਹਰਿਆਲੀ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਇਸ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਰਾਗ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਉਪਰੰਤ 'ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ' ਨੂੰ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਵਿਚ 'ਬਸੰਤ ਤਾਲ' ਨੂੰ ਵੀ ਬਸੰਤ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕਰਨ ਕਰਕੇ 'ਬਸੰਤ' ਲਫਜ਼ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ 'ਨਾਭਾ' ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਤ 'ਗੁਰਸ਼ਬਦ ਰਤਨਾਕਰ ਮਹਾਨਕੋਸ਼' ਦੇ ਪੰਨਾ 715 'ਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਸਬੰਧੀ ਬਾਖੂਬੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, 'ਫਾਗ (ਹੋਰੀ) ਦਾ ਨਾਮ ਭੀ ਬਸੰਤ ਕਈ ਥਾਈਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਹੈ।' ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਰਾਗ ਰਤਨਾਵਲੀ' ਦੇ ਪੰਨਾ 266 'ਤੇ ਪ੍ਰੋ: ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਸਬੰਧੀ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਬਹੋਸ਼ ਬਾਸ਼ ਕਿ ਹੰਗਾਮਿ ਨੌਬਹਾਰ ਆਮਦ ਬਹਾਰ ਆਮਦ ਵਾ ਯਾਰ ਵਾ ਕਰਾਰ ਆਮਦ।' ਭਾਵ ਐ ਇਨਸਾਨ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲ, ਬਸੰਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆਈ ਹੈ। ਬਸੰਤ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆਈ ਤੇ ਮਿੱਤਰ ਆਇਆ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਆਈ।
ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਇਥੇ ਉਚੇਚਾ ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਮਹਾਰਾਜ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਾਗਾਂ ਵਿਚੋਂ 25ਵੇਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਬਸੰਤ ਰਾਗ 'ਚ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਉਥੇ ਇਕ ਹੋਰ ਮਿਸ਼ਰਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਰਾਗ 'ਬਸੰਤੁ ਹਿੰਡੋਲ' ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੋਣ ਸਦਕਾ ਗੁਰਮਤਿ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ 'ਚ ਜਿਥੇ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਪ੍ਰਚਲਨ ਵਿਚ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਕਾਇਦਾ ਸੁਰਲਿਪੀਬੱਧ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉਪਰਾਲੇ ਕਰਕੇ, ਬੰਦਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਯਾਦ ਰਹੇ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕੇਂਦਰ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਖੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਰਬਾਬੀਏ ਤੇ ਰਾਗੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਾਲਾਂ 'ਚ ਤਾਲਬੱਧ ਕਰਕੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ 'ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਗਵਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਰਹਿਮਤ ਸਦਕਾ ਸਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
ਸੰਗੀਤਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਸੰਗੀਤ ਪੱਧਤੀ ਦੇ 'ਰਾਗ ਚੰਦ੍ਰਿਕਾਸਾਰ' ਦੇ ਪੰਨਾ 15 'ਤੇ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਦੇ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਸਰੂਪ ਸਬੰਧੀ ਇੰਜ ਦਰਜ ਹੈ, 'ਦੋ ਮਧਯਮ ਕੋਮਲ ਰਿਖਬ ਚੜ੍ਹਤ ਨ ਪੰਚਮ ਕੀਨ੍ਹ। ਸਾਮ ਵਾਦੀ ਸੰਵਾਦਿਤੇ ਯਹ ਬਸੰਤ ਕਹਿ ਦੀਨ।' ਭਾਵ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਰੇ ਕੋਮਲ ਤੇ ਦੋਨੋਂ ਮੱਧਿਅਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਰੋਹ ਵਿਚ 'ਪੰਚਮ' ਸੁਰ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਸਾ ਵਾਦੀ ਤੇ ਮਾ ਸੰਵਾਦੀ ਹੈ। ਉਂਜ ਜਦੋਂ ਸੰਗੀਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੇ ਸੁਰਾਤਮਕ ਸਰੂਪ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਵਕ ਚਰਚਾ ਚਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਚਾਰ ਸਰੂਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ (1) ਪੂਰਵੀ ਅੰਗ ਦਾ (ਥਾਟ) ਬਸੰਤ, (2) ਬਿਲਾਵਲ ਅੰਗ ਦਾ ਬਸੰਤ, (3) ਮਾਰਵਾ ਅੰਗ ਦਾ ਬਸੰਤ, (4) ਕਲਿਆਣ ਅੰਗ ਦਾ ਬਸੰਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਗ-ਰਾਗਣੀ ਵਰਗੀਕਰਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਨੂੰ ਜਿਥੇ ਇਕਪੁਰਸ਼ ਰਾਗ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਟਨਾ ਦੇ 'ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ' ਨੇ 'ਨਗ਼ਮਾਤੇ ਆਸਫ਼ੀ' 1813 ਈ: ਵਿਚ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਨੂੰ ਹਿੰਡੋਲ ਰਾਗ ਦੀ ਰਾਗਣੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅੰਗ 1168 ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋ ਕੇ ਅੰਗ 1196 ਤੱਕ ਦਰਜ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਦਰਜ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ 13, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 19, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ 2 ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 20 ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਦਕਿ 'ਰਾਗੁ ਹਿੰਡੋਲੁ' ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 5, ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਇਕ, ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 6, ਪੰਜਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ 3 ਅਤੇ 5 ਸ਼ਬਦ ਨੌਵੇਂ ਮਹਾਰਾਜ ਜੀ ਦੇ ਦਰਜ ਹਨ। ਅੰਗ 1193 'ਤੇ 'ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਮਹਲੁ ੫' ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪਉੜੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਗ 1193 ਤੋਂ 1196 ਤੱਕ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ 7, ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ ਦਾ ਇਕ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਦਾ 1 ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਉ ਜੀ ਦੇ 3 ਸ਼ਬਦ ਹਨ, ਜਦਕਿ 'ਰਾਗੁ ਬਸੰਤ ਹਿੰਡੋਲ' ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜ ਹੈ।
ਉਂਜ ਤਾਂ ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ 'ਚ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਵਲੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀਰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਰਿਆਦਾ ਹੈ। ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਰਾਤ ਕਰੀਬ ਪੌਣੇ ਕੁ ਨੌਂ ਵਜੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੌਰਾਨ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ 'ਅਨੰਦ' ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ 6 ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਰੰਤ ਰਾਗ ਬਸੰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਵਾਸਤੇ ਅਰਦਾਸ ਹੋਣ ਬਾਅਦ ਰਾਗੀ ਜਥਾ 'ਮਾਹਾ ਮਾਹ ਮੁਮਾਰਖੀ ਚੜਿਆ ਸਦਾ ਬਸੰਤੁ' ਦਾ ਗਾਇਨ ਬਾਕਾਇਦਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 'ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ' ਕੀਰਤਨ ਚੌਂਕੀ ਦੇ ਵਿਚ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੀਆਂ (ਆਰਤੀ ਦੀ ਚੌਂਕੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ) ਕੀਰਤਨ ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਭੋਗ ਸਮੇਂ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕੀਰਤਨ ਚੌਂਕੀ ਦੀ ਆਰੰਭਤਾ ਸਮੇਂ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਸਾਜ਼ ਸੁਰ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਹਿਜ ਸੁਰਾਂ 'ਚ ਤਾਲਬੱਧ ਮੰਗਲਾਚਰਨ (ਇਕ ਤਾਲ 'ਚ ਬਿਲੰਵਤ ਲੈਅ 'ਚ) ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਆਰੰਭ ਤਿੰਨ ਤਾਲ, ਰੂਪਕ ਤਾਲ, ਝੱਪ ਤਾਲ, ਮੱਤ ਤਾਲ ਜਾਂ ਇਕ ਤਾਲ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਥਾਈ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਸਹਾਇਕ ਤੇ ਜਥੇਦਾਰ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਦੋਵੇਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਆਲਾਪ, ਬੋਲ ਆਲਾਪ, ਆਕਾਰ 'ਚ ਤਾਨਾਂ ਅਤੇ ਬੋਲਤਾਨਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਬਾਕਾਇਦਾ ਲੈਅਕਾਰੀ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਥਾਈ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋੜੀ ਵਾਲਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਵੀਰ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਮੁਖੜੇ, ਮੋਹਰੇ, ਪਰਨਾਂ ਤੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਵਾਦਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੰਤੀ ਸਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜਿਥੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੋਵੇਂ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵਲੋਂ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੰਤਰਿਆਂ 'ਚ ਤਾਨਾਂ, ਅਲਾਪਾਂ ਤੇ ਤਿਹਾਈਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਲੈਅ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਵਧਾ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤਾਂ ਵੀ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ 'ਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਜਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਾਠਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਖਾਸਾ ਧਿਆਨ 'ਚ ਲੈਣ ਕਿ ਜਿਥੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੀਰਤਨੀ ਜਥੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ 'ਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਉੜੀਆਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਪਉੜੀ ਤਾਲ ਵਿਚ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਾਲ ਰਹਿਤ ਦੋਬਾਰਾ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਾਧਾਰਨ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰੀਤਾਂ 'ਚ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਕੁਝ ਕੁ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਇਸ ਪੱਧਰ ਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਕੀਰਤਨ ਚੌਕੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ, ਉਥੇ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਰਾਗ ਜਿਵੇਂ 'ਬਸੰਤੁ ਹਿੰਡੋਲ' ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 'ਬਸੰਤ ਬਹਾਰ' ਆਦਿ ਰਾਗਾਂ 'ਚ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਦੀਆਂ ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਹਰ ਕੀਰਤਨ ਚੌਂਕੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਸਮੇਂ ਸਹਾਇਕ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦਾ ਰਚਿਤ ਸਲੋਕ 'ਨਾ ਮੈਲਾ ਨਾ ਧੁੰਧਲਾ ਨਾ ਭਗਵਾ ਨਾ ਕਚੁ॥' (ਅੰਗ 1089) ਦਾ ਗਾਇਨ ਤਾਲ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਰਾਗੀ ਜਥਾ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਸੰਤ ਕੀ ਵਾਰ ਦੀ ਤੀਜੀ ਪਉੜੀ 'ਕਿਥਹੁ ਉਪਜੈ ਕਹ ਰਹੈ ਕਹ ਮਾਹਿ ਸਮਾਵੈ॥' ਦਾ ਗਾਇਨ ਤਾਲ ਸਹਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਸਹਾਇਕ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਦੁਬਾਰਾ ਤਾਲ ਰਹਿਤ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ 'ਜਪੁ' ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਲੋਕੁ 'ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥' ਦਾ ਗਾਇਨ ਵੀ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੀਆਂ ਸੁਰਾਵਲੀਆਂ 'ਚ ਕਰਕੇ ਚੌਂਕੀ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਫ਼ਤਹਿ ਬੁਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੋਲਾ ਮਹੱਲਾ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ ਦੀ 'ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ' ਕੀਰਤਨ ਚੌਂਕੀ 'ਚ ਉਚੇਚੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਰਦਾਸੀਆ ਸਿੰਘ ਬਸੰਤ ਰਾਗ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਪਰੰਤ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਰਾਗਾਂ 'ਚ ਸ਼ਬਦ ਕੀਰਤਨ ਆਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।


-ਪਿੰਡ ਤੇ ਡਾਕ: ਨਗਰ, ਤਹਿ: ਫਿਲੌਰ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ-144410. ਮੋਬਾ: 98789-24026


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਲੰਗਰ

ਲੰਗਰੁ ਚਲੈ ਗੁਰਿ ਸਬਦਿ ਹਰਿ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੀ ਖਟੀਐ॥ (967)
ਇਉਂ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਲਈ ਅੰਨ ਅਤੇ ਮਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸ਼ਬਦ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਲੰਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਚਲਦਾ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲੰਗਰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਚਲਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਰਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਮੇਰਾ ਪਿੰਡ ਸ੍ਰੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਬੰਧੀ ਜੋੜ ਮੇਲ 'ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਿੰਡਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰ ਲਗਾਏ ਗਏ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਚਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਮਠਿਆਈ ਅਤੇ ਪਕੌੜੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦੇ ਦੇ ਨਾਲ 3-4 ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਾਲਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਸਲਾਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਸਨ। ਪੂੜੀਆਂ ਅਤੇ ਛੋਲੇ-ਭਟੂਰੇ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ। ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ, ਲਾਊਡ ਸਪੀਕਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੰਗਰਾਂ ਸਬੰਧੀ ਅਨਾਊਂਸਮੈਂਟ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੰਗਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਹੋੜ ਵੀ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਸੀ ਲੰਗਰ ਸਾਦੇ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਖਰਚਣ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਸੇਵਾ ਭਾਵਨਾ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਲਈ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਡਿਸਪੋਜ਼ਏਬਲ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਲੰਗਰ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਡਿਸਪੋਜ਼ਏਬਲ ਭਾਂਡਿਆਂ ਕਾਰਨ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੜਕਾਂ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲਿਆਂ ਵਿਚ ਖਿੱਲਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੂੜੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਲੰਗਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਾਈ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਲੰਗਰ ਲਗਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਫਾਈ ਹੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਮਲਿਕ ਭਾਗੋ ਦੇ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਪਕਵਾਨ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਸੋ, ਦੇਖੋ-ਦੇਖੀ ਪੈਸੇ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਰੋਕਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੰਗਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ ਦੀ ਬਹੁਤੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਾਜ਼ਾਰ ਜਾਂ ਸੜਕ ਕਿਨਾਰੇ ਲੰਗਰ ਲਾ ਕੇ ਕਾਰਾਂ, ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ, ਬੱਸਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ-ਰੋਕਦੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਦਸੇ ਵਾਪਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੰਗਰ ਦੀ ਸਾਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਸਾਂਝੀ ਪੰਗਤ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਸ਼ਹਿਰ, ਕਸਬੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ 'ਚ ਸਥਿਤ ਸਕੂਲਾਂ 'ਚ ਜਾ ਕੇ ਠੰਢ ਨਾਲ ਠੁਰ-ਠੁਰ ਕਰਦੇ ਗਰੀਬ ਬੱਚਿਆਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ 'ਚ ਮਹਿੰਗੇ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁਢਾਪੇ 'ਚ ਕੋਈ ਡੰਗੋਰੀ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤ ਸਾਰ ਲੈ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਅਰਥ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ 'ਚ ਆਮ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪੁਖ਼ਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਤਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖੀ, ਜਿਹੜੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈ ਹੈ, ਉਸ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਨਿਤਾਣੇ ਦਾ ਤਾਣ, ਨਿਮਾਣੇ ਦਾ ਮਾਣ ਤੇ ਨਿਆਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੇਵਾ, ਨਿੱਜ ਨੂੰ ਮਾਰਦੀ ਹੈ, ਹਊਮੈ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਖਾਵੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਸੌਂਪੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਬਣੀਏ, ਇਹੋ ਹੀ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਲੰਗਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਅੰਨ ਦਾ ਲੰਗਰ ਤਾਂ ਕਰੀਬ ਹਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਸਭਾ-ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲੰਗਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦਾ ਲੰਗਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ, ਕੀਰਤਨ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਕਥਾ ਵਿਚਾਰ, ਗੁਰ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ-ਜਵਾਬਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸੀਡੀਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੂਵੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕਿਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਲੰਗਰ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਚਲਾਇਆ-ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਡੇਰੇ ਪੈਦਾ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਹਰੇਕ ਮਾਈ ਭਾਈ ਕਿਰਤ ਕਰਦਾ, ਵੰਡ ਛਕਦਾ, ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੁੰਦਾ।


-ਮੋਬਾਈਲ : 98147-03522

ਸਾਲਾਨਾ ਬਰਸੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਮਾਗਮ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਡੇਰਾ ਸਮਾਧਾਂ ਬਾਬਾ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ (ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ) ਅਜੀਤਵਾਲ

ਲੁਧਿਆਣਾ-ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਮੁੱਖ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਕਸਬਾ ਅਜੀਤਵਾਲ (ਮੋਗਾ) ਵਿਖੇ ਦੂਰੋਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਬਾਬਾ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਡੇਰਾ ਸਮਾਧਾਂ (ਨਿਰਮਲ ਆਸ਼ਰਮ) ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ (ਭੇਖ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਇਸ ਪੁਰਾਤਨ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਭਾਈ ਕਰਮ ਚੰਦ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਚੰਦ, ਬਾਬਾ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਤੇਜਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਦੇ ਕਾਰਜ, ਸਾਂਝੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਲਈ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੁਖੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਭੇਖ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਗਾਂਹ ਵਧਾਉਂਦਿਆਂ ਅਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ, ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮੁਫਤ ਇਲੈਕਟ੍ਰੋ ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ (ਹੋਮਿਓਪੈਥੀ) ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਲਈ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਰੱਥ, ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਵਾਹਨ ਸੰਗਤ ਤੇ ਗੁਰੁੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਲੋਕ ਭਲਾਈ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਅਸਥਾਨ ਵਲੋਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂੁ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਦੇ ਦਿਹਾੜੇ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣ ਸਮੇਤ ਸਵੇਰ-ਸ਼ਾਮ ਨਿੱਤਨੇਮ ਤੇ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਇਲਾਕੇ ਅੰਦਰ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਖਿਲਾਰਦੇ ਹਨ। ਹਰੇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਪੰਜ ਦਿਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮ 28 ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ 1 ਫਰਵਰੀ ਤੱਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਛਤਰ ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ 'ਚ ਕਰਵਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਲੜੀਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਣਗੇ ਤੇ ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਣਗੇ। ਅੰਤਿਮ ਦਿਨ 1 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰੀ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਧੂ ਭੇਖ, ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ, ਸੰਤ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼, ਪ੍ਰਚਾਰਕ, ਰਾਗੀ, ਢਾਡੀ ਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਸਮਾਗਮਾਂ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਲਗਵਾਉਣਗੀਆਂ।


-ਅਜੀਤਵਾਲ (ਮੋਗਾ)।
ਮੋਬਾ: 98151-53950

ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ-ਅਮਰਕੰਟਕ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਕਬੀਰ ਚਬੂਤਰਾ : ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਛੱਤੀਸਗੜ੍ਹ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਕਬੀਰ ਚਬੂਤਰਾ, ਨਰਮਦਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕੋਈ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਕਬੀਰਪੰਥੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਕ ਕੁੰਡ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਬੀਰ ਕੁੰਡ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੁੰਡ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਵੀ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਦੁੱਧ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵੀ ਅਮਰਕੰਟਕ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਇਸੇ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਸੀ।
ਮਾਈ ਕੀ ਬਗੀਆ : ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਹ ਸਥਾਨ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਾਂ ਨਰਮਦਾ ਇਸ ਬਾਗ ਵਿਚੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣਦੀ ਸੀ। ਬਨਸਪਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ਇਸ ਵੇਲੇ ਅੰਬ, ਕੇਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਫ਼ਲਦਾਰ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਲਬਕਾਵਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਵੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਨਮੁੰਡਾ : ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੋਨ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸੋਨਮੁੰਡਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਗਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਮੈਕਾਲ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕਿਨਾਰੇ 'ਤੇ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਨਦੀ ਇਕ ਝਰਨੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਪਗ 100 ਫੁੱਟ ਡੂੰਘੀ ਘਾਟੀ ਵੱਲ ਡਿਗਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵੀ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਕਪਿਲ ਧਾਰਾ : ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਸਬੰਧ ਰਿਸ਼ੀ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 7 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਪਿਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਕਈ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਲਗਾਈ ਬੈਠੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਇਕ ਨਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਲਗਪਗ 150 ਫੁੱਟ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਇੰਨਾ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਦਾਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਵਸ ਜਾਈਏ। ਦੁੱਧ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਐਸਾ ਰਸ ਘੋਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕਲਚੁਰੀ ਕਾਲ ਦੇ ਮੰਦਰ : ਨਰਮਦਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਰਾਜ ਕਰਣ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨਕਾਲ 1042-1072 ਈਸਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਭਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਚ ਮਠ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਕਰਣ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਹਨ। ਪੰਚ ਮਠ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਘੋਰ ਇਕਾਂਤ ਸਾਧਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦਾ ਮੰਡਪ ਪਿਰਾਮਿਡ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਸਮੂਹ ਦਿਨ ਵਿਚ ਨਿਸਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਅਮਰਕੰਟਕ ਦਾ ਮੌਸਮ ਬੜਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬਨਸਪਤੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਥੋਂ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਧੇਰੇ ਬਨਸਪਤੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇੱਥੇ ਮੀਂਹ ਵੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਅਮਰਕੰਟਕ ਦਾ ਮੌਸਮ ਕਦੋਂ ਕਿਹੜੀ ਕਰਵਟ ਲੈ ਲਵੇ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਵੇਰ ਦੇ ਵੇਲੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਰੇ ਭਰੇ-ਮਹੂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੈਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਮਰਕੰਟਕ ਵਿਚ ਬਿਤਾਇਆ ਸਮਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਭੁੱਲ ਯਾਦ ਬਣ ਕੇ ਰਹੇਗਾ। (ਸਮਾਪਤ)


-ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ।
ਮੋਬਾ: 94647-30770

ਜੋੜ-ਮੇਲੇ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਵੀਂ

ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸਭ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੱਕ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਜਿਸ ਵੀ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਸਣ ਲਾਏ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਲੋਕ ਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਵਿਚ ਵੇਲਾਂ ਹਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹੈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਵੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਵੀਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਿਲਾਂ ਅਤੇ 2200 ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ 1651 ਈ: ਸੰਮਤ 1708 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਚਰਨ ਛੋਹ ਦੁਆਰਾ ਰਮਣੀਕ ਬਣਾਇਆ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਰਹੇ। ਇਥੇ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਾਬਾ ਪਰਜਾਪਤਿ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ, ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਬਚਨਾਂ ਸਦਕਾ ਅੱਜ ਵੀ ਇਥੇ ਵੇਲਾਂ ਹਰੀਆਂ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਇਮਾਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਂਅ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਅਸਥਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ 8 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਮੁੱਖ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਅੱਡਾ ਚੱਗਰਾਂ ਤੋਂ ਲਹਿੰਦੇ ਪਾਸੇ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਇਥੇ ਤਿੰਨੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਧਾਰਮਿਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਦੇ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਹੋਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮਹੱਤਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਦਸਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥੇ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਮਾਹਿਲਪੁਰ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਲੱਧੇਵਾਲ ਅਤੇ ਚਖੰਡ ਸਾਹਿਬ ਬਜਰਾਵਰ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ 1760 ਬਿਕਰਮੀ ਨੂੰ ਪਰਸ ਰਾਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਜਾਬਰ ਖਾਂ ਤੋਂ ਛੁਡਵਾਉਣ ਲਈ ਇਥੇ ਪੁੱਜੇ ਸਨ। ਦੱਖਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਾਸ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਇਥੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਵਰ ਵੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਅਤੇ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤਰਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਜਥੇਦਾਰ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਸਮੂਹ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਤਰਨਾ ਦਲ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵੱਲੋਂ ਸੱਤਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿ ਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ 27 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਤੋਂ ਸਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ 29 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦੇ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹਰੀਆਂ ਵੇਲਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਤਵੀਂ ਵਿਖੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾ ਕੇ ਇਹ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।


-ਚੱਬੇਵਾਲ (ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ)।

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ ਮੁਲਤਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦਪੁਰੀ ਮੰਦਰ

ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਪਹਿਲੇ 10 ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ, ਜੋ ਕਿ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 'ਸੋਨੇ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ' ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਿਰੂਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੰਦਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦਪੁਰੀ ਦੀ ਸਹਜ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਰਾਸਤੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ 'ਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮੰਦਰ ਖੰਡਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਕਾਸਿਮ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੀ ਹਜ਼ਰਤ ਬਹਾਵਲ ਹੱਕ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖ਼ਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਪਾਸ ਮੁਲਤਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਸ ਪ੍ਰਹਲਾਦਪੁਰੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਖੰਡਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਵਿਭਾਗ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਲੋਂ ਇਸ ਸਮਾਰਕ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਐਕਟ 1985 ਦੇ ਅਧੀਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸਮਾਰਕ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਸਾਲ 1992 'ਚ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਵਿਵਾਦ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਇਹ ਐਕਟ ਵੀ ਦੰਗਾਕਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।
ਇਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦਪੁਰੀ ਮੰਦਰ ਜੋ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ, ਮੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਾ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪ, ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਹੋਲੀਕਾ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਭਗਤ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਾਸੋਂ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰੱਖਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਮਾਰ ਸਕੇ ਤੇ ਨਾ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ, ਨਾ ਉਹ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਮਰੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਨਾ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋਵੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਕਿਸੇ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਵਰਦਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਐਨਾ ਹੰਕਾਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਆਪਣੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਜੋ ਕਿ ਪੱਕਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਈ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਕਰਕੇ ਮਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹਿਆ ਪਰ ਹਰ ਵਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਚਮਤਕਾਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਬਚਾਅ ਲਿਆ।
ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ-ਪੀਤੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲੋਹੇ ਦਾ ਖੰਭਾ ਅੱਗ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਗਰਮ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਖ ਕੇ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੇਰਾ ਭਗਵਾਨ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਖੰਭੇ ਨੂੰ ਜੱਫੇ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਵਿਖਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਖੰਭੇ ਨੂੰ ਜੱਫੇ ਵਿਚ ਲੈਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਖੰਭਾ ਚਿੱਥੜੇ-ਚਿੱਥੜੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨਰਸਿੰਘ (ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਰੂਪ) ਅਵਤਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਉਸ ਵਕਤ ਨਾ ਦਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਤ, ਭਾਵ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ 'ਚ ਹਨੇਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾ ਮਹਿਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ, ਭਾਵ ਮਹਲ ਦੀਆਂ ਬਰੂਹਾਂ 'ਚ ਬੈਠੇ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲਿਟਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਹੁੰਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਚੀਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹਿਰਨਕਸ਼ਪ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਚੁੱਕ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਨਰਸਿੰਘ ਅਵਤਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਮੋਬਾ: 9356127771, 7837849764

ਪਿੰਡ ਆਲੀਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜੰਗ

28 ਜਨਵਰੀ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼

ਮੁੱਦਕੀ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਸਭਰਾਵਾਂ ਪਿੰਡ ਕੋਲ ਸਤਲੁਜ 'ਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗਾ ਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦਸਤਾ 50 ਕੁ ਮੀਲ ਉੱਪਰ ਜਾ ਕੇ ਸਤਲੁਜ ਤੋਂ ਪਾਰ ਟੱਪ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਾਪਸ ਲੁਧਿਆਣੇ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਖਿਦੇੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦਾ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਕਮਾਂਡਰ ਗਫ ਜਗਰਾਉਂ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ 'ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਕਰਕੇ ਧਰਮਕੋਟ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਗਫ ਨੇ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮਕੋਟ ਗੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ 17 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਧਰਮਕੋਟ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 20 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਆਪਣੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ-ਬਚਾਉਂਦੇ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚੱਲਿਆ ਪਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਨੇ 21 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਬੱਦੋਵਾਲ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਤੋਂ ਬੰਦੂਕਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਖੋਹ ਲਿਆ।
ਇੱਥੇ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲੜਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜਾਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਵੀਲਰ ਜੋ ਮੁੱਦਕੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਫੱਟੜ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮਕੋਟ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧਾ 23 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਧਵਾਂ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਧਰਮਕੋਟ ਮੁੜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿੰਗਾ-ਟੇਢਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀਲਰ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਬੱਦੋਵਾਲ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਲੀਵਾਲ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਕੈਂਪ ਲਾਇਆ। 24 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਵੀਲਰ ਜਗਰਾਉਂ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ 25 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਬੱਦੋਵਾਲ ਵੀਲਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆ ਮਿਲਿਆ। ਇੰਨੇ ਨੂੰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਆ ਦੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਰ ਸਿਪਾਹੀ ਆ ਰਲੇ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 24 ਹਜ਼ਾਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਕੋਲ 65 ਤੋਪਾਂ ਸਨ ਪਰ ਸਿੱਖ ਕਮਾਂਡਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫ਼ੌਜ 'ਤੇ ਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ, ਨਾ ਹੀ ਫ਼ੌਜ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੀ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਗੈਰ-ਰੈਗੂਲਰ (ਜਾਣੀ ਬੇਕਾਇਦਾ ਫ਼ੌਜੀ ਦਸਤੇ) ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਸਲ ਲੜਨ ਸ਼ਕਤੀ ਖਾਲਸਾ ਪਿਆਦਾ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਇਤਾਲੀਅਨ ਅਹਿਲਕਾਰ ਏਵਟੇਲ ਵਲੋਂ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਮਿਲੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਏਵਟੇਲ ਦੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 4 ਹਜ਼ਾਰ ਸੀ।
ਉਧਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਲਟਨਾਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਲੁਧਿਆਣੇ ਵਿਚ ਉਡੀਕ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਪਹੁੰਚੀਆ ਤਾਂ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਥੱਲੇ 11 ਹਜ਼ਾਰ ਫ਼ੌਜੀ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਆਈ ਪਲਟਨ ਨਾਲ 22 ਗੰਨਾਂ ਤੇ 2 ਵੱਡੀਆਂ ਤੋਪ-ਗੰਨਾਂ ਵੀ ਸਨ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਥੱਲੇ ਗੋਰਖੇ ਵੀ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ 28 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਲੁਧਿਆਣੇ ਤੋਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰਵਾਇਆ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਪੁੜੈਣ ਪਹੁੰਚ ਗਈ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਥੇਹ 'ਤੇ ਬੱਝਿਆ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬੇਟ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਨੇ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਮੋਰਚੇ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੁਝ ਗੰਨਾਂ ਨੂੰ ਬੀੜਿਆ ਤੇ ਕੁਝ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਰਲੇ ਕੰਢੇ ਰੱਖੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੇ ਦਰਿਆਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਪੁਜ਼ੀਸ਼ਨਾਂ ਲਈਆਂ। ਵਿਚਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਸੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਕਿੱਕਰਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭੂੰਦੜੀ ਤੋਂ ਆਲੀਵਾਲ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਡਟ ਗਈਆਂ। 28 ਜਨਵਰੀ, 1846 ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 10 ਵਜੇ ਲੜਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਿੱਖ ਘੋੜਸਵਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀਲਰ ਦੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ 'ਤੇ ਪਹਿਲਾ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਵੀਲਰ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਿਲਸਨ ਦਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਆਇਆ ਤੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਕੁਰੇਟਨ ਨੇ ਵੀ ਵਿਲਸਨ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਚੌਂਕੀਮਾਨ।

ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦੁੱਦੀਨ ਮਸਊਦ ਸ਼ਕਰਗੰਜ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਫ਼ਵਾਇਦਲ-ਫ਼ਵਾਦ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 'ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇਣ ਪਾਰੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਕਿਤਾਬ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸੂਚਨਾ ਸ਼ੇਖ ਨਿਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦੇ ਮੁਬਾਰਕ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਰੰਗ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਵਿਚ ਸਤਿਕਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲੀ ਸੂਚਨਾ ਸਰੋਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅਹਿਮ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ, ਇਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਰਥ, ਸਦਾਚਾਰ ਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮਸਲੇੇ ਬੜੇ ਹੀ ਸਰਲ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਰ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਬੰਦੇ ਲਈ ਸਾਰਥਕ ਹਨ।' (ਪੰਨਾ 3) ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਮੀਰ ਹਸਨ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਬਿਲਾਸ ਸੁਣਦਾ। ਹਜ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਰਮਾਰਥਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੰਸਾਰਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਮੁਰਸ਼ਦ ਦੀ ਜਾਦੂ ਬਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਸਤਾ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਕੀਲ ਕੇ ਬਿਠਾਈ ਰੱਖਦੀ।
ਦਿਲਾਂ ਲਈ ਰਾਹਤ, ਫ਼ਵਾਇਦੁਲ-ਫ਼ਵਾਦ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਬਿਰਤਾਂਤ ਦੇ ਪੰਜ ਭਾਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੋਂ ਬੈਠਕਾਂ ਦਾ ਨਾਂਅ ਦੇ ਕੇ ਉਪ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ 6, ਦੂਜੇ ਵਿਚ 25, ਤੀਜੇ ਵਿਚ 5, ਚੌਥੇ ਵਿਚ 27 ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਵਿਚ 10 ਬੈਠਕਾਂ ਭਾਵ ਕੁਲ 73 ਬੈਠਕਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚੋਂ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਰਹਿਣੀ ਬਹਿਣੀ, ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਪੀਰ ਮੁਰੀਦ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਵਿਚਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਬੈਠਕਾਂ ਡਾਇਰੀ ਵਾਂਗ ਮਿਤੀਬੱਧ ਹਨ, ਜੋ 27 ਜਨਵਰੀ, 1308 ਈ: ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸਤੰਬਰ, 1322 ਈ: ਤੱਕ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਚਰਿੱਤਰ ਚਿਤਰਣ ਹੈ। ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿੰਬ ਬਾਬਾ ਜੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨਾਲ ਐਨ੍ਹ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਸਾਦਾ ਤੇ ਘੱਟ ਖੁਰਾਕ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
ਆਪ ਆਪਣਾ ਰੋਜ਼ਾ ਅਕਸਰ ਸ਼ਰਬਤ ਨਾਲ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਪਿਆਲੇ ਵਿਚ ਸ਼ਰਬਤ ਲਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਪ ਅੱਧਾ ਸ਼ਰਬਤ ਬਲਕਿ ਦੋ ਤਿਹਾਈ ਹਾਜ਼ਰ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਨਮਾਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੋ ਚੋਪੜੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਲਿਆਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਰੋਟੀ ਦੇ ਦੋ ਟੋਟੇ ਕਰਕੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ ਤੇ ਇਕ ਰੋਟੀ ਆਪ ਖਾ ਲੈਂਦੇ (ਪੰਨਾ 54)। ਸੂਫ਼ੀਆਂ ਦੀ ਚਿਸ਼ਤੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਮਦਦ ਲੈਣ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ 'ਚ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਕ ਬੈਠਕ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਨਾਂਅ ਇਕ ਬਾਗ ਤੇ ਕੁਝ ਜ਼ਮੀਨ ਲਵਾਉਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਨਾਸਿਰੁੱਦੀਨ ਨੇ ਚਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਪਟਾ ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਪਰ ਆਪ ਨੇ ਉਹ ਵੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ (ਪੰਨਾ 96-97)। ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਉੱਤੇ ਖਤਮ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਿਆਗੀ ਅਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਗੱਜ-ਵੱਜ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਫ਼ਵਾਇਦੁਲ-ਫ਼ਵਾਦ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੀ ਗੱਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ-'ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਇਆ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੇ ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਵਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਭਾਵੇਂ ਨਮਾਜ਼ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਜਾਪ ਕਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਨ ਕਰੇ, ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਨਾ ਕੋਈ ਜਾਪ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਆ' (ਪੰਨਾ 15)। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਰੇ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਸੂਫ਼ੀ ਫਕੀਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਚਲਦਿਆਂ-ਚਲਦਿਆਂ ਕਈ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਹਰਵਰਦੀ ਸਿਲਸਿਲੇ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਵੀ ਇਕ ਸਤਿਕਾਰਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਨ ਪਰ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਸੀ? ਇਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਬੈਠਕ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚੋਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੇਖ ਬਹਾਉੱਦੀਨ ਜ਼ਕਰੀਆ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਜਣਾ-ਖਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਪਰ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਰਸਾਈ ਸੰਭਵ ਸੀ (ਪੰਨਾ 33)। ਫ਼ਵਾਇਲ-ਫਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਛਾਪਾਂ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਹਸਨ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਉਦੀਨ ਔਲੀਆ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅੰਤਰ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਅਨੁਵਾਦਕ ਨੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਰਾਹਤ ਦੀ ਅੰਤਿਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ 2008 ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।


-ਮੋਬਾ: 98889-39808

ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ

ਸਰਣਿ ਪਏ ਪ੍ਰਭ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁ ਹੋਆ ਕਿਰਪਾਲੁ॥.

ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੫
ਸਰਣਿ ਪਏ ਪ੍ਰਭ ਆਪਣੇ ਗੁਰੁ ਹੋਆ ਕਿਰਪਾਲੁ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਉਪਦੇਸਿਐ ਬਿਨਸੇ ਸਰਬ ਜੰਜਾਲ॥
ਅੰਦਰੁ ਲਗਾ ਰਾਮ ਨਾਮਿ
ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਦਰਿ ਨਿਹਾਲੁ॥ ੧॥
ਮਨ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰ ਸੇਵਾ ਸਾਰੁ॥
ਕਰੇ ਦਇਆ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪਣੀ
ਇਕ ਨਿਮਖ ਨ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੁ॥ ੧॥ ਰਹਾਉ॥
ਗੁਣ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਤ ਗਾਵੀਅਹਿ
ਅਵਗੁਣ ਕਟਣਹਾਰ॥
ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਨ ਸੁਖੁ ਹੋਇ
ਕਰਿ ਡਿਠੇ ਬਿਸਥਾਰ॥
ਸਹਜੇ ਸਿਫਤੀ ਰਤਿਆ
ਭਵਜਲੁ ਉਤਰੇ ਪਾਰਿ॥ ੨॥
ਤੀਰਥ ਵਰਤ ਲਖ ਸੰਜਮਾ
ਪਾਈਐ ਸਾਧੂ ਧੂਰਿ॥
ਲੂਕਿ ਕਮਾਵੈ ਕਿਸ ਤੇ
ਜਾ ਵੇਖੈ ਸਦਾ ਹਦੂਰਿ॥
ਥਾਨ ਥਨੰਤਰਿ ਰਵਿ ਰਹਿਆ
ਪ੍ਰਭੁ ਮੇਰਾ ਭਰਪੂਰਿ॥ ੩॥
ਸਚੁ ਪਾਤਿਸਾਹੀ ਅਮਰੁ ਸਚੁ
ਸਚੇ ਸਾਚਾ ਥਾਨੁ॥
ਸਚੀ ਕੁਦਰਤਿ ਧਾਰੀਅਨੁ
ਸਚਿ ਸਿਰਜਿਓਨੁ ਜਹਾਨੁ॥
ਨਾਨਕ ਜਪੀਐ ਸਚੁ ਨਾਮੁ
ਹਉ ਸਦਾ ਸਦਾ ਕੁਰਬਾਨੁ॥ ੪॥ ੧੬॥ ੮੬॥
(ਅੰਗ 48)
ਪਦ ਅਰਥ : ਹੋਆ ਕਿਰਪਾਲੁ-ਦਇਆਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਣਿ ਪਏ-ਸਰਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰ ਕੈ ਉਪਦੇਸਿਐ-ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ। ਜੰਜਾਲ-ਬੰਧਨ। ਸਰਬ ਜੰਜਾਲ-ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ, ਸਾਰੇ ਜੰਜਾਲ। ਬਿਨਸੇ-ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੁ-ਹਿਰਦਾ, ਮਨ। ਲਗਾ-ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਦਰਿ-ਅਮਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ। ਨਿਹਾਲੁ-ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਾਰੁ-ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖ, ਯਾਦ ਰੱਖ। ਨਿਮਖ-ਅੱਖ ਝਮਕਣ ਜਿੰਨਾ ਸਮਾਂ। ਨ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰੁ-ਮਨ ਤੋਂ ਨਾ ਭੁਲਾ। ਅਵਗੁਣ-ਔਗੁਣ। ਅਵਗੁਣ ਕਟਣਹਾਰ-ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕਰਿ ਡਿਠੇ ਬਿਸਥਾਰ-(ਮਾਇਆ ਦੇ) ਸਾਰੇ ਅਡੰਬਰ ਕਰਕੇ ਦੇਖ ਲਏ ਹਨ। ਸਹਜੇ-ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ। ਸਿਫਤੀ-(ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ) ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਵਿਚ। ਰਤਿਆ-ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਟਿਕਣ ਨਾਲ। ਭਵਜਲੁ-ਸੰਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰ। ਉਤਰੇ ਪਾਰਿ-ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਈਦਾ ਹੈ।
ਲਖ ਸੰਜਮਾ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਧਨ। ਲੂਕਿ-ਲੁਕ ਕੇ। ਕਮਾਵੈ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਦਾ ਹਦੂਰਿ-ਸਦਾ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾਜ਼ਰ ਹੈ। ਵੇਖੈ-ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਥਾਨ ਥਨੰਤਰਿ-ਸਭ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ। ਰਵਿ ਰਹਿਆ-ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਭਰਪੂਰਿ-ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ। ਸਚੁ-ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ। ਅਮਰੁ ਸਚੁ-ਹੁਕਮ ਅਟੱਲ ਹੈ। ਸਚਾ ਥਾਨੁ-(ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ) ਸਥਾਨ ਵੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸਚੀ ਕੁਦਰਤ ਧਾਰੀਅਨੁ-ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਸੱਚੀ ਹੈ। ਸਿਰਜਿਓਨੁ ਜਹਾਨੁ-ਜੋ ਜਗਤ ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ।
ਜੀਵ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦਾ ਲਾਹਾ (ਲਾਭ) ਲੈਣ ਲਈ ਸੀ ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰ ਇਥੇ ਆ ਕੇ (ਮਾਇਕ ਧੰਦਿਆਂ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ) ਖੱਜਲ-ਖੁਆਰੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਜ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ-
ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੂੰ ਆਇਆ ਲਾਹਾ ਲੈਣਿ
ਲਗਾ ਕਿਤੁ ਕੁਫਕੜੇ
ਸਭ ਮੁਕਦੀ ਚਲੀ ਰੈਣਿ॥
(ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੫, ਅੰਗ 43)
ਕੁਫਕੜੇ-ਖੱਜਲ ਖੁਆਰੀ ਦੇ ਕੰਮ। ਰੈਣਿ-ਰਾਤ, ਜੀਵਨ ਰੂਪੀ ਰਾਤ।
ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ (ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ) ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ-
ਗੋਬਿੰਦ ਗੁਣ ਗਾਵਣ ਲਾਗੇ॥
ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਅਨਦਿਨੁ ਜਾਗੇ॥
ਹਰਿ ਰੰਗਿ ਜਾਗੇ ਪਾਪ ਭਾਗੇ
ਮਿਲੇ ਸੰਤ ਪਿਆਰਿਆ॥
(ਅੰਗ 778)
ਅਨਦਿਨੁ-ਰਾਤ ਦਿਨ, ਹਰ ਵੇਲੇ, ਸਦਾ।
ਗੁਰੂ ਦੀ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਅਜਿਹੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਸੰਵਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ-
ਗੁਰ ਚਰਣ ਲਾਗੇ ਭਰਮ ਭਾਗੇ
ਕਾਰਜ ਸਗਲ ਸਵਾਰਿਆ॥ (ਅੰਗ 778)
ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ ਕਿ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ-
ਤਿਸ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਸਚੁ
ਮੰਤ੍ਰੁ ਗੁਰ ਮਨਿ ਧਰੈ॥ (ਅੰਗ 958)
ਸਚੁ-ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੰਤ੍ਰੁ-ਉਪਦੇਸ਼, ਸਿੱਖਿਆ। ਮਨਿ ਧਰੈ-ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ : ਜਿਸ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾਲਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਰਨੀ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੰਜਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਲੱਗਿਆ (ਜੁੜਿਆ) ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਮਰ (ਮਿਹਰ) ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ, ਸਤਿਗੁਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੀ ਰੱਖ ਭਾਵ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਸਾਈ ਰੱਖ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇਰੇ 'ਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਅੱਖ ਝਪਕਣ ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵੀ ਮਨ ਤੋਂ ਨਾ ਵਿਸਾਰ ਭਾਵ ਨਾ ਭੁਲਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਗਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣ ਕੱਟੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸਾਧੂ ਜਨਾਂ ਦੀ ਚਰਨ ਧੂੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੀਰਥ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ, ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਕਰਨ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ (ਲੱਖਾਂ) ਉਦਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਭਾਈ, ਜਦੋਂ ਹਾਜ਼ਰ-ਨਾਜ਼ਰ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤੂੰ ਫਿਰ ਕਿਸ ਤੋਂ ਲੁਕ ਕੇ (ਬੁਰੇ) ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਭਨੀਂ ਥਾਈਂ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਚੀ ਹੋਈ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਸਦਾ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਇਹ ਜਗਤ ਵੀ।
ਪੰਚਮ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ ਕਿ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਸਦਾ ਕੁਰਬਾਨ (ਸਦਕੇ) ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।


-217-ਆਰ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਜਲੰਧਰ।

ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ

ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣੋ

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾ ਤਾਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪਰ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਦੇਖ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਡੀ ਇਹ ਵੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਸੰਸਾਰਕ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਜਾਈਏ, ਜਿਥੇ ਦੁੱਖ-ਤਕਲੀਫ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਅਨੰਦ ਹੀ ਅਨੰਦ ਹੋਵੇ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਗਿਆਨਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਭ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣੋ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਪਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਲੋਕੀਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਨ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰ ਲੱਗ ਤੁਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਗੁਰੂ ਇਸ ਨਸ਼ਵਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਾ ਸਕਦੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸਾ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਮਗਰ ਨਾ ਲੱਗੋ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪਛਾਣੋ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲੋ।


-ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ, ਜਲੰਧਰ।
ਮੋਬਾ: 94175-50741

ਯਾਤਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਆਸਤ ਬੀਕਾਨੇਰ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੂਪ ਮਹਿਲ ਵੀ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਹੈੱਡਕੁਆਟਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਛੱਤ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਇਟਾਲੀਅਨ ਟਾਇਲਾਂ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਕਈ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੀ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਹਰ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦਿਲ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਦੇ ਖੰਭੇ ਵੀ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਅਤੇ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬਾਰੀਕ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਥਿਤ ਫੁੱਲ ਮਹਿਲ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਰਾਏ ਸਿੰਘ ਨੇ 1771 ਤੋਂ 1668 ਤੱਕ ਸ਼ਾਸਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 1887 ਤੋਂ 1943 ਤੱਕ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਨੇ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਗੰਗਾ ਮਹਿਲਾ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਹਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸੋਹਣਾ ਕਮਰਾ ਚੰਦਰ ਮਹਿਲ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਾਹੀ ਬੈੱਡਰੂਮ ਵਿਚ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਲੰਘ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਹੀ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਿਲ ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਮੋਬਾ: 94638-19174

ਦਸਵੰਧ: ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਹੋਲੇ-ਮਹੱਲੇ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ-ਮੇਲਿਆਂ ਦੇ ਅਵਸਰ 'ਤੇ 50-50 ਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਛਬੀਲਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਸਿੱਧ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਲੰਗਰ ਦੀ ਮਰਿਯਾਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ ਪਰ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਲੰਗਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ। ਰੱਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਜਾਉਣਾ ਲੰਗਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦਾਂ ਲਈ ਹਰ ਵਕਤ ਤਤਪਰ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਹੈ। ਬਸ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ, ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਤੇ ਲੰਮੇਰੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ।
ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਿੱਖ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਕ ਗ਼ਰੀਬ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ/ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਖਵਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਗ਼ਰੀਬ/ਲੋੜਵੰਦ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ-ਲਿਖਾ ਕੇ, ਖੁਦ ਰੋਟੀ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਦੇਈਏ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਫ਼ਲ ਕਿੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਸੀਂ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰੋ: ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਸਦਕਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵੀ ਵਿਰਲੀਆਂ ਹੀ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜੋ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚੋਲਾ ਤਾਂ ਹਰ ਸੰਗਰਾਂਦ 'ਤੇ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਰਲੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਇਹ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਸ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ ਸਾਡੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਲਈ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਨ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰਤਮੰਦ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੇਰੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਚਦਿਆਂ ਇਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ। ਲੋਕ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਮਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਮੁਢਲਾ ਫਰਜ਼ ਜਾਣਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਕਾਰਜ ਵਿਚੇ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਦਸਵੰਧ ਲਾਹੌਰ ਭੇਜਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਬਚਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਖੁਦ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲਾਹੌਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੱਥੀਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਸੂਲ ਸਿੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਮੋਬਾ: 8283838323

ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦਾ ਸ਼ਹਾਦਤ ਸਥਾਨ ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ

ਸ਼ਹੀਦ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਗਵਾਹੀ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਮਰਨ ਵਾਲਾ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੌਮ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਂਅ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਗਊ-ਗਰੀਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਖ਼ਾਤਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੱਜ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪਿੰਡ ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਖੇ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ ਮੈਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦਾਸ ਸਮਝ ਕੇ ਭੁਲੇਖਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਪਿੰਡ ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਵਿਖੇ ਹੋਈ, ਜਦਕਿ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦਾਸ ਨੂੰ 11 ਨਵੰਬਰ, 1675 ਭਾਵ ਸਤਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੌਰਾਨ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਖਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਆਪ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਕੈਲਾਸ਼ ਸੀ। ਕੈਲਾਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ ਬਤੀ, ਜਤੀ, ਆਂਸ਼ੂਪਾਲ, ਮਤੀ ਅਤੇ ਕਤੀ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਪਿੰਡ ਇੱਟਾਂਬੱਧੀ ਵਿਖੇ ਬੀਬੀ ਸੰਪੂਰਨੀ ਨਾਲ ਤੈਅ ਹੋਈ। ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਜਦੋਂ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡ ਇੱਟਾਂਬੱਧੀ ਗਏ ਸੀ ਤਾਂ ਜਦੋਂ ਪੰਡਤ ਵਲੋਂ ਬੇਦੀ ਲਾਵਾਂ ਦੀ ਰਸਮ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਔਰਤ ਰੋਂਦੀ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਆ ਕੇ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਰੌਲਾ ਪਾ ਕੇ ਪੁਕਾਰਨ ਲੱਗੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵਿਆਹ ਕਰਾ ਰਹੇ ਹੋ, ਤੂੰ ਕਾਹਦਾ ਰਾਜਪੂਤ ਐਂ? ਉਧਰ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਲੁੱਟਮਾਰ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਈਆਂ ਵੀ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਠੇ ਤੇ ਲਾਵਾਂ ਵਿਚੇ ਹੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕੁਝ ਬਰਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ ਤੇ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਿੰਡ ਡਰੋਲੀ ਕਲਾਂ ਜਾ ਕੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪ ਸੀਸ ਤਲੀ 'ਤੇ ਟਿਕਾਅ ਕੇ ਲੜਦੇ ਰਹੇ। ਏਨੇ ਚਿਰ ਨੂੰ ਜੰਡ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਥੱਲੇ ਪਾਥੀਆਂ ਪੱਥ ਰਹੀ ਔਰਤ ਨੇ ਰੌਲਾ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਸੀਸ ਧੜ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਨਾ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦੇਰ ਸੀ ਕਿ ਬਾਬਾ ਮਤੀ ਦਾ ਧੜ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਹਰ ਸਾਲ 23 ਜਨਵਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ, ਵਿਸਾਖੀ, ਮਾਘੀ, ਛੇ ਭਾਦੋਂ, ਸੰਗਰਾਂਦ, ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੜੀਵਾਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਭੋਗ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਆ ਕੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।


-ਮੋਬਾ: 98722-36331

ਪੰਥ ਦੇ ਗਾਥਾਮਈ ਸੂਰਮੇ, ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ-ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ 9 ਜਨਵਰੀ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਛੋਟਾ ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਮਾਰਚ, 1746 ਈ: ਵਿਚ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਹਨੂੰਵਾਨ ਦੇ ਛੰਬਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਘੇਰਾ ਲੰਬਾ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਕ ਦਿਨ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਿਆ ਕਿ ਮਰਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਧਾ ਲਖਪਤ ਰਾਏ 'ਤੇ ਹੀ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਲਲਕਾਰਾ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿੱਖ ਲਖਪਤ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ 'ਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਬੜੀ ਲਹੂ-ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਲੜਦਾ-ਲੜਦਾ ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਲਖਪਤ ਰਾਏ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹਰਭਜ ਰਾਏ, ਯਾਹੀਆ ਖਾਨ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਾਹਰ ਖਾਨ ਆਦਿ ਕਈ ਸੂਰਮੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਸ: ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਸਰਦਾਰ ਆ ਗਏ। ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਰਭਜ ਰਾਏ, ਨਾਹਰ ਖਾਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਬਖਸ਼ ਫੌਜਦਾਰ ਰਸੂਲ ਨਗਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਜਰਨੈਲ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ (ਡਾ: ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ)।
ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਜੰਬੂਰਚੇ ਦਾ ਇਕ ਗੋਲਾ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੱਤ 'ਤੇ ਆਣ ਵੱਜਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੱਟ ਤੋਂ ਲੱਤ ਟੁੱਟ ਗਈ। ਪਰ ਜੰਗ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਨੇ ਦਰਦ ਨਾ ਜਾਣੀ। ਉਸ ਨੇ ਪੱਗ ਪਾੜ ਕੇ ਲੱਤ ਹੰਨ੍ਹੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ। ਘੱਲੂਘਾਰਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦਾ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਜਾ ਉੱਤਰਿਆ। ਉਥੇ ਹਕੀਮ ਤੋਂ ਲੱਤ ਬੰਨ੍ਹਵਾਈ ਤੇ 6-7 ਮਹੀਨੇ ਮੰਜੇ 'ਤੇ ਪਿਆ ਰਿਹਾ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਪੰਡੋਰੀ ਸਿੱਧਵਾਂ। ਮੋਬਾ: 98151-24449

ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ

ਗੁਰੂ ਲਾਧੋ ਰੇ
ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ

ਲੇਖਕ : ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਲੇਖਕ ਖੁਦ
ਮੁੱਲ : 150 ਰੁਪਏ, ਸਫੇ : 104
ਸੰਪਰਕ : 98156-26658


ਹਥਲੀ ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਮਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਟਾਂਡਾ ਦੀ ਖੋਜ ਭਰਪੂਰ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਹਿਮ ਪਾਤਰ ਬਾਬਾ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿਆਂ, ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ, ਹੁਕਮਨਾਮਿਆਂ ਤੇ ਕੁਰਸੀਨਾਮਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਕੇ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਜਾਨਣ ਦਾ ਸਫ਼ਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚੋਂ ਨੇਸਤੋ ਨਾਬੂਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਕੌਮਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਤ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਗੌਰਵਮਈ ਪੈਗ਼ਾਮ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਜੀਵਨ, ਸੱਚੇ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਲੱਭਾ, ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਬੰਦਰਗਾਹਾਂ, ਕੁਰਸੀਨਾਮੇ, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਗਿਆਨੀ ਗਰਜਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਖੋਜ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼, ਪ੍ਰੋ: ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਘੱਗਾ ਦੇ ਵਿਚਾਰ, 22 ਮੰਜੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜਾ, ਤੀਜੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹਿਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ 22 ਮੰਜੀਆਂ, ਜੋ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਮਿਥਿਹਾਸ ਨਾ ਬਣਾਓ ਭਰਾਵੋ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ, ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਦਾ ਅਸਲ ਇਲਾਕਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਵਪਾਰਕ ਕਾਰੋਬਾਰ ਟਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਬੇੜਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬੰਦਰਗਾਹ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੇਖਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪਾਠਕ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਲੇਰ, ਬਹਾਦਰ ਸਿਰਲੱਥ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼ ਹੀ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਦੇ ਹਨ। ਲੇਖਕ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਭਾਈ ਮੱਖਣ ਸ਼ਾਹ ਲੁਬਾਣਾ ਵਲੋਂ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ।


-ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਜੌਹਲ
ਮੋਬਾ: 98143-24040

ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਤਲਾਸ਼

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਰ ਦੌਰ ਵਿਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਈ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਸਬੰਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਮਕਸਦਾਂ ਅਥਵਾ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਨ-ਰੂਪੀ ਯਤਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣਗੇ, ਓਨੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਾਕਾਰਾਤਮਕ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਨੀਯਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 1708-1716, 1734-1799, 1870-1920, 1920-1947 ਅਤੇ 1950-1970 ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੰਮੇ 262 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵਕਫ਼ੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਸ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਲੰਮੀ ਗਾਥਾ ਸਿੱਖ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ।
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋਣਗੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸਬੰਧਤ ਆਗੂਆਂ ਵਲੋਂ ਠੀਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਨੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 1708-1970 ਤੱਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਾਂ ਪੜਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਤਰਾਵਾਂ-ਚੜ੍ਹਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਮਕਸਦ ਨੀਯਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗ੍ਰਾਫ਼ ਸਿਰਜਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੋਏਗਾ। ਜਦੋਂ ਕੌਮਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਰਾਸਤ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਹਰ ਪਲ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਉਦੋਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਪਣਾਉਣਾ ਦਿਸ਼ਾ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
1970 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸੱਤਾਧਾਰੀ ਪਰਿਵਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਵਰਗ ਵਜੋਂ ਸੱਤਾ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਸਿੱਖ ਹਲਕਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਸੱਤਾ, ਸੱਤਾ ਲਈ ਸੀ ਜਾਂ ਇਸ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਾਸਫੀ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ, ਸੱਤਾ ਲਈ ਹੀ ਹੰਢਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ 'ਮਾਨਸਿਕ ਡੱਬੇ' ਵਾਂਗ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸਮਾਨ ਵੀ ਛੋਟਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1967 ਤੋਂ 2017 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਉੱਤੇ 25 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ 19 ਸਾਲ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜ ਸੱਤਾ, ਕੇਵਲ ਸੱਤਾ ਲਈ ਹੰਢਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੇ ਮਕਸਦਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਰਕੇ ਰੱਖ ਸਕੀ ਹੈ।
ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਉਤਪਤੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਕਰਮ ਹੇਠ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਕੇਂਦਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਖ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿਚ ਹਰ ਪਲ ਵਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। 1920-25 ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਨਤਾ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੋ ਕੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਆਪਣੀ 100 ਸਾਲਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੀ ਦੂਸਰਾ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਲਗਪਗ ਇਸੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਥ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ 100 ਸਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਬਾਦਲ ਦੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਕਈ ਬਦਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇ। ਅਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅੰਦਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਕਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਬੱਝਵੇਂ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪੰਥ ਲਈ ਨਵੀਂ ਸੁਚੇਤ, ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਭਵਿੱਖ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਨਵੀਂ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕੀ। ਪੰਜਾਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਤਿੰਨ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾਵਾਨ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਦਲਵਾਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਬਦਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। ਨਤੀਜਾ, ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤਿੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨ ਪਰਿਪੂਰਨਤਾ ਅਤੇ ਖੜ੍ਹੋਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਸਬੰਧੀ ਇਕ ਰਹੱਸਮਈ ਚੁੱਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚੋਂ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਤਲਾਸ਼ਣ ਲਈ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕੁਝ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੰਚ ਪੰਥ ਨੂੰ ਬਣਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਥ ਦੇ ਸੁਹਿਰਦ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਬੈਠੇ ਸਿੱਖ ਆਪਸੀ ਤਾਲਮੇਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਥਕ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਨੀਤੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰੀਆਂ ਸਬੰਧਤ ਧਿਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਲੈਣ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆਂ 310 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੁਲਾਂ ਹੇਠਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਵਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਪੰਥ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾਈ ਗੁੱਟਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕਈ ਮਾਡਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਪਰ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਿਆ। ਗੁਰੂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਮਾਡਲ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗਰਦਿਸ਼ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰਬੱਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਭਾਵੇਂ ਨਾ ਵੀ ਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਪਰ ਪੰਥ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਅਗਵਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਮਾਡਲ ਤਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੀਆਂ 4-5 ਸਦੀਆਂ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਣੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨ ਅਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ 'ਥਕਾਵਟ' ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਸੱਤਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਮੇਤ ਵਿੱਦਿਅਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਡਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਜੋ ਪ੍ਰਚੱਲਿਤ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ, ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ, ਪੂੰਜੀਵਾਦ, ਸਮਾਜਵਾਦ, ਸਾਮਵਾਦ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇਸਲਾਮਿਕ ਸ਼ਰੀਅਤ ਦੇ ਵੀ ਬਦਲ ਬਣ ਸਕਣ। ਯਕੀਨਨ ਇਹ ਉਹ ਦਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਉਸਾਰੂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰ ਸਕੇਗੀ।
ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸ ਦੇ ਮਕਸਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪ੍ਰਥਾਇ ਬਹੁਪਰਤੀ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਸੰਸਥਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਦਿੱਲੀ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿਚ ਉਦੇਸ਼ਾਤਮਕ ਸੁਧਾਰ, ਚੋਣ ਸੁਧਾਰ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਸੁਧਾਰ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੁਧਾਰ, ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਬੰਧੀ ਸੁਧਾਰ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਸੁਧਾਰ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਧਾਰ, ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਨਿਸਚਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਵੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਮਿਆਰਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਨਵੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾ-ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮਿਆਰ ਮਿੱਥੇ ਜਾਣ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ, ਨਿਯੁਕਤੀ, ਅਧਿਕਾਰ ਖੇਤਰ, ਕਾਰਜ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਸਬੰਧੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭੂਮਿਕਾ ਆਦਿ ਪ੍ਰਥਾਇ ਸਰਵ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਚੋਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਆਦਿ ਮੰਚਾਂ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਇਕ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਕਾਰਨ ਮੰਚ ਤੋਂ ਲਾਂਭੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਚ ਆਗੂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹਨ ਪਰ ਸਰਬ-ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਆਗੂ ਅਤੇ ਆਗੂ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਕਾਲ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੰਥ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਲ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਵੀ ਹੰਢਾਅ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਸਿੰਚਿਤ ਰਹਿਣੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਆਗੂ ਚਿਹਰੇ ਅਜਿਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਆਪਣੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦੇ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਜਿੰਨੀ ਛੇਤੀ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਓਨੀ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਛਾਇਆ ਧੁੰਦਲਕਾ ਛੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਕ ਵਾਰ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਯਤਨ ਅਤੇ ਮੁੱਦੇ ਸੁਤੇਸਿੱਧ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਜਾਣਗੇ।
ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਨਾ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਪੰਥ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਸ ਹਨ। ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ਼ ਦਾ ਇਹ ਸਰਗੁਣ ਤਖ਼ਤ, ਇਸ ਆਸ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਨਵੇਂ ਦਿਸਹੱਦੇ ਸਿਰਜੇਗਾ, ਇਹ ਆਸ ਤਾਂ ਬਣੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।


-ਮੁਖੀ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ਼ ਐਡਵਾਂਸ ਸਿੱਖ ਸਟੱਡੀਜ਼, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ। ਮੋਬਾ: 98725-91713

ਦੋ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ-ਅਮਰਕੰਟਕ

ਜਦੋਂ ਐਨ.ਸੀ.ਸੀ. ਦੇ ਇਕ ਟਰੈਕਿੰਗ ਕੈਂਪ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੈਡਿਟਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਕ ਸ਼ਹਿਰ ਅਮਰਕੰਟਕ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਤਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅੱਠ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਨਾ ਭੁੱਲਣਯੋਗ ਯਾਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਮਨ ਅੱਜ ਵੀ ਰੁਮਾਂਚਿਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਹਵਾਈ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡਾ ਜੱਬਲਪੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਥੋਂ 250 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਰੇਲ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਦਾ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੈਂਡਰਾ ਰੋਡ ਹੈ, ਜੋ ਇਥੋਂ 35 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਹੈ। ਸੜਕ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਪੈਂਡਰਾ ਰੋਡ, ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਅਤੇ ਸ਼ਹਡੋਲ ਤੋਂ ਵੀ ਇੱਥੇ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੈਕਾਲ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਅਮਰਕੰਟਕ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਨੂਪਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਹਾੜੀ ਸ਼ਖਾਵਾਂ ਵਿੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੱਤਪੁੜਾ ਦਾ ਮੇਲ ਵੀ ਹੰਦਾ ਹੈ। ਟੀਕ ਅਤੇ ਮਹੂਆ ਦੇ ਸੰਘਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਇਹ ਖੇਤਰ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਉਤਪਤੀ ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ (ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ) ਵਿਚ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵਗਣ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕਥਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਜੋ ਰੇਵਾ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਮੈਖਲ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਲਈ ਗੁਲਬਕਾਵਲੀ ਦੇ ਫੁੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਵੇਗਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਨਰਮਦਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੋਨਭਦਰ ਇਹ ਫੁੱਲ ਲੈ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਆਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।
ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਨਰਮਦਾ ਕਦੇ ਸੋਨਭਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਾਸੀ ਜੁਹਿਲਾ ਹੱਥ ਸੋਨਭਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਜੁਹਿਲਾ ਨੇ ਨਰਮਦਾ ਤੋਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਸੋਨਭਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚਲੀ ਗਈ। ਸੋਨਭਦਰ ਨੇ ਜੁਹਿਲਾ ਨੂੰ ਹੀ ਨਰਮਦਾ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇਜ਼ਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਜੁਹਿਲਾ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵੀ ਬਦਲ ਗਈ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਨਭਦਰ ਦੇ ਪਿਆਰ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਨਾ ਸਕੀ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਜਦੋਂ ਜੁਹਿਲਾ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਈ ਤਾਂ ਨਰਮਦਾ ਖੁਦ ਸੋਨਭਦਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਚੱਲ ਪਈ। ਉਥੇ ਜੁਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸੋਨਭਦਰ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਵੇਖ ਕੇ ਨਰਮਦਾ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਕੁਆਰੀ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਈ। ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਨਰਮਦਾ ਸੋਨ ਨਦੀ ਦੇ ਉਲਟ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਹੀ ਇਕ ਇਕੱਲੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਪੂਰਬ ਤੋਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਖਾੜੀ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਰਮਦਾ ਅਰਬ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਆਮ ਵਸੋਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਈ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਂ ਦਾ ਤਪ ਸਥਾਨ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਮਾਨਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਥਾਨ ਕਪਿਲ ਮੁਨੀ, ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦਾ ਵੀ ਤਪ ਸਥਾਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਬੀਰ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ ਛੁਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੱਬਲਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰੁਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਇਸ ਸਥਾਨ 'ਤੇ ਇਕ ਖੂਬਸੂਰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਧਾਮ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਮਰਕੰਟਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਪੌਦਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਕਾਇਦਾ ਇਕ ਹਰਬਲ ਪਾਰਕ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਪੌਦੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਸ ਬਿਮਾਰੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੋਰਡ ਵੀ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਮਰਕੰਟਕ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਸੋਨ ਨਦੀ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਚਮਤਕਾਰ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਨਰਮਦਾ ਅਤੇ ਸੋਨ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ 1065 ਮੀਟਰ ਉੱਚੇ ਪਠਾਰ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਅਮਰਕੰਟਕ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹੈ ਪਰ ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ, ਪਾਤਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ, ਮਾਈ ਕੀ ਬਗੀਆ, ਸੋਨਮੁੰਡਾ, ਕਬੀਰ ਚਬੂਤਰਾ, ਕਪਿਲ ਧਾਰਾ ਇਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕੇਂਦਰ ਹਨ।
ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ : ਜਿਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਨਰਮਦਾ ਕੁੰਡ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਮੰਦਰ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਨਰਮਦਾ ਮੰਦਰ, ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ, ਗੋਰਖਨਾਥ ਮੰਦਰ, ਦੁਰਗਾ ਮੰਦਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਰਮਦਾ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਗਦੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਇਕ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਮੰਦਰ ਆਉਣ ਦਾ ਪੁੰਨ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੇਠੋਂ ਰੇਂਗ ਕੇ ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਇਸ ਹਾਥੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦੇ, ਇਸ ਡਰ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਤਾਂ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਦੇ ਬਾਹਰੋਂ ਹੀ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਰਹੇ ਸਨ। (ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਮੁਕੇਰੀਆਂ। ਮੋਬਾ: 94647-30770

ਯਾਤਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ

ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਿਆਸਤ ਬੀਕਾਨੇਰ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ
ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਧਾਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਲ ਬਲੂਆ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਫਾਰਸੀ ਦੀਆਂ ਕਈ ਦੁਰਲੱਭ ਪਾਂਡੂਲਿੱਪੀਆ ਮਿਲ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਨੂੰ 1961 ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਮਹਾਰਾਜਾ ਡਾਕਟਰ ਕਰਨੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹੀ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਕੀਮਤੀ ਖਰੜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ਼ਾਹੀ ਗਹਿਣੇ, ਸ਼ਾਹੀ ਫਰਮਾਨ, ਗੈਲਰੀ ਤੇ ਰੀਤੀ ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੇਂਟਿੰਗਾਂ ਵੀ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਣੇ ਬਾਦਲ ਮਹਿਲ, ਗੰਗਾ ਮਹਿਲ, ਫੁੱਲ ਮਹਿਲ, ਅਨੂਪ ਮਹਿਲ ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਾਦਲ ਮਹਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚਾਈ ਉੱਪਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਦਲ ਮਹਿਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਦਲ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਤਾਜ਼ੀ ਹਵਾ ਦੇ ਬੁੱਲੇ ਸਭ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਆਸਮਾਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਬੱਦਲ ਉੱਪਰ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆ ਗਏ ਹੋਈਏ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣਾਏ ਗਏ ਅਸਮਾਨੀ ਰੰਗ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੱਦਲ ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਬਣੇ ਇਹ ਅਸਮਾਨੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਬੱਦਲ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ੇਖਾਵਟੀ ਦੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਬੀਕਾਨੇਰ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਬਾਦਲ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬੀਕਾਨੇਰ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਚੋਹਲ-ਮੋਹਲ ਵੀ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ।
ਜੂਨਾਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਫੁੱਲ ਮਹਿਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਿਲ ਵਿਚ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਝੂਲਾ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ੋਭਾ ਬਿਖੇਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਝੂਲੇ ਨੂੰ ਟੰਗਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੁੰਡੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਚਿੱਤਰ, ਗਹਿਣੇ, ਹਥਿਆਰ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਅਸਲ ਵਿਚ ਤੁਰਕੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅੰਦਰ ਦੇ ਵੱਲ ਕੁਝ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਮੋਬਾ: 9463819174

ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ

ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਪੋਹ ਮਹੀਨੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲਿ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਹਿ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਿਦਕੀ ਮਾਂ, ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪੂਰਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਤਾਲੀਮ ਦਾ ਹੀ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਏਨੇ ਮਹਾਨ ਨਿਕਲੇ ਸਨ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਔਰਤ ਸੀ, ਜੋ ਆਪ ਸ਼ਹੀਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਸ਼ਹੀਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ), ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ), ਪੋਤਰੇ ਸ਼ਹੀਦ (ਚਾਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ), ਭਰਾ ਸ਼ਹੀਦ (ਕਿਰਪਾਲ ਚੰਦ ਜੀ) ਅਤੇ ਨਨੋਤਰੇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਵੀਰੋ ਜੀ ਦੇ ਪੰਜ ਪੁੱਤਰ : ਸੰਘੋਸ਼ਾਹ ਜੀ, ਗੁਲਾਬ ਚੰਦ ਜੀ, ਜੀਤ ਮੱਲ ਜੀ, ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਜੀ ਅਤੇ ਮੋਹਰੀ ਚੰਦ ਜੀ) ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1619 ਵਿਚ (ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤਰੀਕ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਵੀ ਹਨ) ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ (ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਅਨਿੰਨ ਸੇਵਕ) ਪਿਤਾ ਲਾਲ ਚੰਦ (ਸੁਭੀਖੀਏ ਖੱਤਰੀ) ਦੇ ਘਰ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ (ਜਲੰਧਰ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਛੇਵੀਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਸਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਸੂਰਜ ਮੱਲ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਪਹੁੰਚੇ, ਬੀਬੀ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਨੇ ਬਰਾਤ ਵਿਚ ਆਏ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਤਾਂ ਆਪਮੁਹਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਪੁੱਤਰੀ ਗੁਜਰੀ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਵਰ ਬਹੁਤ ਜਚਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਵਕਤ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਨੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਬਿਰਧ ਅਵਸਥਾ 'ਚ ਸਨ, ਨੂੰ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤਤਕਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ। ਸੰਨ 1632 ਵਿਚ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਉਪਰੰਤ ਭਾਈ ਲਾਲ ਚੰਦ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਬਿਸ਼ਨ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਾਪਿਆਂ ਵਾਲਾ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਤੀ ਦੀ ਹਰ ਸਮੇਂ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੱਤੀ-
ਪਤਿ ਸਮ ਈਸ ਪਛਾਨ ਕੈ ਤੈ ਪੁਤਰੀ ਕਰ ਸੇਵਾ।
ਪਤਿ ਪਰਮੇਸਰ ਜਾਨੀਏ, ਔਰ ਤੁਛ ਲਖ ਟੇਵਾ।'
(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ) ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਇਹ ਜੋੜੀ ਆਪ ਸੁੰਦਰਤਾ 'ਚ ਡੁਬੋ ਘੜੀ ਹੈ-
ਕਹਿ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੋਰੀ। ਬਿਧ ਰਚੀ ਰੁਚਿਰ ਰੁਚਿ ਬੋਰੀ।'
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸਿਕ ਬੈਰਾਗੀ ਪਤੀ-ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਅਥਾਹ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤਾਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਅਥਾਹ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਬਾਬੇ ਬਕਾਲੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਜਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ) ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਿਹਾਰ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਆਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਆਦਿ ਸੂਬਿਆਂ 'ਚ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਅਕਸਰ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਪਰ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਕੱਲੇ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਤਾਂ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਲੋਂ ਕਦੇ ਉਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਉਪਰੰਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਅਥਾਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਕੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਖੁਦ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਦਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਦੌਰੇ 'ਤੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੰਜਾਬ ਚਲੇ ਗਏ ਪਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਪਟਨਾ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਉਸ ਵਕਤ ਮਾਤਾ ਜੀ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਸਾਲ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਰਹਿਬਰ, ਮਹਾਨ ਦਾਨੀ, ਕਵੀ, ਫਕੀਰ, ਜੁਝਾਰੂ ਅਤੇ ਸੰਤ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪੂਰਨ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਕਿੰਨੀ ਮਹਾਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ੁਦ ਕਰਦੇ ਹਨ-
'ਤਾਤ ਮਾਤ ਮੁਰ ਅਲਖ ਅਰਾਧਾ॥
ਬਹੂ ਬਿਧਿ ਜੋਗ ਸਾਧਨਾ ਸਾਧਾ॥ ੩॥'
'ਕੀਨੀ ਅਨਿਕ ਭਾਂਤਿ ਤਨ ਰੱਛਾ॥ ਦੀਨੀ ਭਾਂਤਿ ਭਾਂਤਿ ਕੀ ਸਿੱਛਾ॥'
ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜਿਸ ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਮਾਤਾ ਜੀ ਮਹਾਨ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਮਗਰੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਆਪਣੇ ਬਾਲਕ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰਕੇ ਬੜੇ ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਧਰਮ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਬਾਖੂਬੀ ਸਾਰਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰ ਲੈਣਾ ਹੈ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਹੜਾ ਹੌਸਲਾ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸਾਈ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਵਨ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਬਿਬਾਨਗੜ੍ਹ (ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ) ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਖ਼ਬਰ ਭੇਜੀ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਗੁਰੂ ਪਤੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸੀਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, 'ਤੁਹਾਡੀ ਨਿਭ ਆਈ। ਇਹ ਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਵੀ ਨਿਭ ਜਾਏ।' ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਵੀ ਐਸੇ ਨਿਭਾਅ ਕੇ ਗਏ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਲਈ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਬਣ ਗਏ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੱਕ ਬਹੁਤ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈ ਪਰ ਇਸ ਸਾਰੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਿਰਸਾ ਨਦੀ 'ਤੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਸਹਿਤ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਭੂਤ, ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਭਵਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਜਦੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਵਲੋਂ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਆ ਗਿਆ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਮ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਰੱਤੇ ਹੋਏ, ਸਮਾਧੀ ਲੀਨ ਹੋਏ ਹੀ ਸੱਚਖੰਡ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਅਨਜਾਣ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਸਦਮਾ ਨਾ ਸਹਾਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਲੀਲ੍ਹਾ ਖੁਦ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਨੋ-ਕਲਪਿਤ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਲਈ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਏਨੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਕਦਮ ਕਿਉਂ ਨਾ ਚੁੱਕਿਆ? ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਜੇਕਰ ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਏਨੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਦੀ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰਿਆਂ (ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ) ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਦਾਦੇ-ਪੜਦਾਦਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸਾਏ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦੇ? ਲਿਹਾਜ਼ਾ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ, ਸਿਦਕ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਮੂਰਤ ਮਹਾਨ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੋਂ ਤੱਕ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ, ਠੰਢੇ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਠੰਢ ਅਤੇ ਭੁੱਖਣ-ਭਾਣੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਨਿਰਦਈ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੁਆਰਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਬੁਰਜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟਣ ਕਾਰਨ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੋਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਦੂਨਾ ਸਿੰਘ, ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਇਉਂ ਭਰਦੇ ਹਨ-
'ਸੋ ਨਾ ਮੰਨੇ ਤਿਨ ਸੀਸ ਦਯੋ,
ਜਿਮ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਬਾਤ ਚਲਾਨੀ।
ਮਾਤ ਚਲੀ ਕਰ ਜੋਹਰ ਆਪਹਿ,
ਹਾਇ ਸੁ ਹਾਇ ਕਹੈ ਜਗ ਬਾਨੀ॥ ੧੪॥'
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਜਾਨਣ ਮੁਨਾਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਸੇਧ ਲੈ ਕੇ ਅਜੋਕੀਆਂ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਮੁਤਾਬਕ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮੁਸਤੱਕਬਿਲ (ਭਵਿੱਖ) ਬੁਲੰਦ-ਓ-ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਸਕੇ।


-ਮੈਂਬਰ, ਦਿੱਲੀ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ। ਮੋਬਾ: 98725-71071

ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੈ ਰਾਜੋ ਪਿੰਡੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਛਾਉਣੀ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਇਸ ਸਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਮੱਥੇ ਦੀ ਨੁਹਾਰ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਵਿਚਲੀ ਸਰਾਂ ਅਮਾਨਤ ਖ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬੁਰਜ ਕਾਫੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕਈ ਕੋਠੜੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਇਕ ਸਮਾਧ ਅਤੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਮਾਧ ਨੂੰ ਪਾਸ ਦੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਚਾਰਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਾਧ ਵਿਚ ਕੋਈ 14-15 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਬਰ ਬਣਾ ਕੇ ਪੀਰਾਂ ਦਾ ਫਰਜ਼ੀ ਦਰਬਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਕਬਰ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦਫ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਅਖੌਤੀ ਪੀਰ ਦੀ ਕਬਰ ਬਣਨ ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪੱਕੀਆਂ ਕਬਰਾਂ ਉਸਾਰਨ ਦੀ ਰੀਤ ਜ਼ਰੂਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਲਦਿਆਂ ਸਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਕਬਰਸਤਾਨ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਸਮਾਧਾਂ ਤੋਂ 20-22 ਕਦਮ ਅੱਗੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੀ ਮਸਜਿਦ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਬਾਹਰੀ ਦੀਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਚਮਕੀਲੀਆਂ ਟਾਇਲਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਸਜਾਵਟ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਚੰਗੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਸਜਿਦ ਕੁਝ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਰਾਂ ਦੇ ਅੱਧ-ਵਿਚਕਾਰ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨਵੀਂ ਮਸਜਿਦ ਦੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਸੰਨ 1965-70 ਤੱਕ ਇਕ ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਕ ਖੂਹ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਖੂਹ ਪੁਰਾਣੀ ਮਸਜਿਦ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ, ਇਕ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਅਤੇ ਇਕ ਲਹਿੰਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਪਾਸ ਹੈ। ਘੋੜੇ, ਊਠ ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਇਕ ਤਬੇਲਾ ਚੜ੍ਹਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਨਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ।
ਕਾਰਵਾਂ-ਸਰਾਂ ਰਾਜੋ ਪਿੰਡੀ ਬਨਾਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਛਾਉਣੀ ਬਨਾਮ ਗੜ੍ਹ ਮਹਿਲ ਦੇ ਲਹਿੰਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਬਣੀਆਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਸਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਠੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਰੂਪ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਉਪਰੋਕਤ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਵੇਲੇ ਦੀ ਇਹੋ ਇਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਚੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਅਜੇ ਹੋਰ ਕਿੰਨੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਹੁਣੀ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।


-ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਮੋਬਾ: 9356127771, 7837849764

ਦਸਵੰਧ: ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ
ਧਰਮ ਤੇ ਵਿਰਸਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਹੁਤ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਸਖ਼ਤ ਹੁਕਮ ਇਸ ਲਈ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਸਿੱਖ ਇਕ ਚੰਗਾ ਸਮਾਜ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕੇ। ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਹੀ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਬਣਾਇਆ। ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣਾ ਹਰ ਸਿੱਖ ਲਈ ਇਕ ਲਾਜ਼ਮੀ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨੌਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਪਰ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵਾਂ ਹਿੱਸਾ, ਦਸਵੰਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਲਈ ਦਸਵੰਧ ਨਾ ਕੱਢਣਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ ਵਿਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਿੱਸਾ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਣ ਕੇ ਸਿਰਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਝੋਲੀਆਂ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨੇ ਭਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਤੋਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤੀ।
ਦਸਵੰਧ, ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, 'ਅਕਲੀ ਪੜ ਕੈ ਬੂਝੀਐ ਅਕਲੀ ਕੀਚੈ ਦਾਨ॥' ਅਨੁਸਾਰ ਜਿੱਥੇ ਠੀਕ ਸਮਝੇ, ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗੋਲਕ ਵਿਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਸਵੰਧ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਰਕਮ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੀ ਗਲਤ ਵਰਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੇਣਦਾਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫ਼ਰਮਾਇਆ ਸੀ 'ਗ਼ਰੀਬ ਦਾ ਮੂੰਹ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਲਕ' ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਕੋਈ ਲੋੜਵੰਦ ਮਿਲੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦੇ ਉਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਿਆਂ ਸਮਝਣਾ ਤੁਹਾਡਾ ਦਸਵੰਧ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਵਰਤੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤੀ।
ਅੱਜ ਦੇਖਣ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੀ ਇਸ ਦੀ ਯੋਗ ਵਰਤੋਂ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਇਸ ਅਹਿਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਹੀ ਮੰਤਵ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਜਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਪਰ ਝਾਤ ਮਾਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕਮੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣਗੀਆਂ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ 'ਤੇ ਵੀ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵਾਂਗੇ। ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਦਾ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦਸਵੰਧ ਧੜਾਧੜ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਉਸਾਰਨ, ਰੀਸੋ-ਰੀਸ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਬਦਾਂ 'ਤੇ ਸੋਨਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗੀਆਂ-ਭਲੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸਾਰਨ 'ਤੇ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਚਾਰ-ਚਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਕੀ ਸੰਗਤ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ? ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਸੰਗਤਾਂ ਕੋਲੋਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਨੌਜੁਆਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਭਾਰੀ ਰਕਮ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਸਾਡੀ ਕੌਮ ਨੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਹੀ ਤਾਂ ਉਸਾਰੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਿੰਡਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਿਣਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦੀ ਹੈ।
ਗੁਰੂ-ਘਰ ਬਣਾਉਣੇ ਕੋਈ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਪਰ ਆਪਸੀ ਧੜੇਬਾਜ਼ੀ, ਆਪਸੀ ਫੁੱਟ ਜਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਿਨਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਕਿਥੋਂ ਦੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ? ਬੇਲੋੜੇ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ 'ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਦੇਣੇ ਕਿਥੋਂ ਤੱਕ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ? ਗੁੰਬਦਾਂ 'ਤੇ ਸੋਨਾ ਚਿਪਕਾਈ ਜਾਣਾ ਕੀ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ?
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਰਿਸਰਚ ਸਕਾਲਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅਧਿਐਨ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ।
ਮੋਬਾ: 8283838323
js.mukerian@gmail.com

ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦੁੱਦੀਨ ਮਸਊਦ ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ

ਸ਼ੇਖ ਫ਼ਰੀਦੁੱਦੀਨ ਮਸਊਦ ਸ਼ੱਕਰਗੰਜ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਅਤੇ ਇਕ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸੂਫ਼ੀ ਦਰਵੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂਅ ਹੈ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਜਗਤ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਭਾਵੇਂ ਤਕਰੀਬਨ ਸੌ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਉਦੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਲਾ ਬਖਸ਼ ਕੁਸ਼ਤਾ, ਬਾਵਾ ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ, ਬਨਾਰਸੀ ਦਾਸ ਜੈਨ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਿਵ-ਦੰਤੀਆਂ ਜਾਂ ਗੋਣ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਬਰ ਮੇਚੇੇ ਜਾਣ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿਚ ਮੂਲ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਪਾਸੇ ਰੁਚਿਤ ਹੋਏ। ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਰੇ ਮੂਲ ਸਰੋਤ ਫਾਰਸੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਫਾਰਸੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪ੍ਰੋ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ, ਦੋ ਨਹੀਂ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਫਵਾਇਦੁਲ-ਫ਼ਵਾਦ, ਖੈਰੁਲ ਮਜਾਲਿਸ ਅਤੇ ਸਿਅਰੁਲ-ਅੋਲੀਆ ਮਿਲ ਗਈਆਂ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਤੀਬੱਧ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੋਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਨਿਕਟ ਸਮਕਾਲੀ ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਵਰਗ ਵਿਚੋਂ, ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਨ। ਇਸ ਤੱਥ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰੋ: ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, '1950 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਐਮ.ਏ. ਦੀ ਕਲਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਵਾਹ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਨਾਲ ਪੈਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਰਦੂ, ਫਾਰਸੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫ਼ਰੀਦ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤੀਆਂ ਵਿਚ ਮੰਨਣਯੋਗ ਸਮੱਗਰੀ ਬੜੀ ਘੱਟ ਤੇ ਚਮਤਕਾਰੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਨਾਲ ਹੀ (ਉਪਰ ਸੰਕੇਤਿਤ) ਮੂਲ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੀਆਂ ਮਿਲ ਗਈਆਂ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਹਿਤ-ਬਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਉਸਾਰੀ ਜਿਸ ਅਪਣੱਤ ਤੇ ਸਿਦਕ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ।' (ਪੰਨਾ 1)
ਅੱਜ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਿਤਾਬ ਫ਼ਵਾਇਦਲ-ਫਵਾਦ ਚੁਣੀ ਹੈ, ਜੋ 1308 ਈ: ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਨਿਵਾਸੀ ਅਮੀਰ ਹਸਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ। ਇਹ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਾਇਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਜ਼ਰਤ ਨਿਜ਼ਾਮੁੱਦੀਨ ਔਲੀਆ ਦਾ ਮੁਰੀਦ ਸੀ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਧੀ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਸੁਣਾਉਣਾ ਸੀ। ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਮੁਰਸ਼ਦ ਜਾਂ ਪੀਰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਮਤ ਅਤੇ ਵਡਿਆਈ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਮੁਰੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸਰੋਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਘਰ ਆ ਕੇ, ਲਿਖ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜੇ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਪੀਰ ਕੋਲੋਂ ਉਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸੁਧਾਈ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਮੀਰ ਹਸਨ ਦੀ ਫਵਾਇਦੁਲ-ਫਵਾਦ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਵੀ ਇਹੋ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸੋਧ ਵੀ ਨਿਜ਼ਾਮੁਦੀਨ ਔਲੀਆ ਕੋਲੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਵੀ ਭਰੀ ਹੈ। (ਚਲਦਾ)


-ਮੋਬਾ: 98889-39808

ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ

ਮੇਰਾ ਤਨੁ ਅਰੁ ਧਨੁ ਮੇਰਾ ਰਾਜ ਰੂਪ ਮੈ ਦੇਸੁ॥

ਸਿਰੀਰਾਗੁ ਮਹਲਾ ੫
ਮੇਰਾ ਤਨੁ ਅਰੁ ਧਨੁ ਮੇਰਾ
ਰਾਜ ਰੂਪ ਮੈ ਦੇਸੁ॥
ਸੁਤ ਦਾਰਾ ਬਨਿਤਾ ਅਨੇਕ
ਬਹੁਤੁ ਰੰਗ ਅਰੁ ਵੇਸ॥
ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਰਿਦੈ ਨ ਵਸਈ
ਕਾਰਜਿ ਕਿਤੈ ਨ ਲੇਖਿ॥ ੧॥
ਮੇਰੇ ਮਨ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ॥
ਕਰਿ ਸੰਗਤਿ ਨਿਤ ਸਾਧ ਕੀ
ਗੁਰ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥ ੧॥ ਰਹਾਉ॥
ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਧਿਆਈਐ ਮਸਤਕਿ ਹੋਵੈ ਭਾਗੁ॥
ਕਾਰਜ ਸਭਿ ਸਵਾਰੀਅਹਿ
ਗੁਰ ਕੀ ਚਰਣੀ ਲਾਗੁ॥
ਹਉਮੈ ਰੋਗੁ ਭ੍ਰਮੁ ਕਟੀਐ
ਨਾ ਆਵੈ ਨਾ ਜਾਗੁ॥ ੨॥
ਕਰਿ ਸੰਗਤਿ ਤੂੰ ਸਾਧ ਕੀ
ਅਠਸਠਿ ਤੀਰਥ ਨਾਉ॥
ਜੀਉ ਪ੍ਰਾਣ ਮਨੁ ਤਨੁ ਹਰੇ
ਸਾਚਾ ਏਹੁ ਸੁਆਉ॥
ਐਥੈ ਮਿਲਹਿ ਵਡਾਈਆ
ਦਰਗਹਿ ਪਾਵਹਿ ਥਾਉ॥ ੩॥
ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਆਪਿ ਪ੍ਰਭੁ
ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਤਿਸ ਹੀ ਹਾਥਿ॥
ਮਾਰਿ ਆਪੇ ਜੀਵਾਲਦਾ ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਸਾਥਿ॥
ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਭੁ ਸਰਣਾਗਤੀ
ਸਰਬ ਘਟਾ ਕੇ ਨਾਥ॥ ੪॥ ੧੫॥ ੮੫॥
(ਅੰਗ 47-48)
ਪਦ ਅਰਥ : ਤਨੁ-ਸਰੀਰ। ਧਨੁ-ਧਨ ਦੌਲਤ। ਰਾਜ-ਰਾਜ (ਮੇਰਾ ਹੈ)। ਰੂਪ-(ਬੜੇ) ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਅਥਵਾ ਸੁੰਦਰ ਹਾਂ। ਦੇਸੁ-ਦੇਸ ਮੇਰਾ ਹੈ। ਸੁਤ-ਪੁਤਰ। ਦਾਰਾ-ਇਸਤਰੀ, ਪਤਨੀ। ਬਨਿਤਾ ਅਨੇਕ-ਅਨੇਕਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ। ਬਹੁਤੁ ਰੰਗ-ਬੜੇ ਰੰਗ ਤਮਾਸ਼ੇ, ਬੜੀਆਂ ਮੌਜਾਂ। ਅਰੁ-ਅਤੇ। ਵੇਸ-ਭਾਂਤ ਭਾਂਤ ਦੇ ਲਿਬਾਸ (ਪਹਿਰਾਵੇ) ਰਿਦੈ-ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ। ਨ ਵਸਈ-ਨਹੀਂ ਵਸਿਆ। ਹਰਿ ਨਾਮੁ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ। ਕਾਰਜਿ-ਕੰਮ। ਕਿਤੈ ਨ ਲੇਖਿ-ਕਿਸੈ ਲੇਖੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ-ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਨਿਤ-ਹਰ ਰੋਜ਼, ਸਦਾ।
ਨਿਧਾਨੁ-ਖਜ਼ਾਨਾ। ਮਸਤਕਿ-ਮੱਥੇ 'ਤੇ। ਕਾਰਜ ਸਭਿ ਸਵਾਰੀਅਹਿ-ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੰਵਾਰ ਲਈਦੇ ਹਨ। ਭ੍ਰਮੁ ਕਟੀਐ-ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਆਵੈ ਨਾ ਜਾਗੁ-ਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
ਅਠਸਠਿ-ਅਠਾਹਠ (68)। ਤੀਰਥ ਨਾਉ-ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਜੀਉ-ਜਿੰਦ। ਸੁਆਉ-ਮਨੋਰਥ। ਐਥੈ-ਇਥੇ ਜਗਤ ਵਿਚ। ਪਾਵਹਿ ਥਾਉ-(ਆਦਰ ਮਾਣ ਵਾਲਾ) ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਰੇ ਕਰਾਏ ਆਪਿ-ਆਪ ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਤਿਸੁ ਹੀ-ਉਸ ਦੇ ਹੀ। ਮਾਰਿ ਆਪੇ ਜੀਵਾਲਦਾ-ਆਪੇ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੰਤਰਿ ਬਾਹਰਿ ਸਾਥਿ-ਅੰਦਰ ਬਾਹਰ (ਸਦਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ) ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਬ ਘਟਾ ਕੇ-ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ। ਨਾਥ-ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ। ਸਰਣਾਗਤੀ-ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ।
ਮਨਮੁਖ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਨ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦਰ-ਘਰ ਦੀ ਸੋਝੀ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਪੰਧ ਵਿਚ ਉਹ ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਤੁਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਲਸਰੂਪ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰ-ਘਰ ਕਦੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ-
ਮਨੁ ਤਨੁ ਧਨੁ ਅਪੁਨਾ ਕਰਿ ਜਾਨਿਆ
ਦਰ ਕੀ ਖਬਰਿ ਨ ਪਾਈ॥
ਅਖੀ ਮੀਟਿ ਚਲਿਆ ਅੰਧਿਆਰਾ
ਘਰੁ ਦਰੁ ਦਿਸੈ ਨ ਭਾਈ॥
(ਰਾਗੁ ਸੋਰਠਿ ਮਹਲਾ ੧, ਅੰਗ 596)
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੋ ਰੂਪ, ਰੰਗ ਰਲੀਆਂ (ਮੌਜਾਂ), ਵਿਕਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ, ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ ਹੀ ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਰਾਗੁ ਮਾਰੂ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ-
ਰੂਪ ਰੰਗ ਖੁਸ਼ੀਆ ਮਨ ਭੋਗਣ
ਤੇ ਤੇ ਛਿਦ੍ਰ ਵਿਕਾਰਾ॥
ਹਰਿ ਕਾ ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਕਲਿਆਣਾ
ਸੂਖ ਸਹਜੁ ਇਹੁ ਸਾਰਾ॥ (ਅੰਗ 1003)
ਛਿਦ੍ਰ-ਛੇਕ, ਰੁਕਾਵਟ। ਨਿਧਾਨੁ-ਖਜ਼ਾਨਾ। ਕਲਿਆਣਾ-ਸੁਖਾਂ ਦਾ। ਸਹਜੁ-ਆਤਮਿਕ ਅਡੋਲਤਾ। ਸਾਰਾ-ਸਾਰ।
ਬੱਦਲ ਦੀ ਛਾਂ ਵਾਂਗ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੰਗ ਬੜੀ ਛੇਤੀ ਫਿੱਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਾਲਾਹ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰੇਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਸਦਕਾ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਭਾਵ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰੰਗ ਫਿਰ ਕਦੇ ਫਿੱਕਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ-
ਮਾਇਆ ਰੰਗ ਬਿਰੰਗ ਖਿਨੈ ਮਹਿ
ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਇਆ॥
ਸੇ ਲਾਲ ਭਏ ਗੂੜੇ ਰੰਗਿ ਰਾਤੇ
ਜਿਨ ਗੁਰ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਗਾਇਆ॥
(ਅੰਗ 1003)
ਬਾਦਰ-ਬੱਦਲ। ਬਿਰੰਗ-ਫਿੱਕਾ। ਖਿਨੈ ਮਹਿ-ਪਲਾਂ ਵਿਚ, ਛੇਤੀ ਹੀ। ਰਾਤੇ-ਰੰਗੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ।
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ। ਰਾਗੁ ਸੂਹੀ ਵਿਚ ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਹਨ-
ਰੰਗਿ ਰਤੇ ਅਪੁਨੇ ਸੁਆਮੀ ਸੇਤੀ
ਮਰੈ ਨ ਆਵੈ ਜਾਈ ਰਾਮ॥ (ਅੰਗ 780)
ਰਤੇ-ਰੰਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁਆਮੀ-ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ। ਸੇਤੀ-ਨਾਲ, ਵਿਚ।
ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅੱਖਰੀਂ ਅਰਥ : ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਧਨ ਦੌਲਤ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਰਾਜ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਬੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਦੇਸ ਮੇਰਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਪਹਿਨਣ ਨੂੰ ਬੜੇ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਬੜੀਆਂ ਰੰਗਰਲੀਆਂ ਮਾਣਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਮਨ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਲੇਖੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਣੇ।
ਇਸ ਲਈ ਹੇ ਮੇਰੇ ਮਨ, ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਾਧੂ ਜਨਾਂ ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜੀ ਰੱਖ। ਹੇ ਭਾਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਿਮਰਦਾ ਉਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਚੰਗੇ ਭਾਗ ਜਾਗ ਪਏ ਹੋਣ। ਗੁਰੂ ਦੀ ਚਰਨੀਂ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸੰਵਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨ ਅੰਦਰਲੀ ਹਉਮੈ ਰੋਗ ਅਤੇ ਭਟਕਣਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂ ਜੰਮਣ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧੂ (ਗੁਰੂ) ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰੋ। ਬਸ ਇਹੋ ਹੈ ਅਠਾਹਟ ਤੀਰਥਾਂ ਦਾ ਇਸ਼ਨਾਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜਿੰਦ, ਪ੍ਰਾਣ, ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਮਨੋਰਥ ਹੈ। ਇੰਜ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਗਾਹ 'ਤੇ ਥਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਦਰਗਾਹੇ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਕਰਾਵਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਹੈ। ਆਪ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਫਿਰ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। (ਬੇਅੰਤ ਪ੍ਰਭੂ) ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ (ਪੰਚਮ ਗੁਰਦੇਵ) ਤੇਰੀ ਸਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ (ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿਓ)।


-217-ਆਰ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ, ਜਲੰਧਰ।

ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਸਰੋਤ

ਭਾਵਨਾਪੂਰਨ ਕਰਮ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ

ਸਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਸਾਡੀ ਕਰਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਅਕਸਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਭਾਵਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ 'ਕਰਮਯੋਗ' ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਭਾਵਨਾ ਸਾਡੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਵਨਾ ਜਿੰਨੀ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਉਹ ਸਾਡੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਓਨਾ ਹੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਕਰਮ ਕੇਵਲ ਕਿਰਿਆ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਕਰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਰਮ ਜਾਂ ਕਾਰਜ ਅਸਥਾਈ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਪੱਥਰ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੀ ਕਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਕਰਮ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਸੁਧਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਨੀਚ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰੋ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਜਾਂ ਜਨ ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।


-ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਸਟੱਡੀ ਸਰਕਲ, ਜਲੰਧਰ।
ਮੋਬਾ: 94175-50741

ਪ੍ਰਸਿੱਧ-ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਮੰਦਰ ਕਸ਼ਮੀਰ

ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਮੰਦਰ ਕਸ਼ਮੀਰ (ਸ੍ਰੀਨਗਰ) ਭਾਰਤ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੰਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਤੋਂ 4 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਇਕ ਉੱਚੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਪਰ ਦਰਸ਼ਨੀਏ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਡਲ ਝੀਲ ਤੋਂ ਇਹ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਟੀਸੀ ਉੱਪਰ ਸ਼ੋਭਨੀਏ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਉਪਰਲਾ ਭਾਗ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਭਾਗ 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਲਗਪਗ ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਜਲਵਾ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦੋ ਰਸਤੇ ਹਨ-ਇਕ ਜੋ ਦੁਰਗਾਨਾਗ ਯੂ.ਐਨ.ਓ. ਦਫ਼ਤਰ ਤੋਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਜਾ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਨੰਦ ਮਿਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸੈਰ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਵੀ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਡਲ ਝੀਲ, ਚਾਰ ਮੀਨਾਰ, ਮੁਗਲ ਬਾਗਾਂ ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਰੁਮਾਂਚਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣਗੇ।
ਗੋਪਾਦਰੀ ਜਾਂ ਗੁਪਕਾਰ ਟਿੱਲੇ ਦਾ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਜਾਂ ਤਖ਼ਤੇ-ਸੂਲੇ-ਮਾਨ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਤਲ ਤੋਂ 6240 ਫੁੱਟ ਉੱਚੀ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਵਿਚ ਸ਼ੁਭਨੀਏ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਬਰਵਾਨ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਥੱਲੇ ਡੱਲ ਝੀਲ, ਉੱਤਰ ਵਿਚ ਜੇਠਨਾਗ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਵਿਚ ਜਿਹਲਮ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮੰਦਰ ਡੋਰਿਕ ਨਿਰਮਾਣ ਪੱਦਤੀ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਪਰ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਈ: 200 ਪੂਰਵ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜੰਤੂਕ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਕਈ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਕਰਵਾਈ। ਵਰਤਮਾਨ ਮੰਦਰ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਕਾਲ ਦੇ ਰਾਜਪਾਲ ਸ਼ੇਖ ਮੁਹੀਉਦੀਨ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਮੰਦਰ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜਕਾਲ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਸੀ। ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇਕ ਸਮਾਨ ਆਦਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।
ਇਸ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਵੀ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਸੰਨ 820 ਈ: ਵਿਚ ਚੌਥੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਆ ਕੇ ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਪਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਦੁਰਗਾਨਾਗ ਵਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੰਨ 1925 ਈ: ਵਿਚ ਇਸ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਪੱਥਰਾਂ ਦੀਆਂ 41 ਪੌੜੀਆਂ ਬਣਵਾਈਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਸੜਕ ਨਹਿਰੂ ਪਾਰਕ ਵਲੋਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ 5 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਲੰਬੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਬੱਸ ਅਤੇ ਟੈਕਸੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮੰਦਰ ਤੱਕ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਸੰਨ 1974 ਵਿਚ ਇਥੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਟਾਵਰ ਲੱਗ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਕੈਂਪ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਮ 6 ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।


-ਬਲਵਿੰਦਰ ਬਾਲਮ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ,
ਉਂਕਾਰ ਨਗਰ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ।
ਮੋਬਾ: 98156-25409

ਬਾਬਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦਿਆਂ...

ਬਾਲਿਗ ਹੋਈ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ 18ਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ 'ਚ ਪੈਰ ਧਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੱਚਖੰਡ ਵਾਸੀ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਕੋਟਾ ਦੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਹਿਤ ਹੋਏ ਸਫ਼ਲ ਆਯੋਜਨਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਦਾਦ 'ਚ ਝਲਕੀ ਸ਼ਰਧਾ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਈ ਦਿਸੀ।
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕੀਦਤ ਦੇ ਫੁੱਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰਦਾ ਅਲੌਕਿਕ ਨਜ਼ਾਰਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਗੰਮਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਬੜਗਾਂਵ (ਕੋਟਾ) ਦੇ ਪਿੜ ਅੰਦਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਥੇ ਦੋ ਜਥੇਦਾਰਾਂ ਬਾਬਾ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਬਾ ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਹੇਠ ਗਿ: ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਟੇਜ ਸੰਚਾਲਨਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁਲੱਖਣ ਸਿੰਘ ਸਭਰਾਅ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਭਾਈ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਲੁਧਿਆਣਾ ਕਥਾਵਾਚਕ ਤੇ ਗਿ: ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਅਰਸ਼ੀ ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਦੀਆਂ ਭਰੀਆਂ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਰਮਤਿ ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋਇਆ ਤਿੰਨ-ਦਿਨਾ ਗੁਰਮਤਿ ਕੀਰਤਨ ਸਮਾਗਮ ਅਖੀਰ 'ਗੁਰੂ' ਪ੍ਰਤੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪੁਸਤਕ ਭੰਡਾਰ ਦੇ ਲੱਗੇ ਸਟਾਲਾਂ 'ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਸੰਗਤ-ਹਜ਼ੂਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਗਿ: ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾਲਵੀ, ਸਰਪ੍ਰਸਤ 4 ਐਸ. ਖਾਲਸਾ ਸੰਗਠਨ ਦੀ ਤਰਫੋਂ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਨੂੰ 'ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਬਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਵਸ' ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਵਿੱਢੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਏ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਏ। ਸਨਦ ਰਹੇ, ਇਸ ਸੰਦਰਭ 'ਚ 4 ਐਸ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸੰਗਠਨ ਵਲੋਂ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕੁਲੈਕਟਰ ਰਾਹੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਮੰਗ-ਪੱਤਰ ਵੀ ਸੌਂਪੇ ਗਏ। ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ 'ਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਬਲਿਕ ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਗਾਇਨ ਵੀ ਕਾਬਲੇ ਗੌਰ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੂੰਦੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਨਗਰੀ ਕੇਸ਼ਵ ਰਾਓ ਪਾਟਨ ਤੋਂ ਬੜਗਾਂਵ (ਕੋਟਾ) ਤੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਥੱਲੇ ਨਿਕਲਿਆ ਖਾਲਸਾਈ ਜਾਹੋ-ਜਲਾਲ ਭਰਿਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਇਲਾਕਾਈ ਤਮਾਸ਼ਬੀਨਾਂ ਸਹਿਤ ਸੰਗਤਾਂ ਲਈ ਅਚੰਭਿਤ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਪੰਥਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਿਹਾ। ਸਵਾਗਤ ਕਰਤਾਵਾਂ 'ਚ ਐਮ. ਪੀ. ਓਮ ਬਿਰਲਾ ਵੀ ਪਹੁੰਚੇ।
ਪੰਥ ਦੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਮੌਕੇ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਲਾਹੀ-ਰਸ ਦੀ ਵਹੀ ਧਾਰਾ 'ਚ ਜਿਥੇ ਡਾਕਟਰੀ ਅਮਲਾ ਬੜੀ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇਣ 'ਚ ਜੁਟਿਆ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਇਆ, ਉਥੇ ਮਸਤ-ਅੱਥਰੀ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਡ-ਕੁੱਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ 'ਤੇ ਥਾਪੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਪਰ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਤੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ: ਰਵੀ ਭਾਰਗਵ, ਡਾ: ਅਰਵਿੰਦ ਗੁਪਤਾ ਤੇ ਡਾ: ਨਵੀਨ ਗੋਇਲ ਦੇ ਲੱਗੇ ਮੁਫਤ ਡਾਕਟਰੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੁਆਰਾ ਭਰਵਾਂ ਲਾਹਾ ਖੱਟਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਦਾਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸੌ ਯੂਨਿਟ ਕੋਟਾ ਬਲੱਡ ਬੈਂਕ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਜੋਸ਼ੋ-ਖਰੋਸ਼ ਭਰੇ ਫਾਈਨਲ ਮੈਚ ਦੌਰਾਨ ਚੋਹਲਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਾਲਵੇ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਖਾਲਸਾ ਕਲੱਬ ਆਲਮ ਵਾਲਾ ਨੂੰ ਪੁਆਇੰਟਾਂ ਦੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਫਰਕ ਨਾਲ ਹਰਾਉਂਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹੁੰਚੇ ਸਿੱਖ ਗੱਭਰੂ ਯੋਧਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੱਟਾਂ ਉੱਪਰੋਂ ਟਰੈਕਟਰ ਲੰਘਵਾ ਕੇ ਵਾਕਿਆਈ 'ਯੋਧਿਆਂ' ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਕਰ ਵਿਖਾਈ। ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ 'ਚ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਥਾਪੜੇ ਦੇ ਕੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।


-ਸੁਪਰ ਮਕੈਨੀਕਲ ਵਰਕਸ, 64-ਨਿਊ ਮੋਟਰ ਮਾਰਕੀਟ, ਕੋਟਾ (ਰਾਜਸਥਾਨ)-324007. ਮੋਬਾ: 98291-05396

ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਹਿਤ

ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਚਿੰਤਨ

ਸੰਪਾਦਕ : ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ : ਤਰਲੋਚਨ ਪਬਲਿਸ਼ਰਜ਼, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ।
ਪੰਨੇ : 199, ਮੁੱਲ : 250 ਰੁਪਏ
ਸੰਪਰਕ : 98551-08977

ਸਰਬ ਸਾਂਝੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨਾਲ ਅਭੇਦ 15 ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਖੇਤਰਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਆਤਮਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚਲੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ, ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਭਗਤ ਵਜੋਂ ਸਤਿਕਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸੂਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਸਿਰਫ ਇਕ ਤੁਕ ਹੀ ਦਰਜ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਪਰਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਾਮਾਨੰਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਸਧਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਪੀਪਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ, ਭਗਤ ਭੀਖਨ ਜੀ, ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਜੀ, ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ, ਭਗਤ ਧੰਨਾ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਬੇਣੀ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਤ੍ਰਿਲੋਚਨ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸੂਝਬੂਝ ਨਾਲ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਲਾਹੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਬਾਣੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਕੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤੇ ਹਨ।
ਡਾ: ਬਲਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਚਿੰਤਨ, ਡਾ: ਹਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤੀ ਕਾਵਿ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਡਾ: ਲਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚਲੇ ਜੀਵਨ ਮੁੱਲ, ਡਾ: ਅਸ਼ਵਨੀ ਸ਼ਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼, ਡਾ: ਰੇਨੂੰ ਬਾਲਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਮਾਨਵੀ ਸਰੋਕਾਰ, ਡਾ: ਮਿਨਾਕਸ਼ੀ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਪਰਿਪੇਖ, ਡਾ: ਅਮਰਦੀਪ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਨਵ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਆਖਿਆ, ਮਲਕੀਤ ਜੌੜਾ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਦੇ ਮੂਲ ਪਹਿਲੂ, ਪ੍ਰੀਤਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧ, ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਰਾਜਵੀਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰੋਕਾਰ, ਡਾ: ਕਮਲਜੀਤ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸਮਕਾਲੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਬੀਰ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ, ਡਾ: ਜਤਿੰਦਰਦੀਪ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਾਨਵੀ ਚੇਤਨਾ, ਡਾ: ਕਿਰਨਜੀਤ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸੁਰ, ਪਰਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਦੁਆਰਾ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਾਤੀਗਤ ਬਰਾਬਰੀ, ਦੇਵਿੰਦਰਜੀਤ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ, ਡਾ: ਜਤਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ, ਗੁਰਜੋਧ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ, ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਵਚਨ, ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਕੌਰ ਵਲੋਂ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਡਾ: ਭੀਮਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਭਗਤ ਜੈਦੇਵ ਦਾ ਜੀਵਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਪੁਨੀਤ ਵਲੋਂ ਫਰੀਦ ਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਪਰਿਪੇਖ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਕੇ ਸੰਪਾਦਕ ਨੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਲਈ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ।


-ਡਾ: ਸਰਬਜੀਤ ਕੌਰ ਸੰਧਾਵਾਲੀਆ






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX