ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਹੱਜ ਕਰਨ ਸਾਉਦੀ ਅਰਬ ਪਹੁੰਚੇ 1 ਲੱਖ 28 ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ
. . .  4 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 18 ਅਗਸਤ - ਸਾਲਾਨਾ ਹਜ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਲਈ 1 ਲੱਖ 28 ਹਜ਼ਾਰ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਾਉਦੀ ਅਰਬ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ ਹੱਜ ਕਮੇਟੀ ਰਾਹੀਂ ਕੁੱਲ 1,28,702 ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਦਿੱਤੀ ...
ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ 2018 ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ : ਨੀਰਜ ਚੋਪੜਾ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਦਲ ਦੀ ਕੀਤੀ ਅਗਵਾਈ
. . .  32 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 18 ਅਗਸਤ- ਜਕਾਰਤਾ ਵਿਖੇ ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ 2018 ਦੇ ਉਦਘਾਟਨ ਸਮਾਰੋਹ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਜੈਵਲਿਨ ਸੁਟਾਵਾਂ ਨੀਰਜ ਚੋਪੜਾ ਭਾਰਤੀ ਦਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ...
ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ 2018 : ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮੋਦੀ ਨੇ ਟਵੀਟ ਕਰ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ
. . .  57 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 18 ਅਗਸਤ - ਏਸ਼ੀਅਨ ਖੇਡਾਂ 2018 ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ 'ਚ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਟਵਿਟਰ 'ਤੇ ਟਵੀਟ ਕਰਦਿਆਂ ਭਾਰਤੀ ਟੀਮ ਦੇ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ...
ਚਰਸ ਤਸਕਰ ਨੂੰ ਦਸ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ
. . .  about 1 hour ago
ਸੰਗਰੂਰ, 18 ਅਗਸਤ (ਧੀਰਜ ਪਸ਼ੌਰੀਆ)- ਵਧੀਕ ਸੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਦਿਨੇਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਚਰਸ ਦੀ ਤਸਕਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ 'ਚ ਮੁਹੰਮਦ ਅਫ਼ਜ਼ਲ ਵਾਸੀ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਨੂੰ ਦੱਸ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ ਅਤੇ ਇਕ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਜੁਰਮਾਨੇ ਦੀ ਸਜਾ ਸੁਣਾਈ ਹੈ। ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਸਿਟੀ-2...
ਸੱਤ ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਨਕਦੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਦੋ ਤਸਕਰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ
. . .  about 1 hour ago
ਕਪੂਰਥਲਾ, 18 ਅਗਸਤ (ਅਮਰਜੀਤ ਸਧਾਣਾ)- ਸੀ. ਆਈ. ਏ. ਸਟਾਫ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ 7 ਲੱਖ, 80 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦੀ ਨਕਦੀ ਸਮੇਤ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਆਏ ਦੋ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਕਤ ਵਿਅਕਤੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ...
ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੀਜਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ : ਲੰਚ ਤੱਕ ਭਾਰਤ 82/3
. . .  about 1 hour ago
ਦਾਜ ਦੀ ਮੰਗ ਕਾਰਨ ਪਤਨੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਤੀ ਸਮੇਤ ਤਿੰਨ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ
. . .  1 minute ago
ਸੰਗਰੂਰ, 18 ਅਗਸਤ (ਧੀਰਜ ਪਸ਼ੌਰੀਆ)- ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੈਸ਼ਨ ਜੱਜ ਅਮਰਜੋਤ ਭੱਟੀ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਲਹਿਰਾ ਥਾਣਾ ਵਿਖੇ 4 ਜੁਲਾਈ, 2017 ਨੂੰ ਦਰਜ ਦਾਜ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਇੱਕ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਫੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕਾ ਦੇ ਪਤੀ ਗੁਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸੱਸ ਦਰਸ਼ਨ ਕੌਰ ਅਤੇ...
ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੀਜਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ : ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਦੂਜਾ ਝਟਕਾ, ਲੋਕੇਸ਼ ਰਾਹੁਲ 23 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ
. . .  about 2 hours ago
ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੇਰਲ ਲਈ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਾਹਤ ਸਮੱਗਰੀ
. . .  about 2 hours ago
ਲੁਧਿਆਣਾ, 18 ਅਗਸਤ- ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ ਕੇਰਲ ਲਈ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਹਲਵਾੜਾ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਪੈਕੇਟ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਤਪਾਦਾਂ 'ਚ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਦੁੱਧ, ਬਿਸਕੁਟ ਅਤੇ ਖੰਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਦੱਸ ਦਈਏ ਕਿ ਪੰਜਾਬ...
ਭਾਰਤ ਬਨਾਮ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤੀਜਾ ਟੈਸਟ ਮੈਚ : ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਪਹਿਲਾ ਝਟਕਾ, ਧਵਨ 35 ਦੌੜਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਆਊਟ
. . .  about 2 hours ago
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..
  •     Confirm Target Language  

ਸਾਡੇ ਪਿੰਡ ਸਾਡੇ ਖੇਤ

ਆਓ ਬਣਾਈਏ-ਗੰਡੋਆ ਖਾਦ

ਗੰਡੋਏ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਬਨਿਕ ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਗਲੇ ਸੜੇ ਪੱਤੇ, ਬੂਟੇ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ, ਨਿਮਾਟੋਡ, ਬੈਕਟੀਰੀਆ, ਉੱਲੀ ਆਦਿ ਨੂੰ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਲਣ ਸੜਨ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਟਰਮੀਕੰਪੋਸਟਿੰਗ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੰਡੋਏ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਦੇ ਤੀਜੇ ਹਿੱਸੇ ਜਿੰਨੀ ਖੁਰਾਕ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਗੰਡੋਏ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੰਪੋਸਟ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਗੰਡੋਇਆ ਦੇ ਫਾਇਦੇ : 1. ਫ਼ਸਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹਵਾਦਾਰੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। 2. ਜੈਵਿਕ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਗਲਣ ਸੜਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 3. ਕਾਰਬਨਿਕ ਕੂੜੇ ਕਚਰੇ ਦੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ : ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈੱਡ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬੈੱਡ ਦੀ ਚੌੜਾਈ 3 ਫੁੱਟ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਚੌੜਾਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪੋਸਟ ਵਿਚ ਹੱਥ ਮਾਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੈੱਡ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਉਪਲਬਧ ਜਗ੍ਹਾ ਅਨੁਸਾਰ 6 ਤੋਂ 10 ਫੁੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੈੱਡ ਦਾ ਫਰਸ਼ ਪੱਕਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਫਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਨੂੰ ਟੀਪ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਰਸ਼ ਪੱਕਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਮਲ ਮੂਤਰ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਿਸਦਾ ਅਤੇ ਗੰਡੋਏ ਵੀ ਥੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਿਸਕਦੇ। ਬੈੱਡ ਦੀ ਉਚਾਈ 2 ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੈੱਡ ਵਿਚ 2-3 ਇੰਚ ਪਰਾਲੀ ਦੀ ਤਹਿ ਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿੱਲਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਪਰ ਫਰਸ਼ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਢੇਰ ਵਿਚ ਨਮੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉੱਪਰ ਡੇਢ ਤੋਂ ਦੋ ਫੁੱਟ ਗੋਹਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਤਾਜ਼ਾ ਗੋਹਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਗੰਡੋਇਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲਗਪਗ 4-5 ਦਿਨ ਪੁਰਾਣਾ ਗੋਹਾ ਠੀਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੋਬਰ ਪਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2 ਤੋਂ 3 ਕਿੱਲੋ ਗੰਡੋਏ ਪ੍ਰਤੀ ਬੈੱਡ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਖਿਲਾਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿੱਲੀ ਕੀਤੀ ਪਰਾਲੀ ਅਤੇ ਗੋਹੇ ਨਾਲ ਢੱਕ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੈੱਡ ਵਿਚ ਰਸੋਈ ਦਾ ਕੂੜਾ ਕਰਕਟ, ਜੂਟ ਦੀਆਂ ਬੋਰੀਆਂ, ਸੂਤੀ ਕੱਪੜੇ, ਫ਼ਸਲਾਂ ਅਤੇ ਡੇਅਰੀ ਫਾਰਮਾਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਵੀ ਪਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੰਡੋਇਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੈੱਡ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸ਼ੈੱਡ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਮੀਂਹ ਕਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਨਮੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਛਿੜਕਾਅ ਦਿਨ ਵਿਚ ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਿਕ 2-3 ਵਾਰੀ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ 2-3 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਛਿੜਕਾਅ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਲਚਰ ਬੈੱਡ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਿਚ 2-3 ਮਹੀਨੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।
ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ ਗੰਡੋਇਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਨਾ : ਤਿਆਰ ਵਰਮੀਕੰਪੋਸਟ ਇਕ ਸਾਰ, ਦਾਣੇਦਾਰ, ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਅਤੇ ਮਹਿਕ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਗੰਡੋਇਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰਨ ਲਈ ਬੈੱਡ ਵਿਚ ਨਮੀ ਘਟਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗੰਡੋਏ ਥੱਲੇ ਖਿਸਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਪੋਸਟ ਦੀ ਢੇਰੀ ਉਪਰੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੰਪੋਸਟ ਨੂੰ 4 ਨੰਬਰ ਦੀ ਛਾਣਨੀ ਨਾਲ ਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੰਡੋਏ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਕਕੂਨ ਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਨਵੇਂ ਬੈੱਡ ਵਿਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ
* ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਮੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।
* ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨਰਮ ਬਣਿਆ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਚਮੜੀ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
* ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਧੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਆਹਾਰ ਵਿਚ 35-40 ਨਮੀ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
* 25-30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਾਪਮਾਨ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੈ।
* ਸੂਰਜ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
* ਬੈੱਡ ਵਿਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਧਾਤੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
* ਗੰਡੋਇਆਂ ਦੇ ਆਹਾਰ ਦੀ ਵਿਥ 4 ਤੋਂ 9 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
* ਨਿੰਬੂ ਜਾਤੀ ਦੇ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਰਹਿੰਦ-ਖੂੰਹਦ ਨਹੀਂ ਪਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਤੇਜ਼ਾਬੀ ਤੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦੇ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤੀ ਉਤਪਾਦਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਨ ਸਿੰਚਾਈ ਹੇਠ ਵਧਦਾ ਰਕਬਾ, ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਦਾਂ/ਕੀਟਨਾਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਵੱਧ ਝਾੜ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਧਦੀ ਜਨਸੰਖਿਆ, ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਤੱਰਕੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੱਧ ਖਪਤ ਆਦਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ 'ਤੇ ਬੋਝ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ 1998-2015 ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿਚ 25 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ 46 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹਰ ਸਾਲ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਮੀਂਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਸਰੋਤ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਹਰ ਘਰ ਦਾ ਛੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਰਕਬਾ 100 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਮਨ ਲਈਏ ਤੇ ਔਸਤਨ ਵਰਖਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ 13,500 ਕਰੋੜ ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਛੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਰੀਚਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਣੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਭੂ-ਜਲ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗਾ ਸਗੋਂ ਭੂ-ਜਲ ਦੇ ਮਿਆਰ ਵਿਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਕਰੇਗਾ। ਛੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਇਕਠਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਸੀਵਰੇਜ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਘਟ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਵਰੇਜ ਪਾਈਪਾਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੀਆਂ। ਸੜਕਾਂ 'ਤੇ ਘੱਟ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨਾਲ ਗੰਦਗੀ ਘਟੇਗੀ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨਹੀਂ ਫੈਲਣਗੀਆਂ। ਛੱਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਕਠੇ ਕੀਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰਸਾਇਣਕ ਅਤੇ ਜੀਵਕ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਛੱਤ 'ਤੇ ਪਈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਰਿਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰਾਂ ਮਿੱਟੀ ਖੂਹ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸਦੀ ਰਿਚਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਛਾਣਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਸੌਖੀ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਚਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਯੂਨਿਟ ਲਗਾਏ ਹਨ।
ਰੀਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਯੂਨਿਟ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਨਿਤਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਧ ਡੂੰਘਾਈ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨਿਤਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਛਾਣਨੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛਾਣਨਾਂ ਦੋ ਜਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦਾਨੇ ਦਾਰ ਬਜਰੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਸਰੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਹੋ ਕੇ ਰੀਚਾਰਜ ਖੂਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੋਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਅਤੇ ਛਾਣਨੇ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਭੂਮੀ ਦੀ ਬਣਤਰ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫਿਲਟਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੇਤੇ ਵਿਚ ਪਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਵਿਚ ਨਾ ਮਿਲਾਓ। ਤਕਰੀਬਨ 500 ਵਰਗ ਮੀਟਰ ਦੀ ਛੱਤ ਲਈ ਰਿਚਾਰਜ ਵਾਲੇ ਖੂਹ ਦੀ 4 ਵਿਆਸ ਪਾਈਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਖੂਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰੀਚਾਰਜ : ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਖੂਹ ਪਾਣੀ ਕੱਢਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤਹਿ ਹੇਠਾਂ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ ਸੈਟਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਸਬਮਰਸੀਬਲ ਪੰਪ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਰਦੀ ਜਾਂ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਨਹਿਰੀ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠਾਂ ਪਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਚਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।। ਝੋਨੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਰਸਾਤੀੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਫ਼ਸਲਾਂ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਉਸ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੂਹਾਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫ਼ਸਲ ਦੀ ਬੱਚਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਖੂਹ ਦੀ ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।
ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਟੋਭਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਰੀਚਾਰਜ: ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਟੋਭੇ ਡੰਗਰਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਅਤੇ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਤਕਰੀਬਨ 13,000 ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲ 18,000 ਟੋਭੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਗੰਦਗੀ ਨੇ ਘਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਗੰਦੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਚਾਰ ਟੋਭੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਟੋਭੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਤਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਗਲੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਖੀਰਲੇ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੰਚਾਈ ਲਈ ਜਾਂ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਨਿਘਾਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਰਸਾਤ ਦਾ ਵਾਧੂ ਪਾਣੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੋਬਿਆਂ ਵਿਚ ਨਾ ਪਾ ਕੇ ਅਲੱਗ ਟੋਭੇ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕਿ ਖੇਤ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਪਾਣੀ ਇਕ ਬਹੁਮੁੱਲਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬੱਚਤ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਇਕ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਯੋਗਦਾਨ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ ਸਕੇ।


-ਰਾਜਨ ਅਗਰਵਾਲ, ਅਮੀਨਾ ਰਹੇਜਾ ਅਤੇ ਸਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ
ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ।

ਵਿਰਸੇ ਦੀਆਂ ਬਾਤਾਂ

ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਖਾਣੇ ਚਾਹੁੰਦਾ ਦੱਸੋ ਖੀਰ ਪੂੜੇ

ਸਵਾਦ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ। ਮੌਸਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸਵਾਦ ਬਦਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਲ਼ਾਂ 'ਚ ਮੱਕੀ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਸਰ੍ਹੋਂ ਦਾ ਸਾਗ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ। ਗ਼ਰਮੀ ਵਿਚ ਕਈ ਠੰਢੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਾਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਗੁਲਗੁਲੇ, ਪਕੌੜੇ ਤੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਪਕਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਬੜਾ ਕੁੱਝ ਦਰਜ ਹੈ।
ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੀਰ-ਪੂੜਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਕਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਝੜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਪਰ ਜੇ ਕਿਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ ਤੇ ਖੀਰ-ਪੂੜੇ ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪਕਵਾਨ ਮੂਹਰੇ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਦਾ। ਗਿਣ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਪੂੜੇ ਚਿਣ ਕੇ ਖਾਣ ਨੂੰ ਜੀਅ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਖੀਰ-ਪੂੜੇ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਸਵਾਦ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਪੂੜੇ ਖਾ ਕੇ ਇਉਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਲੇਬੀਆਂ ਦੀ ਚਾਸ਼ਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹੋਈਏ। ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਸੌਂਫ਼ ਵਾਲੇ ਪੂੜੇ ਖਾ ਕੇ ਕਮਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਉਣ ਮਹੀਨੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਤੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਆਹੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਪੇਕੇ ਘਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਆਂ ਹੁਣ ਵੀ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਭਾਵਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਚੇਚੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਾਲੀ ਧਮਾਲ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਧਮਾਲ ਵਿਚ ਜ਼ਮੀਨ ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਕਾਨੂੰਗੋ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਵਾਦ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੌਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਡੱਬਾ ਖੀਰ ਦਾ ਤੇ ਦਰਜਨ ਭਰ ਪੂੜੇ ਭੇਜ ਕੇ ਆਨੰਦਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਇਸ ਪਿਆਰ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਬੇਹੱਦ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ।
ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਦਲ ਗਏ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਸੁਆਦ ਬਦਲ ਗਏ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਖਿੱਚ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ। ਉਹ ਉਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਡੱਪਣ ਹੈ।


-37, ਪ੍ਰੀਤ ਇਨਕਲੇਵ, ਲੱਧੇਵਾਲੀ, ਜਲੰਧਰ।
ਮੋਬਾਈਲ : 98141-78883

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੇਂਡੂਸੱਭਿਆਚਾਰ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉਸਰੱਈਆਂ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਬਾ ਫਰੀਦ ਹੀ ਮਾਤਰ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਵੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਉਸਾਰੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਲੇਖ ਵੀ ਆਪਣੇ ਇਕ ਸ਼ਲੋਕ ਵਿਚ ਇਉਂ ਕੀਤਾ ਹੈ-
ਬਿਰਹਾ ਬਿਰਹਾ ਆਖੀਐ, ਬਿਰਹਾ ਤੂ ਸੁਲਤਾਨੁ,
ਫਰੀਦਾ ਜਿਤੁ ਤਨਿ ਬਿਰਹਾ ਨਾ ਉਪਜੈ ਸੋ ਤਨੁ ਜਾਣੁ ਮਸਾਨੁ।
ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਵਿਛੋੜਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸਹਿ ਸੀ, ਜਿੰਨੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਫਾਦਾਰੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਉਤਨਾਂ ਹੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦਰਦ ਗਹਿਰਾ, ਅਜਿਹੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਇਨਸਾਨ ਤੇ ਚਿੰਤਕ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ'ਬਾਰਾਮਾਹਾਂ ਭੁਖਰੀ ਛੰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣਾ ਕੇ ਇਕ ਸਤਰ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਕਰਕੇ ਤੇ ਦੂਜੀ ਸਤਰ ਰਾਹੀਂ ਜਵਾਬ ਵਿਚੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਸੱਚ ਤੇ ਝਾਤ ਪਵਾਈ ਹੈ-
ਕਾਲੀ ਕੋਇਲ ਤੂ ਕਿਤ ਗੁਨ ਕਾਲੀ
ਅਪਨੇ ਪਰੀਤਮ ਕੇ ਹਉ ਬਿਰਹੈ ਜਾਲੀ।
ਪੁਰਾਣੇ'ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਗੀਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣੇ'ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਅੰਤ੍ਰਿਕ ਵੇਦਨਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਕੇ ਜੰਗ ਵਾਸਤੇ ਬਸਰੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵਿਛੜੇ ਆਪਣੇ ਮਰਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿਮਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਂਸੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਤੇ ਲੱਲ੍ਹਰੀਆਂ ਲਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਇਤਿਹਾਸ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸਾਡੇ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੁਟਿਆਰ ਨੇ, ਜਿਸਦਾ ਮਰਦ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫੌੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਕੇ ਬਸਰੇ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਸੰਤਾਪ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਤੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਹੋ ਕੇ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ-
ਨੀ ਮੈਂ ਰੰਡੀਉਂ ਸੁਹਾਗੁਣ ਹੋਵਾਂ,
ਜੇ ਬਸਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਏ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤੇ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ । ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦਾ ਸੰਸਾਰ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੀ। ਧੀ ਨੇ ਮਾਪਿਆਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਨਾਲੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਓਪਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਜਾਣਾਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਮਜਬੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬੇਵਸ ਧੀ ਇਹ ਪੁਕਾਰ ਵੀ ਕਰੇ ਕਿ-
'ਬਾਬਲ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖ ਲੈ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਬਾਬਲ ਤੇਰਾ ਪੁੰਨ ਹੋਵੇ'
ਤੇ ਭਾਵੇਂ'ਧੀ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਲਾਵੇ ਕਿ-
'ਤੇਰੇ ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵੇ ਬਾਬਲ ਡੋਲਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ।
ਪਰ ਬਾਬਲ ਦੀ ਇਸ ਦਲੀਲ ਅੱਗੇ, ਉਹ, ਨਿਰਉਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਕਿ
'ਮਹਿਲੋਂ ਇੱਟ ਪੁਟਾ ਦੇਸਾਂ ਧੀਏ ਘਰ ਜਾ ਆਪਣੇ।
ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਸੇ ਬੇਟੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ-
ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੇਂ ਬਾਬਲ ਮਹਿਲ ਤੇ ਮਾੜੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰਦਿੱਤਾ ਪ੍ਰਦੇਸ।
ਅਜਿਹੀ ਅਵਸੱਥਾ ੳਸਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਖੰਜਰ ਕਈ ਕਈ ਸਾਲ ਉਸਨੂੰ ਖੁੱਭਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਸਹੁਰੇ ਘਰ ਬੈਠੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਿਸੇ ਧੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਰੀਬ ਸਮਝ ਕੇ ਇਕ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ'ਅੰਦਰ ਭਰੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਦਰਦ ਭਰੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ-
ਉੱਡ ਉੱਡ ਕਾਵਾਂ ਵੇ ਉੱਡ ਬਹਿ ਜਾ ਰੇਤੇ,
ਮੇਰੀ ਅੰਮੜੀ ਬਾਂਝੋਂ ਨੀਂ ਕੋਣ ਕਰਦਾ ਈ ਚੇਤੇ?
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


ਸੰਪਰਕ : 94632-33991.

ਕਿਸ ਕਿਸ ਦੇਖੀ ਹੈ?

ਕੋਈ ਜ਼ਮਾਨਾ ਸੀ, ਪਿੰਡੋ ਪਿੰਡ ਸਫਰ ਦਾ ਸਾਥੀ ਸ਼ੈਂਕਲ (ਸਾਈਕਲ) ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਲੋਕ ਵੀ ਤਕੜੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਵਾਟ ਵੀ ਲੰਬੀ ਕੱਢ ਲੈਂਦੇ ਸਨ? ਸਾਡੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ 47 ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਈਕਲ 'ਤੇ ਹੀ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ ਜਲੰਧਰ ਗੇੜਾ ਮਾਰ ਜਾਣਾ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਕੁਝ ਰੁਪਏ ਹੀ ਸੀ ਪਰ ਭਾਰੀ ਲੋਹੇ ਦੇ ਸਨ? ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਦਿਆਂ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਈਕਲ? ਅੱਜ ਸਾਈਕਲ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਭਾਰ ਐਵੇਂ ਕਿਲੋ ਖੰਡ। ਸੈਕਲ 'ਤੇ ਪਿੱਛੇ ਸਾਮਾਨ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲਈ ਕੈਰੀਅਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ? ਪਰ ਲੇਡੀ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਬੈਂਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਟੋਕਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ? ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਟੋਕਰੀ ਦੀ ਕਾਢ ਮੇਮਾਂ ਦੇ ਸਾਇਕਲਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵਲੈਤ ਵਿਚ ਕੱਢੀ ਗਈ ਸੀ। 60ਵੇਆਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਇਹ ਟੋਕਰੀ ਹਰ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਫਿਰ ਇਸ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਟੋਕਰੀ ਨੇ ਲੈ ਲਈ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਘੱਟਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਭਾਅ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਟੋਕਰੀ ਕਿੱਥੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈ, ਪਤਾ ਹੀ ਨਾ ਚੱਲਿਆ?


ਮੋਬਾ: 98159-45018

ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਦਰਜਾ ਬੰਦੀ ਅਤੇ ਡੱਬੇ-ਬੰਦੀ : ਅੰਬ ਦੇ ਫਲ਼ ਦੀ ਦਰਜਾ ਬੰਦੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਜਲਦੀ ਬਲਕਿ ਵਧੇਰੇ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਿਕਦੇ ਹਨ। ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਏ ਗਰੇਡ (200-300 ਗ੍ਰਾਮ), ਬੀ ਗਰੇਡ (351-500 ਗ੍ਰਾਮ) ਅਤੇ ਸੀ ਗਰੇਡ (551-800 ਗ੍ਰਾਮ) ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਰਜਾ ਬੰਦੀ ਵੇਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਕੇ, ਦਾਗ਼ੀ, ਬਿਮਾਰੀ ਵਾਲੇ, ਗਲੇ ਜਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋਏ ਫਲ਼ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪੈਰਾਫਿਨ ਜਾਂ ਸਟਾਫਰੈਸ਼ ਮੋਮ ਮਿਸ਼ਰਣ ਲਗਾ ਕੇ ਕੁਝ ਘੰਟੇ ਲਈ ਸੁਕਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਫਲ਼ਾਂ ਦੀ ਢੁੱਕਵੀਂ ਡੱਬਾ-ਬੰਦੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸੁਚੱਜੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਮੁੱਲ ਮਿਲਣ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ, ਮਿੱਟੀ-ਘੱਟੇ ਤੋਂ ਅਤੇ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਬ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਡੱਬਾ-ਬੰਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸੀ. ਐਫ. ਬੀ. (ਗੱਤੇ) ਦੇ ਡੱਬੇ ਪੈਕਿੰਗ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁੱਕਵੇਂ ਹਨ। ਡੱਬਿਆਂ ਅੰਦਰ ਪਰਾਲੀ ਜਾਂ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਪਾ ਕੇ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ 45×25×25 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਆਕਾਰ ਦੇ 5 ਪਲਾਈ ਡੱਬਿਆਂ ਵਿਚ 2 ਤੋਂ 3 ਤਹਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਡੱਬੇ ਵਿਚ ਹਵਾ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਸੁਰਾਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਟਰੱਕ ਆਦਿ ਵਿਚ ਲੱਦਣ ਵੇਲੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਢੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੱਬ ਨਾ ਲੱਗੇ। ਡੱਬਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੋ ਕਿ ਇਹ ਧਾਂਕ ਵਿਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣ। ਧਾਂਕਾਂ ਵਿਚਾਲੇ ਹਵਾ ਦੇ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਲਈ ਵਕਫਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਫਲ਼ਾਂ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡੱਬਾ-ਬੰਦੀ ਵਿਚ 35-45 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਸਫਲ਼ਤਾ ਪੂਰਵਕ ਭੰਡਾਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣਾ : ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਫਲ਼ ਨੂੰ ਤੁੜਾਈ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਫਲ਼ ਦਾ ਰੰਗ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਧੀਆ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਰੇਡ ਦੇ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ ਕਾਰਬਾਈਡ ਨਾਲ ਪਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰਸਾਇਣ ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਕਈ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਬੰਧਿਤ ਹੈ (ਧਾਰਾ 44-11 of Prevent}on of 6ood 1du&terat}on (P61) 1ct, ੧੯੫੪ w}th P61 ru&es, ੧੯੫੫ ਤਹਿਤ) ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਨਮੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਐਸਿਟੀਲੀਨ ਗੈਸ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਆਕਸੀਜਨ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘਟਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਆਰਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਫਾਸਫੋਰਸ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜੋ ਕਈ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਇਥਾਈਲੀਨ ਇਕ ਕੁਦਰਤੀ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਕਾਉਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਹ 'ਈਥਰਲ' ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇਥਾਈਲੀਨ ਪੌਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਕ ਹਾਰਮੋਨ ਹੈ ਜੋ ਫਲ਼ ਪੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੇਜ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ਼ ਦੇ ਪੱਕਣ ਦੌਰਾਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹੋਰ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਐਲਫਾਂਸੋ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅੰਬ 600 ਪੀ. ਪੀ. ਐਮ. ਈਥਾਫੋਨ (1.5 ਮਿਲੀਲੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਪਾਣੀ) ਵਿਚ 4 ਮਿੰਟ ਡੁਬੋ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਲੱਗੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਬਕਸਿਆਂ ਜਾਂ ਪੇਟੀਆਂ ਵਿਚ ਪੈਕ ਕਰ ਕੇ 4 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪਕਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡੱਬਾ-ਬੰਦੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 0.01 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਲੋਰੀਨ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋ ਕੇ ਛਾਵੇਂ ਸੁਕਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। (ਸਮਾਪਤ)


-ਸਹਾਇਕ ਹਾਰਟੀਕਲਚਰਿਸਟ, ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।

ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਰੋਕਥਾਮ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਟਮਾਟਰ
1. ਫਲ ਦਾ ਗੜੂੰਆਂ : ਇਹ ਟਮਾਟਰ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੀੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਟਮਾਟਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਾਲਾਂ, ਨਰਮਾ, ਬਰਸੀਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੀਲੇ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੇ ਪਤੰਗੇ ਨਵੀਆਂ ਫੁੱਟੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਅੰਡੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਸੁੰਡੀਆਂ ਤਕਰੀਬਨ 3.5 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਲੰਮੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਪਰ ਗੂੜ੍ਹੇ ਸੁਰਮੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਸੁੰਡੀਆਂ ਪੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁੰਡੀਆਂ ਵੱਡੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਮੋਰੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਫਲ ਮੰਡੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਝਾੜ ਦਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਰੋਕਥਾਮ : ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਕੀੜੇਮਾਰ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇਕ ਨੂੰ ਫ਼ਸਲ 'ਤੇ ਫੁੱਲ ਆਉਣ ਸਾਰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ 100 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਤਿੰਨ ਛਿੜਕਾਅ 2 ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਕਰੋ।
* 60 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਕੋਰਾਜਨ 18.5 ਐਸ ਸੀ (ਕਲੋਰਐਂਟਰਾਨੀਲੀਪਰੋਲ) * 30 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਫੇਮ 480 ਐਸ ਐਲ (ਫਲੂਬੈਂਡੀਆਮਾਈਡ) * 200 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਇੰਡੋਕਸਾਕਾਰਬ 14.5 ਐਸ ਸੀ * 600 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਕਰੀਨਾ 50 ਈ ਸੀ (ਪਰੋਫੀਨੋਫੋਸ)
ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤਿਆਰ/ਪੱਕੇ ਫ਼ਲ ਤੋੜ ਲਓ। ਕੋਰਾਜ਼ਨ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 1 ਦਿਨ ਅਤੇ ਫੇਮ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 3 ਦਿਨ ਤੱਕ ਫ਼ਲ ਨਾ ਤੋੜੋ।
2. ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ: ਇਹ ਬਹੁਫ਼ਸਲੀ ਕੀੜਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਫ਼ਸਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਦੀਨਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹਲਕੇ ਪੀਲੇ, ਗੋਲਾਕਾਰ ਅਤੇ ਸੁਸਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਅਕਸਰ ਪੱਤੇ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਪਾਸੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸਦੇ ਹੋਏ ਤਿੰਨ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਹੋਏ ਕੋਏ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਲਗ 1-1.5 ਮਿਲੀਮਿਟਰ ਲੰਮੇ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਭ ਚਿੱਟੇ ਮੋਮੀ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਤੰਗੇ ਵੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਰਸ ਚੂਸਣ ਕਰਕੇ ਬੂਟੇ ਛੋਟੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੂਜਾ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਕਾਲੀ ਉੱਲੀ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਝਾੜ 'ਤੇ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੀੜਾ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਰੋਗ (ਪੱਤਾ ਮਰੋੜ ਵਿਸ਼ਾਣੂ) ਵੀ ਫੈਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਰੋਕਥਾਮ : ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ 400 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਮੈਲਾਥਿਆਨ 50 ਈ ਸੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 100 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਫਲ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਿੜਕੋ।
3. ਚੇਪਾ : ਟਮਾਟਰ ਉੱਪਰ ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਚੇਪਾ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਟਮਾਟਰ ਉੱਪਰ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬੂਟਿਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਮਲੇ ਕਾਰਨ ਨਵੀਆਂ ਕਰੂੰਬਲਾਂ ਮੁਰਝਾਅ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਝੁਲਸੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਰੋਕਥਾਮ : ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ 400 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਮੈਲਾਥਿਆਨ 50 ਈ ਸੀ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 100 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਫਲ ਪੈਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਿੜਕੋ।
ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਸਮੇਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ:
1. ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੰਡੀਕਰਨ ਯੋਗ ਅਤੇ ਪੱਕੇ ਹੋਏ ਫਲ ਤੋੜ ਲਵੋ।
2. ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰੋ ਤਾਂ ਕਿ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾ ਘਟੇ।
3. ਕਾਣੇ ਫ਼ਲ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਦਬਾ ਦਿਉ।
(ਸਮਾਪਤ)


-ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਅਤੇ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ

ਅੰਬ, ਫਲ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਸੁਆਦਲਾ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰਾ ਫਲ਼ ਹੈ । ਫਲ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ 100 ਗ੍ਰਾਮ ਗੁੱਦੇ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਵਿਟਾਮਿਨ ਏ (4800 ਯੂਨਿਟ), ਵਿਟਾਮਿਨ ਬੀ-1 ਅਤੇ ਬੀ-2 (90 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ) ਅਤੇ ਵਿਟਾਮਿਨ ਸੀ (13 ਮਿਲੀਗ੍ਰਾਮ) ਮੌਜੂਦ ਹਨ । ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਵਿਚ 11.8 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕਾਰਬੋਹਾਈਡਰੇਟ, 0.6 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਅਤੇ 0.3 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਫਾਸਫੋਰਸ ਅਤੇ ਲੋਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫਲ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਕੁੱਲ ਰਕਬੇ ਵਿਚੋਂ ਤੀਜਾ ਸਥਾਨ ਅੰਬ ਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਲ 6896 ਹੈਕਟੇਅਰ ਰਕਬੇ ਵਿਚੋਂ ਅੰਬਾਂ ਦਾ 1, 95, 529 ਕੁਇੰਟਲ ਉਤਪਾਦਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਫਲ਼ ਤੁੜਾਈ, ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਡੱਬੇਬੰਦੀ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਢੋਆ-ਢੁਆਈ ਦੌਰਾਨ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਲਾਪ੍ਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਲੋਂ ਸਿਫਾਰਿਸ਼ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ- ਐਲਫਾਂਸੋ, ਦਸਹਿਰੀ, ਲੰਗੜਾ ਅਤੇ ਚੂਪਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਜੀ.ਐਨ. 1, 2, 3, 4, 5, 6 ਅਤੇ 7 ਹਨ।
ਅੰਬਾਂ ਦੀ ਤੁੜਾਈ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ: ਅੰਬਾਂ ਦੇ ਕਾਸ਼ਤਕਾਰ ਲਈ ਫਲ਼ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਉੱਪਰ ਤੋੜਨਾ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਫੈਸਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਫਲ਼ਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਅਤੇ ਕੀਮਤ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਬ ਦਾ ਟਪਕਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲ਼ ਦੇ ਪੱਕਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫਲ਼ ਲੱਗਣ ਦੇ 15-16 ਹਫਤਿਆਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਫਲ਼ ਦਾ ਆਕਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਰੰਗ ਹਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੋੜ ਕੇ ਹੀ ਪਕਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਰੁੱਖ ਉੱਪਰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਪੱਕਦੇ। ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋੜੇ ਗਏ ਫਲ਼ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਪੱਕਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵੀ ਵਧੀਆ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਤੁੜਾਈ ਦੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਢੰਗ ਫਲ਼ ਦੀ ਘਣਤਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਫਲ਼ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਣਤਾ ਤਕਰੀਬਨ 1.0 ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤੁੜਾਈ ਦੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਡੰਡੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੋਢਿਆ ਦਾ ਬਣਨਾ ਅਤੇ ਫਲ਼ ਦੇ ਗੁੱਦੇ ਦਾ ਗਿੱਟਕ ਵਾਲੇ ਪਾਸਿਉਂ ਪੀਲਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣਾ ਪੱਕਣ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ।
ਤੁੜਾਈ ਦੇ ਢੰਗ : ਅੰਬਾਂ ਨੂੰ ਪੌੜੀ ਲਗਾ ਕੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ 'ਪਿਕਰ' ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਤੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਕਰ ਬਾਂਸ ਦੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਸੋਟੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ 'ਤੇ ਤਿੱਖੀ ਹੁੱਕ ਲੱਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ਼ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਛਿੱਕੂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਲ਼ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਫਲ਼ਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਗੁੱਦਾ ਪੱਕਣ 'ਤੇ ਪਿਲਪਿਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਲ਼ ਜਲਦੀ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੋੜੇ ਹੋਏ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਲ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚੋਂ ਤਰਲ ਜਿਹਾ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਲ ਜੇਕਰ ਫਲ਼ ਦੀ ਬਾਹਰੀ ਚਮੜੀ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਫਲ਼ ਦਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਡੰਡੀ ਵਾਲਾ ਹਿੱਸਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਛਾਂਵੇਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿਚ 45-50 ਡਿਗਰੀ ਸੈਂਟੀਗਰੇਡ ਤਾਪਮਾਨ 'ਤੇ 5-10 ਮਿੰਟ ਲਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁੜਾਈ ਉਪਰੰਤ ਉੱਲੀ ਦੇ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਲ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛਾਵੇਂ ਸੁਕਾ ਕੇ ਡੰਡੀਆਂ ਨੇੜਿਉਂ ਕੱਟ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਦੂਜੇ ਫਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਭ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਨਾ ਕਰਨ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਸਹਾਇਕ ਹਾਰਟੀਕਲਚਰਿਸਟ, ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।

ਹਲਕਾਅ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਨਾਕ

ਹਲਕਾਅ ਜਿਸ ਨੂੰ ਰੈਬੀਜ਼ ਦੇ ਨਾਂਅ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਸਿਰਫ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਂਣੂ ਰੋਗ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜਿਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਹ ਰੋਗ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਲਕਾਅ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਕੋ-ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਬਚਾਅ ਜਾਂ ਰੋਕਥਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਹਲਕਾਅ ਬਾਰੇ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਰੋਗ ਤੋਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਖ਼ੁਦ ਬਚ ਸਕਣ ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾਅ ਸਕਣ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਹਲਕਾਅ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਲਕਾਅ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ 95 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਮੌਤਾਂ ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਅਫਰੀਕਾ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿੳੇੁੇਂਕਿ ਇੱਥੇ ਗਰੀਬੀ ਵੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ 'ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਕਮੀ ਹੈ। ਇਹ ਰੋਗ ਪਾਲਤੂ, ਬੇਘਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁੱਤੇ, ਬਿੱਲੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਮਝਾਂ, ਘੋੜੇ, ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਸੂਰ, ਬਾਂਦਰ, ਲੂਬੜੀ, ਨਿਓਲਾ ਅਤੇ ਚਮਗਾਦੜ ਆਦਿ। ਰੋਗ ਦਾ ਫੈਲਾਅ ਹਲਕੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਕੱਟਣ ਜਾਂ ਨੌਂਹਦਰਾਂ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਸ਼ਾਣੂ ਹਲਕੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਲਾਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਰੋਗ ਹਲਕੇ ਹੋਏ ਕੁੱਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਲਕਿਆ ਹੋਇਆ ਜਾਨਵਰ ਵੱਢ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਲਕਾਅ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਂਣੂ ਤੰਤੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦਿਮਾਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਖ਼ਮ ਜਿੰਨਾ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੰਦਾ ਹੈ ਉਨੀਂ ਛੇਤੀ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਹਲਕਾਅ ਦੇ ਲਛਣ
ਹਲਕੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਛਣ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ; ਸੁਬਾਅ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ ਅਤੇ ਫੈਲਦਾ ਅਧਰੰਗ। ਅਵਾਜ਼ ਦਾ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਵੱਧ ਗੁਸਾ ਆਉਣਾ ਵੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਲੱਛਣ ਹਨ (ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਜਾਨਵਰ ਇਕਦਮ ਗੁੱਸੇਖੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਰੋਗ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮੁੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ:
1. ਗੁਸੇ ਵਾਲੀ ਕਿਸਮ: ਇਸ ਵਿਚ ਰੋਗੀ ਦਾ ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਦੰਦ, ਨੌਂਹਦਰਾਂ, ਸਿੰਗ ਜਾਂ ਖੁਰ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਘੁਮਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪੱਥਰ, ਡੰਡੇ ਆਦਿ ਪਦਾਰਥ ਖਾਅ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰੋਗ ਵਧਣ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੌਰੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
2. ਗੂੰਗੀ ਕਿਸਮ: ਇਸ ਕਿਸਮ ਵਿਚ ਰੋਗੀ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਗਲੇ ਦੀਆਂ ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਅਧਰੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਰੋਗੀ ਕੁਝ ਵੀ ਖਾ ਜਾਂ ਪੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਲਾਰਾਂ ਬਾਹਰ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੱਥ ਪਾ ਕੇ ਕੱਢਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਕ੍ਰਮਿਤ (ਇੰਨਫੈਕਸ਼ਨ) ਕਰਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਖਰ ਵਿਚ ਅਧਰੰਗ ਰੋਗੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਸੋਜ਼ ਕਾਰਨ ਤਕਰੀਬਨ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀ, ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ, ਹਮਲਾ ਕਰਨਾ, ਬੇਚੈਨੀ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ, ਵਾਧੂ ਲਾਰ, ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਡਰ ਅਤੇ ਮੌਤ। ਇਥੇ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੇ ਕਿ ਇਸ ਰੋਗ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਲਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਨਾਂ ਤਾਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:
ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹਲਕਾਅ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਦੇ ਟੀਕੇ (ਟੀਕਾਕਰਨ) ਲਗਵਾਓ। ਪਹਿਲਾ ਟੀਕਾ 3 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਦੂਸਰਾ ਟੀਕਾ (ਬੂਸਟਰ ਡੋਜ਼) 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਉਮਰ 'ਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰ ਸਾਲ ਇਕ ਟੀਕਾ ਨਿਯਮਿਤ ਲੱਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਪਣੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਗਲੀ ਦੇ ਆਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਨਾ ਆਉਣ ਦਿਓ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਨਿਉਲਾ, ਚਮਗਾਦੜ ਆਦਿ। ਜੇਕਰ ਘਰ ਦੇ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹਲਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁੱਤਾ ਵੱਢ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੈਟਰਨਰੀ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰ ਕੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਕਰਵਾਓ ਜਿਸ ਵਿਚ ਟੀਕੇ 0 (ਜਿਸ ਦਿਨ ਵੱਢਿਆ ਹੋਵੇ), 3, 7, 14, 28 ਅਤੇ 90 ਦਿਨਾਂ 'ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨੀਤੀਆਂ ਬਣਾਉਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨਫੈਕਸ਼ਨ ਵਾਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਫਾਈਲੈਕਟਿਕ (ਬਚਾਅ ਲਈ) ਟੀਕਾਕਰਨ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਕੁੱਤੇ ਦੁਆਰਾ ਦੰਦ ਮਾਰਨ ਜਾਂ ਵੱਢਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ, ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਿਅਕਤੀ / ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਕੱਪੜੇ ਧੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਬਣ (ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਾਸਟਿਕ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ (ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 15 ਮਿੰਟ ਚਲ ਰਹੇ ਟੂਟੀ ਹੇਠ) ਨਾਲ ਧੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੱਕੀ ਜਾਨਵਰ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਬਣ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਜ਼ਖ਼ਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਕਿਸੇ ਐਂਟੀਸੈਪਟਿਕ ਦਵਾਈ (ਆਉਡੀਨ ਘੋਲ) ਦਾ ਘੋਲ ਲਗਾਓ। ਜੇ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਖਮ ਨੂੰ ਪੱਟੀ ਜਾਂ ਟਾਂਕੇ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਕੁੱਤੇ ਦੇ ਵੱਡਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਕਦੇ ਅਣਗਹਿਲੀ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਿਨ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਵੱਢਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਆਪਣੇ ਡਾਕਟਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ। ਕੁੱਤੇ ਵੱਡਣ (ਪੋਸਟ ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ) ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾ ਟੀਕਾਕਰਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਵਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਹਲਕਾਅ ਇਕ ਬਹੁਤ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਟੀਕਾਕਰਣ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਲੇਖ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।


-ਮੁਨੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ, ਜਗਦੀਸ਼ ਗਰੋਵਰ
ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ, ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ। ਮੋਬਾਈਲ : 9463721182.

ਕਵਿਤਾ

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਰਕਾਨ ਹੋਵੇ

ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਰਕਾਨ ਹੋਵੇ,
ਪੰਜ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਮਾਣ ਹੋਵੇ,
ਗੱਭਰੂ ਜਵਾਨ ਹੋਵੇ,
ਫੇਰ ਸਦਾ ਸੁੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ,
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਬਹਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ।
ਭਟਕੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਹੋਵੇ,
ਬੇੜੀ ਨੂੰ ਮਲਾਹ ਹੋਵੇ,
ਭੁੱਲੇ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਹੋਵੇ,
ਸਦਾ ਨਈਂਉ ਗੱਲ ਲੱਛੇਦਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ,
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਬਹਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ।
ਜਾਬਰ ਨਾਕਾਮ ਹੋਣ,
ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਆਮੋ-ਆਮ ਹੋਣ,
ਆਨੰਦ ਮਾਣੇਂ ਮੋਹਣ-ਸੋਹਣ,
ਖਿੜੇ ਮਹਿਤਾਬੀ ਸੰਸਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ,
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਬਹਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ।
ਰੁੱਤ ਹੋਵੇ ਮਾਘ ਵਾਲੀ,
ਸ਼ਾਮ ਹੋਵੇ ਸਾਗ ਵਾਲੀ,
ਦਹੀਂ ਹੋਵੇ ਜਾਗ ਵਾਲੀ,
ਸਾਗ ਵਿਚ ਦੇਸੀ ਘਿਉ ਦੀ ਲਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ,
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਬਹਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ।
ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜਿਹੀ ਸੋਚ ਹੋਵੇ,
ਹਰ ਬੁੱਕਲ 'ਚ ਬੋਟ ਹੋਵੇ,
ਮਨਾਂ 'ਚ ਨਾ ਖੋਟ ਹੋਵੇ,
ਜੱਗ ਲਈ ਜਿੱਤੀ ਗਈ ਪੁਕਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ,
ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਨੱਚਦੀ ਬਹਾਰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ।


-ਡਾ: ਸਾਧੂ ਰਾਮ ਲੰਗੇਆਣਾ
ਪਿੰਡ:- ਲੰਗੇਆਣਾ ਕਲਾਂ (ਮੋਗਾ)
ਮੋਬਾਈਲ : 98781-17285

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਖ਼ਤਮ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਬਰਕਰਾਰ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਰਵਾਇਤੀ ਦਰੱਖਤ ਟਾਹਲੀ, ਪਿਪਲੀ, ਬਰੋਟਾ, ਨਿੰਮ, ਬੇਰੀ, ਸ਼ਹਿਤੂਤ ਅਤੇ ਕਿੱਕਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਖ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਜਿਥੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਨਵੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਭੁੱਲਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਰੁੱਖ ਲਗਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਜਲਦੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੰਮ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਟਾਹਲੀ ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਰੇਤਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਹਿ ਨੀਵੀਂ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਹੀ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਘੁਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਮਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰ ਦਾਦੇ ਦੀ ਲਗਾਈ ਟਾਹਲੀ ਪੋਤੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸ਼ਾਰਟਕੱਟ ਜ਼ਮਾਨੇ ਵਿਚ ਲੋਕ ਜਲਦੀ ਨਤੀਜੇ ਭਾਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਾ ਬੀਜਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਾਲਦਾ ਹੈ। ਟਾਹਲੀ ਖ਼ੁਸ਼ਕ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵੀ ਪਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਸੀਲਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘਾਟ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੂੂਬਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਉਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਬਦਲ ਗਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਿਰਫ ਖੂਹ ਹੀ ਸਨ। ਖੂਹਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੌੜਾਂ ਵਿਚ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਛਾਂ ਲਈ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਹਿਰਾਂ, ਰਸਤਿਆਂ, ਪਹੀਆਂ, ਖਾਲਾਂ, ਸੂਇਆਂ ਅਤੇ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਛਾਂ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਦੋਂ ਆਵਾਜਾਈ ਪੈਦਲ ਜਾਂ ਗੱਡਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨਹਿਰਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਦੇ ਸਨ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਪੱਕ ਕੇ ਖਿੰਡ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਟਾਹਲੀਆਂ ਉਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਸਾਨ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਬੂਟੇ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਛਾਵੇਂ ਬੈਠਣ ਲਈ ਲਗਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀਆਂ ਖੁਰਲੀਆਂ ਵੀ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੱਢਣ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਨ। ਟਾਹਲੀ ਦੀ ਲੱਕੜ ਸਾਰੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਟਾਹਲੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਢ ਕੇ ਟੋਭਿਆਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਘੁਣ ਨਾ ਲੱਗ ਸਕੇ। ਕਈ ਸਾਲ ਟੋਭੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਪਈ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਤੀਰ, ਚੁਗਾਠਾਂ, ਬਾਲੇ, ਤਾਕੀਆਂ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਕਹੀਆਂ, ਦਾਤੀਆਂ ਤੇ ਖੁਰਪਿਆਂ ਦੇ ਦਸਤੇ ਹਲ ਅਤੇ ਪੰਜਾਲੀਆਂ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮੰਜੇ ਵੀ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਨਾਲੇ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਨਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਘਰੇਲੂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।
ਮੈਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਲਈ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਰਜੋਨਾ ਰਾਜ ਦੇ ਫੀਨਿਕਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸੈਰ ਕਰਦਿਆਂ ਪਾਸੀਓਂ ਟਰੇਲ (ਸੂਏ) ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਰ ਵੀਹ ਫੁੱਟ ਦੇ ਫ਼ਾਸਲੇ 'ਤੇ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖਤ ਵੇਖੇ। ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੱਧ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪੁਰਾਣੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਹੱਦ ਨਾ ਰਹੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਟਾਹਲੀ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਉਥੇ ਪਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮੇਜ਼ਬਾਨ ਗੁਰਸ਼ਰਨ ਸਿੰਘ ਸੋਹੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਤਾਂ ਇਥੇ ਨਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਇਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਹੋਏ ਆਮ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਿਰਾਸਤੀ ਰੁੱਖ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣੀ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਬੈਠਾ ਹੈ।


-ਸਾਬਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ।
ਮੋਬਾਈਲ-94178 13072
ujagarsingh48@yahoo.com

ਤੇਰਾ ਕੀ ਨਾਓਂ ਸੱਜਣਾ?

ਜਦ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ, ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਟਿਕਾਣੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਜਾਣੀਏ, ਅਗਲਾ ਆਪਣਾ ਨਾਂਅ ਦੱਸੇ। ਫਿਰ ਅਸੀਂ, ਉਹਦੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਸਾਂਝਾਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ ਤੱਕ ਲੱਭਣ ਲਈ ਟਿੱਲ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਬੰਦੇ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸੁਣ ਕੇ ਬਦੋਬਦੀ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਧੰਦੇ ਬਾਰੇ ਕਿਆਫੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਰਾਹ ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਖਸ਼ਦੇ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਟਾਇਮ ਪਾਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਪੰਛੀ, ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਫੁੱਲ ਨੂੰ ਉਹਦਾ ਨਾਂਅ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ? ਨਹੀਂ ਨਾ, ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਪਹਿਲਾ ਉਸ ਦਾ ਨਾਂਅ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਮੱਝ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਕੋਈ ਉਹਨੂੰ ਮੱਝ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਬੋਹੜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਮਤਲੱਬ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੱਗਭਗ ਬਾਕੀ ਕਾਇਨਾਤ ਆਪਣੇ ਨਾਂਅ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਅਸੀਂ ਜੋ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਮਹਿਕ, ਘਰੇਲੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੇਵਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਫਤ 'ਚ ਮਿਲਦੇ ਗੁਣ ਆਦਿ-ਆਦਿ। ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਹੀ ਕਿਉਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ।


-ਮੋਬਾ: 98159-45018

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਇਕ ਹਿੰਦੂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀ ਨੰਦ ਲਾਲ ਨੂਰਪੁਰੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਗੀਤ ਵਿਚ ਡੁੰਘੀ ਵੇਦਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਦੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ ਦਾ ਸਫਲ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਲਾਕਾਰ ਭੈਣਾਂ ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਧੁਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਸੀ ਜੋ ਸਰਬਹਿੰਦ ਰੇਡੀਓ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਲੰਧਰ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਕੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੱਕ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੀ ਧੜਕਣਬਣਿਆਂ ਰਿਹਾ, ਇਸ ਗੀਤ ਦਾ ਇਕ ਪੈਰਾ ਪੇਸ਼ ਹੈ-
ਚੁੰਮ ਚੁੰਮ ਰੱਖੋ ਨੀ ਇਹ ਕਲਗੀ ਜੁਝਾਰ ਦੀ,
ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਗੁੰਦੋ ਲੜੀ ਹੀਰਿਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਦੀ।
ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੜ ਕੇ ਸਿਪਾਹੀ ਮੇਰੇ ਆਉਣਗੇ।
ਸੋਹਣੇਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰਿਆਂ 'ਤੇ ਲਿਸ਼ਕਾਉਣਗੇ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਮੈਂ ਨਾ ਪਲ ਸਾਂ ਸਹਾਰਦੀ,
ਚੁੰਮ ਚੁੰਮ ਰੱਖੋ ਨੀ ਇਹ ਕਲਗੀ ਜੁਝਾਰ ਦੀ।
ਪੁਰਾਣਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨਾਲਓਤ ਪ੍ਰੋਤ ਹੈ, ਵਿਛੋੜਾ ਭਾਂਵੇ ਪਤੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ ਦੇ, ਭੈਣ ਅਤੇ ਵੀਰ ਦੇ, ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਆਤਮਾ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਵੇ, ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਕਾਵਿ-ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸਦਾ ਭਾਵਪੂਰਤ, ਵਾਸਤਵਿਕ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤੇ ਭਰਪੂਰ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਫ਼ੀ ਕਾਵਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਛੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਕਠਿਨ ਯਾਤਰਾ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬਿਹਬਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਫਨਾਹ ਦੀ ਅਵੱਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਖੁਦਾ ਵਿਚ ਅਭੇਦ ਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬੀ ਕਿੱਸਾ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਹਿਰਦੇ ਵੇਦਕ ਵਰਨਣ ਉਪਲਭਦ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਿਸੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸਮਸਿਆ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਵਾਰਸਸ਼ਾਹ ਦੀ ਹੀਰ ਹਾਸ਼ਮਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੱਸੀ ਪੁੰਨੂ, ਕਾਦਰਯਾਰ ਦਾ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਤੇ ਫ਼ਜ਼ਲਸ਼ਾਹ ਦਾ ਕਿੱਸਾ ਸੋਹਣੀ ਮਹੀਂਵਾਲ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਇਕ ਇਕ ਕਣ, ਇਕ ਇਕ ਰੋਮ ਤੇ ਇਕ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਰਚੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਅਵਸੱਥਾ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਂ ਦੀ ਜਿਸ ਕਸਕ ਤੇ ਜਿਸ ਟੀਸ ਦਾ ਵਾਸਤਵਿਕ ਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਵਰਨਣ ਕਾਦਰਯਾਰ ਨੇ'ਆਪਣੇ ਕਿੱਸੇ ਪੂਰਨ ਭਗਤ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਤੇ ਮਿਲੇ-
ਮੀਮ ਮਿਲਣ ਆਈ ਰਾਣੀਂ ਇਛੱਰਾਂ ਵੀ,
ਲੋਕਾਂ ਆਖਿਆ ਆਇਆ ਏ ਸਾਧ ਕੋਈ।
ਮੇਰੇ ਪੁੱਤ ਦਾ ਬਾਗ ਵੀਰਾਨ ਹੋਇਆ,
ਲੱਗਾ ਕਰਨ ਹੈ ਫਿਰ ਆਬਾਦ ਕੋਈ।
ਮੈਂ ਵੀ ਲੈ ਆਮਾਂ ਦਾਰੂ ਅੱਖੀਆਂ ਦਾ,
ਪੂਰਨ ਛੱਡ ਨਾ ਗਿਆ ਸੁਆਦ ਕੋਈ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਇਹ ਵੀ ਲੱਖ ਵੱਟਨੀਆਂ
ਦਾਰੂ ਦੇ ਫਕੀਰ ਮੁਰਾਦ ਕੋਈ।
ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਦਰਦ ਵਸਲ (ਮਿਲਾਪ) ਲਈ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਸੁਨੇਹੇ ਭੇਜਣ ਦੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਵੇ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹੇ ਪ੍ਰਤਾਵਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਉਲੇਖ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ'ਆਪਣੇ'ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਦੋ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ-
ਵਗ'ਵਾਏ ਨੀਂ ਪਰਸੁਆਰਥ ਭਰੀਏ,
ਨੀਂ ਤੁੰ ਜਾਂਵੀਂ ਤਖ਼ਤ ਹਜ਼ਾਰੇ।
ਆਖੀਂ ਯਾਰ ਰਾਂਝਣ ਨੂੰ ਮਿਲਕੇ,
ਅਸੀਂ'ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਮਨੋ ਵਿਸਾਰੇ।
ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਭੋਗਣ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਗਲੋਂ ਲਾਹੁਣ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵਸਦੀ ਸੀ, ਇਸੇ ਜਗਿਆਸਾ ਦਾ ਵਰਨਣ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹਾਸ਼ਮ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਕਾਵਿ ਸਤਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ-
ਮੇਘਲਿਆ ਵਸ ਭਾਗੀਂ ਭਰਿਆ,
ਤੁਧ ਔਝੜ ਦੇਸ਼ ਵਸਾਏ।
ਭਲਕੇ ਫਿਰ ਕਰੀਂ ਝੜ ਇਵਂੇ,
ਮੇਰਾ ਪੀਆ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਏ।
ਆਪਣੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਧਾਰਮਿਕ ਹਸਤੀ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹਸਤੀ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਮਨ ਲਿਖਤ ਹਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ-
ਮੇਰਾ ਮਨੁ ਲੋਚੈ ਗੁਰ ਦਰਸਨ ਤਾਈ।
ਬਿਲਪ ਕਰੇ ਚਾਤਰਿਕ ਕੀ ਨਿਆਈ।
ਤਰਿਖਾ ਨ ਉਤਰੈ, ਸਾਂਤਿ ਨ ਆਵੈ।
ਬਿਨੁ ਦਰਸਨ ਸੰਤ ਪਿਆਰੇ ਜੀਉ
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਸੰਪਰਕ : 94632-33991.

ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਰੋਕਥਾਮ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਭਿੰਡੀ
1. ਤੇਲਾ (ਜੈਸਿਡ) : ਇਹ ਇਕ ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਪਾਹ, ਭਿੰਡੀ, ਆਲੂ, ਬੈਂਗਣ ਅਤੇ ਨਦੀਨਾਂ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਬਾਲਗ ਅਤੇ ਬੱਚਾ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅੰਡੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ 7-21 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਬਾਲਗ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੰਭਾਂ ਵਾਲੇ ਬਾਲਗ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਹਿਲ-ਜੁਲ ਨਾਲ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਨੁਕਸਾਨ : ਇਹ ਕੀੜੇ ਭਿੰਡੀ ਦੀ ਫ਼ਸਲ 'ਤੇ ਮਈ ਤੋਂ ਸੰਤਬਰ ਤੱਕ ਹਮਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਚੂਸ ਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਰੰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਹਲਕਾ ਪੀਲਾ, ਫਿਰ ਲਾਲੀ ਤੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪੱਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਠੂਠੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸੁੱਕ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਡਿਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰੋਕਥਾਮ :
* ਪੰਜਾਬ-8 ਕਿਸਮ ਤੇਲੇ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
* ਰਸ ਚੂਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ 15 ਦਿਨ ਦੇ ਵਕਫੇ ਨਾਲ ਇਕ ਜਾਂ ਦੋ ਵਾਰ 40 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਕੌਨਫੀਡੋਰ 17.8 ਐਸ ਐਲ (ਇਮੀਡਾਕਲੋਪਰਿਡ) ਜਾਂ 40 ਗ੍ਰਾਮ ਐਕਟਾਰਾ 25 ਡਬਲਯੂ ਜੀ (ਥਾਇਆਮੈਥੋਕਸਮ) ਜਾਂ 560 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਮੈਲਾਥੀਆਨ 50 ਈ ਸੀ ਨੂੰ 100-125 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਛਿੜਕੋ।
* ਕੌਨਫੀਡੋਰ ਜਾਂ ਐਕਟਾਰਾ ਦੇ ਛਿੜਕਾਅ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਤੱਕ ਫ਼ਲ ਨਾ ਤੋੜੋ।
2. ਚਿੱਤਕਬਰੀ ਸੁੰਡੀ : ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਏਰੀਅਸ ਇਨਸੂਲਾਨਾ ਅਤੇ ਏਰੀਅਸ ਵਾਈਟੈਲਾ। ਏਰੀਅਸ ਇਨਸੂਲਾਨਾ ਦੇ ਪਤੰਗੇ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੰਭ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਉੱਪਰ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਚੌੜੀ ਪੱਟੀ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਏਰੀਅਸ ਵਾਈਟੈਲਾ ਦੇ ਪਤੰਗ ਦੇ ਉਪਰਲੇ ਖੰਭ ਪੂਰੇ ਹਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਮਾਦਾ ਅਪ੍ਰੈਲ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ 200-400 ਅੰਡੇ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਫੁੱਲ-ਡੋਡੀਆਂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਕਰੂੰਬਲਾਂ 'ਤੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸੁੰਡੀ ਦਾ ਜੀਵਨ 10-16 ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦਾ ਕੋਆ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ 17-29 ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਰੋਕਥਾਮ :
* ਪੰਜਾਬ-8 ਕਿਸਮ ਇਸ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤੱਕ ਸਹਾਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।
* ਮੂਢੀ ਕਪਾਹ ਦੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਬੂਟੇ ਪੁੱਟ ਦਿਓ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੁੰਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟਿਆਂ 'ਤੇ ਪਲਦੀ ਹੈ। ਹਮਲੇ ਵਾਲੇ ਫ਼ਲ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਡੂੰਘੇ ਨੱਪ ਦਿਓ।
* ਫੁੱਲ ਪੈਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ 15 ਦਿਨ ਦੇ ਵਕਫ਼ੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਛਿੜਕਾਅ 70 ਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰੋਕਲੇਮ 0.5 ਐਸ ਜੀ (ਐਮਾਮੈਕਟਿਨ ਬੈਂਜੋਏਟ) ਜਾਂ 100 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਸੁਮੀਸੀਡੀਨ 20 ਈ ਸੀ (ਫੈਨਵੈਲਰੇਟ) ਜਾਂ 80 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਸਿੰਬਸ਼ 25 ਈ ਸੀ (ਸਾਈਪਰਮੈਥਰਿਨ) ਨੂੰ 100-125 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਛਿੜਕੋ।
ਲਾਲ ਮਕੌੜਾ ਜੂੰ : ਇਹ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸ ਚੂਸਦੀ ਹੈ। ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਜਾਲੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਸੁੱਕ ਕੇ ਝੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰੋਕਥਾਮ : ਇਸ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ 250 ਮਿਲੀਲਿਟਰ ਮੈਟਾਸਿਸਟਾਕਸ 25 ਈ ਸੀ (ਔਕਸੀਡੈਮੇਟੋਨ ਮੀਥਾਇਲ) ਜਾਂ ਰੋਗਰ 30 ਈ ਸੀ (ਡਾਈਮੈਥੋਏਟ) ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 100-125 ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੋਲ ਕੇ ਛਿੜਕੋ।
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)


-ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੰਦੀ
ਕੀਟ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਭਾਗ
ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਲੁਧਿਆਣਾ।






Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX