ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਯਮੁਨਾ 'ਚ 2 ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਨਾਲ ਮੌਤ
. . .  52 minutes ago
ਪੁਲਵਾਮਾ 'ਚ ਸੀ ਆਰ ਪੀ ਐਫ ਕੈਂਪ 'ਤੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਹਮਲਾ
. . .  53 minutes ago
ਇੰਡੋ-ਨੇਪਾਲ ਬਾਰਡਰ ਤੋਂ 50 ਲੱਖ ਦੀ ਹੈਰੋਇਨ ਨਾਲ 2 ਤਸਕਰ ਕਾਬੂ
. . .  about 2 hours ago
ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ: ਗੱਠਜੋੜ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲੇ 'ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ 13 ਅੱਤਵਾਦੀ
. . .  about 3 hours ago
ਕਾਬੁਲ, 15 ਅਕਤੂਬਰ - ਅਫ਼ਗ਼ਾਨਿਸਤਾਨ ਦੇ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਗਜਨੀ ਸੂਬੇ 'ਚ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਗੱਠਜੋੜ ਸੈਨਾ ਦੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ 'ਚ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ 13 ਅੱਤਵਾਦੀ ਮਾਰੇ ਗਏ । ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ....
10 ਕਿੱਲੋ ਅਫ਼ੀਮ ਸਮੇਤ ਦੋ ਕਾਬੂ
. . .  about 4 hours ago
ਰਾਏਕੋਟ, 15 ਅਕਤੂਬਰ (ਨਾਮਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੀ, ਸੁਸ਼ੀਲ) - ਪੁਲਿਸ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵੱਲੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਵਿੱਢੀ ਮੁਹਿੰਮ ਤਹਿਤ ਰਾਏਕੋਟ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਥਾਨਾ ਸਦਰ ਰਾਏਕੋਟ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ 10 ਕਿੱਲੋ ....
ਰੂਸ 'ਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਝਟਕੇ
. . .  about 4 hours ago
ਮਾਸਕੋ, 15 ਅਕਤੂਬਰ - ਰੂਸ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ 'ਤੇ ਅੱਜ ਭੂਚਾਲ ਦੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਝਟਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਰਿਕਟਰ ਸਕੇਲ 'ਤੇ ਇਸ ਭੂਚਾਲ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ 5.8 ਮਾਪੀ ਗਈ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਭੂਚਾਲ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਨੀ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ....
ਕੋਲਕਾਤਾ 'ਚ ਕੈਮੀਕਲ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ
. . .  about 4 hours ago
ਬੈਂਗਲੁਰੂ, 15 ਅਕਤੂਬਰ - ਕੋਲਕਾਤਾ ਦੇ ਟਾਂਗਰਾ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਕੈਮੀਕਲ ਫ਼ੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਹੈ । ਮੌਕੇ 'ਤੋ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਅੱਗ ਬੁਝਾਊ ਦਸਤੇ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗੱਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅੱਗ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਫਿਲਹਾਲ ਕਿਸੇ ਜਾਨੀ ....
ਉਤਰਾਖੰਡ : ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਚੋਣਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ
. . .  about 5 hours ago
ਦੇਹਰਾਦੂਨ, 15 ਅਕਤੂਬਰ - ਉਤਰਾਖੰਡ 'ਚ ਨਗਰ ਨਿਗਮ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਤਾਰੀਕ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। 18 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੋਣਾਂ ਲਈ ਵੋਟਿੰਗ ਹੋਵੇਗੀ ਅਤੇ 20 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਨਤੀਜੇ ਐਲਾਨੇ ਜਾਣਗੇ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ 92 'ਚੋਂ 84 ਨਗਰ ...
ਮੰਤਰੀ ਸਿੰਗਲਾ ਨੇ ਹਲਕਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੀਆਂ ਦੋ ਸੜਕਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ
. . .  about 5 hours ago
ਰਾਏਕੋਟ, 15 ਅਕਤੂਬਰ (ਨਾਮ ਪ੍ਰੀਤ ਸਿੰਘ ਗੋਗੀ, ਸੁਸ਼ੀਲ) - ਹਲਕਾ ਰਾਏਕੋਟ ਦੀਆਂ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੜਕਾਂ ਰਾਏਕੋਟ ਤੋਂ ਜਗਰਾਉਂ ਅਤੇ ਹਲਵਾਰਾ ਤੋਂ ਪੱਖੋਵਾਲ ਤੱਕ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਅੱਜ ਲੋਕ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੰਤਰੀ ਵਿਜੈ ਇੰਦਰਾ ਸਿੰਗਲਾ....
ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਅਰਾ 'ਬੇਟੀ ਪੜ੍ਹਾਓ ਤੇ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਐੱਮ. ਐੱਲ. ਏ. ਤੋਂ ਬਚਾਓ' ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦੈ- ਰਾਹੁਲ
. . .  about 6 hours ago
ਭੋਪਾਲ, 15 ਅਕਤੂਬਰ- ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ 'ਚ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ 'ਤੇ ਨਿਕਲੇ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅੱਜ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ 'ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਹਮਲਾ ਬੋਲਿਆ। ਰਾਹੁਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੋਦੀ ਦੇ ਦਿਲ 'ਚ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ...
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..

ਸਾਹਿਤ ਫੁਲਵਾੜੀ

ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਚੌਕ 'ਚ ਖੜ੍ਹਾ ਆਦਮੀ

ਘਰ ਦੀ ਕੁਝ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਉਣ ਹਿਤ ਮਿਸਤਰੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਲੈਣ ਲਈ ਲੇਬਰ ਚੌਕ ਗਿਆ | ਇਕ ਮਿਸਤਰੀ ਲਿਆ ਤੇ ਇਕ ਪਰ੍ਹੇ ਖਲੋਤੇ ਅਧਖੜ ਉਮਰ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ ਖੇਸ ਦੀ ਬੁੱਕਲ ਮਾਰੀ ਖੜ੍ਹੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋਇਆ, 'ਕਿਉਂ ਬਈ | ਚੱਲੋਗੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ?' ਉਹ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਤਾ ਤ੍ਰਬਕਿਆ ਤੇ ਥਿੜਕਦੀ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਬੋਲਿਆ, 'ਹਾਂ... ਸਰਦਾਰਾ... ਕੰਮ...ਕੀ...ਐ...?' ਬਸ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜੀ ਘਰ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਉਣੀ ਐ | ਤੇਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਕੀ ਐ? ਮੈਂ ਰਵਾਜ਼ਨ ਗੱਲ ਕੀਤੀ | 'ਜਿਹੜਾ ਦੇਣਾ ਹੋਊ ਦੇ ਦਿਓ... | ਉਂਜ ਤਿੰਨ ਸੌ ਐ ਪੂਰਾ... |' 'ਚੱਲ... ਠੀਕ ਐ... ਐਾ ਕਹਿ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਨੂੰ ਕਿੱਕ ਮਾਰਦਿਆਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੱਸੀ | ਮਿਸਤਰੀ ਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਚੁੱਕ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ |
ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਉਭਰੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤੇ ਦੇਖਿਆ ਹੈ | ਮਿਸਤਰੀ ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੋਵੇਂ ਦਿੱਤੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਰੁਝ ਗਏ | ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਮਸ਼ਰੂਫ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਆ ਕੇ ਅਟਕ ਜਾਂਦੀ ਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਭਾਈ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ | ਕਈ ਦਿਨ ਕੰਮ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ |
ਚੱਲਦੇ ਕੰਮ 'ਚ ਇਕ ਦਿਨ ਉਸ ਮਜ਼ਦੂਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ, 'ਬਾਈ ਤੇਰਾ ਪਿੰਡ ਕਿਹੜੈ...?' '...ਜੀ... ਮੈਂ ਹਸਨਪੁਰੋਂ ਆਉਨਾ |' ਕੁਝ ਪੜ੍ਹੇ ਵੀ ਹੈ? ਜੀ...ਮੈਂ ਸੱਤਵੀਂ ਫੇਲ੍ਹ ਆਂ... |' 'ਕਿਹੜੇ ਸਕੂਲ 'ਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸੀ?', '...ਜੀ ਮੈਂ ਕਾਂਝਲੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ... |' 'ਜੀ! ਮੈਂ ਥੋਨੂੰ ਜਾਣਦਾਂ | ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੋ ਸਾਲ ਪਿੱਛੇ ਹੁੰਦਾ ਸੀ | ਜੀ... | ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਾਈ ਉਜਾਗਰ ਪੜਿ੍ਹਆ ਕਰਦਾ ਸੀ |' 'ਉਹ ਹਸਨਪੁਰੀਆ... ਉਜਾਗਰ... ਹਾਂ...ਹਾਂ...' ਮੇਰੀ ਯਾਦ ਪੱਟੀ 'ਤੇ ਉਜਾਗਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਭਰ ਆਈ | 'ਅੱਛਾ... | ਉਜਾਗਰ ਤੇਰਾ ਭਾਈ ਐ | ਬੜਾ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਤੰਦਰ... |' ਮੈਂ ਮੁਖੋਂ ਬੋਲਦਾ ਗਿਆ | '...ਜੀ ਹਾਂ... ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ...?' ਹੁਣ ਕੀ ਬਈ? ਮੈਂ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਚਲਦੀ ਗੱਲ ਕੱਟਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ | ਉਹ ਜੀ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਇਕ ਐਕਸੀਡੈਂਟ (ਦੁਰਘਟਨਾ) ਵਿਚ ਉਹਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ |' 'ਐਨਾ ਕਹਿ ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ |' 'ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਐਕਸੀਡੈਂਟ?' ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਜਾਣਨ ਲਈ ਭਾਵੁਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹਮਦਰਦੀ ਵਜੋਂ ਪੁੱਛਿਆ | ਇਕ ਦਿਨ ਮੰਡੀ 'ਚ ਜੀਰੀ ਵੇਚ ਕੇ ਆ ਰਹੇ ਸੀ ਪਿੰਡ ਨੂੰ | ਜੱਟਾਂ ਦਾ ਥੋਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਐ | ਰੱਜ ਕੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਤੀ ਢਾਬੇ 'ਤੇ | ਟਰੈਕਟਰ 'ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਆਉਂਦਿਆਂ ਟਰੱਕ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਗਿਆ | ਥਾਏਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ |'... ਬੜਾ ਮਾੜਾ ਹੋਇਆ ਯਾਰ... | ਮੈਂ ਹਮਦਰਦੀ ਜਤਾਈ | 'ਫਿਰ ਉਹਦਾ ਬਾਲ ਬੱਚਾ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕਿਵੇਂ...?' 'ਇਕ ਕੁੜੀ ਇਕ ਮੰੁਡਾ ਐ | ਭਰਜਾਈ ਸਾਡੀ ਪੇਕੀਂ ਜਾ ਬੈਠੀ |' '...ਜ਼ਮੀਨ ਵਗੈਰਾ ਫੇਰ...?' ਮੈਂ ਅਜੇ ਐਨਾ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੋਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, 'ਜੀ...! ਕਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਅੱਧਿਓਾ ਵੱਧ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬਾਪੂ ਨੇ ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਚ ਫੂਕ 'ਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਬਚੀ ਉਹ ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ 'ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪੈਗੀ | ਉਜਾਗਰ ਵੀ ਘਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੇਕੇ ਜਾ ਬੈਠਣ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਈ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਨਿਮੋਸ਼ੀ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਮਾਂ ਵੀ ਚੱਲ ਵਸੀ | ਬੱਸ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ | ਐਨਾ ਕਹਿ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ |
'....ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੱਟ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹੋ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਦਾਂ...? ਢਿੱਡ ਤਾਂ ਭਰਨਾ ਹੈ, ਸਰਦਾਰ ਜੀ |' ਮੈਂ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕਿਆ |
ਚੌਕ 'ਚ ਖੜ੍ਹੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਬਾਰੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਝਾਕੀ ਵਾਂਗ ਘੰੁਮ ਗਿਆ |

-10-ਸੀ/102, ਸ਼ਿਵਪੁਰੀ ਮੁਹੱਲਾ, ਧੂਰੀ (ਪੰਜਾਬ) |
ਮੋਬਾਈਲ : 094646-97781.


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਮਿੰਨੀ ਕਹਾਣੀਆਂ: ਪ੍ਰਣ

ਪੁਸ਼ਪਾ ਅੱਠਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਰੀਬ ਘਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਸੀ | ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ | ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਇਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਤੱਕ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾ ਦੇਣ ਫੇਰ ਉਹ ਆਪ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ | ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੀ ਮਾਂ ਆਪਣਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ | ਉਹ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਪੈਸੇ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਕਮਾਉਂਦੀ ਸੀ ਜੇ ਕਦੇ ਉਹ ਪੈਸੇ ਨਾ ਦਿੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁੱਟਦਾ-ਮਾਰਦਾ ਸੀ | ਪੁਸ਼ਪਾ ਦਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਘਰ ਵਿਚ ਦਮ ਘੁਟਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਂ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਤਰਸ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ, ਥੱਕੀ-ਟੁੱਟੀ ਘਰ ਆਉਂਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ, ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਬੋਲਦਾ |
ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ 'ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਇਕ ਅਮੀਰ ਘਰ ਵਿਚ ਕੰਮ 'ਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸੀ | ਮਾਲਿਕ ਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਲਾਲਚ ਵੀ ਦਿੱਤਾ | ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੌਵੀਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਹੀ ਲੈ ਗਈ, ਉਹ ਘਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ | ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦਾ ਸੀ | ਜੇ ਕਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਅਸੀਂ ਨੌਕਰਾਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨ੍ਹੀਂ ਬੈਠਣ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਮਾਲਕਣ ਉਸ ਨੂੰ ਝਿੜਕ ਦਿੰਦੀ ਤੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ, 'ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਤੱਕ ਮਤਲਬ ਰੱਖ, ਡੀ.ਸੀ. ਨਾ ਲੱਗਜੇਂ ਕਿਤੇ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਤੂੰ ...ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬੈਠਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ ਤੇਰੀ |' ਪੁਸ਼ਪਾ ਆਪਣੇ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ | ਇਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ | ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਕਹਿ ਕੇ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਸਨ |
ਇਕ ਦਿਨ ਪੁਸ਼ਪਾ ਬਾਹਰ ਗੇਟ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਦੀ ਲੰਘਦਿਆਂ ਹੀ ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੇ ਹਿੰਮਤ ਜਿਹੀ ਕਰ ਕੇ ਪੁੱਛ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਐਨਾ ਕਹਿਕੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ | ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਮਾਲਕਣ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰ ਕੇ ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਹੀ ਦਸਵੀਂ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਆ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਓਪਨ ਸਕੂਲ ਦਾ ਦਾਖ਼ਲਾ ਭਰਵਾ ਦਿੱਤਾ | ਪੁਸ਼ਪਾ ਨੂੰ ਚਾਅ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਉਹ ਫਟਾਫਟ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ, ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਜੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਰੇ ਦੇ ਬਾਹਰ ਪਰਦੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਿੱਖਦੀ ਰਹਿੰਦੀ | ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਪੜ੍ਹ ਲੈਂਦੀ | ਉਸ ਨੇ ਪੇਪਰ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ | ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਾਲ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵੀ ਪਾਸ ਕੀਤੀ | ਜਦੋਂ ਪੁਲਿਸ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਪੋਸਟਾਂ ਨਿਕਲੀਆਂ ਤਾਂ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਾਰਮ ਵੀ ਭਰਵਾ ਦਿੱਤੇੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਟੈਸਟਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਤੇ ਲਗਨ ਸਦਕਾ ਪੁਸ਼ਪਾ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਈ | ਉਹ ਡਿਊਟੀ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈ |
ਕੁਝ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਪੁਸ਼ਪਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਗਈ, ਉਹ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਬਣ ਗਈ | ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਡਰਦੇ ਸਨ | ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਮਾਲਿਕ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਹਲੇ ਅਵਾਰਾਗਰਦੀ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਕਿ ਅੰਦਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜਿ੍ਹਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਦੇ ਹੋ? ਜੇ ਕਦੇ ਮਾਲਿਕ-ਮਾਲਕਣ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੋ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ |

-ਮੋਬਾਈਲ : 9417738737.

ਵਿਅੰਗ: ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ

ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੰਚ ਸਕੱਤਰ ਸਾਹਬ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, 'ਮਿੱਤਰੋ, ਸਾਡਾ ਸਮਾਗਮ ਬਰਖਾਸਤੀ ਵਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਅੱਗੇ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ | ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਦਾ ਭਾਸ਼ਣ ਬਾਕੀ ਹੈ | ਖਾਣਾ ਵੀ ਠੰਢਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਮੈਂ ਸਾਡੇ ਮਹਿਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦਰਖਾਸਤ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ 'ਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦੋ-ਚਾਰ ਲਫ਼ਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ 'ਲੇਖਕ ਤੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਰਜ਼' 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖਤਸਰ ਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ | ਮੈਂ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਗੇ | ਖਾਣਾ... |'
ਲਫ਼ਜ਼ 'ਖਾਣਾ' ਹਾਲੇ ਸਕੱਤਰ ਸਾਹਬ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਪੰਡਾਲ 'ਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, 'ਖਾਣਾ ਆਉਣ ਦਿਓ ਜੀ, ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਕਦੀ ਫੇਰ ਸੁਣ ਲਵਾਂਗੇ | ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲੋਂ ਭੁੱਖ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ |'
ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਪੰਡਾਲ 'ਚੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਅਣਸੁਣੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭੁੱਖੀ ਬਿੱਲੀ ਵਾਂਗ ਮਾਈਕ ਨੂੰ ਝਪਟਦੇ ਹੋਏ ਮੰਚ 'ਤੇ ਆ ਗਏ | ਦੋ-ਚਾਰ ਖੰਘੂਰੇ ਮਾਰ ਕੇ ਸੁੱਕਾ ਗਲਾ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਫਿਕਰ ਨਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਖਾਣੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਜ਼ਰ-ਬੱਟੂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਂਗਾ | ਕੇਵਲ ਰਵਾਇਤ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਦੋ-ਚਾਰ ਸ਼ਬਦ ਲੇਖਕ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਾਂਗਾ | ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ | ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਐਨੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਮੀਦ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ਰਾਫ਼ਤ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਨ ਦੀ ਖੇਚਲ ਕਰੋਗੇ |'
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਨੇ ਪੰਡਾਲ ਵੱਲ ਤਰਸ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਦੇਖਿਆ ਜਿਵੇਂ ਕਸਾਈ ਕਿਸੇ ਬਾਲ ਮੇਮਣੇ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਫਿਰ ਲੰਮਾ ਖੰਘੂਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਘੜੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰੂਹੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ 'ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ' ਜੋ ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਪੈਦਾ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, 'ਮੈਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ | ਤੀਹ ਕੁ ਵਾਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ 'ਤੇ ਗਿਆ ਹਾਂ | ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਰੇਡੀਓ ਵਾਰਤਾਵਾਂ 'ਚ ਭਾਗ ਲਿਆ ਹੈ | ਮੈਂ ਕੋਈ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ | ਐਵੇਂ ਪੰਜ-ਸੱਤ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰ ਲਿਆ ਹੈ | ਪਰ ਸਮਾਗਮ ਦੀਆਂ ਕੋਈ ਸੌ ਕੁ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀਆਂ ਹੀ ਡੁੱਕ ਸਕਿਆ ਹਾਂ | ਮੈਂ... |'
'ਮੈਂ' ਹਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰੂਹ ਵਿਚ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਸਰੋਤਾ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਬੋਲ ਉਠਿਆ ਸੀ, 'ਸਾਹਿਤ ਸਮਾਗਮਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਡੁੱਕਣ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ? ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਸ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਨੇਤਾ ਜੀ ਐਡੇ-ਐਡੇ ਸਾਹਿਤ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਬਣਦੇ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਤਾਂ ਊੜਾ-ਐੜਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੁੰਦਾ | ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਥਾਵੇਂ ਬੰਦੇ ਦੀ ਜੇਬ ਭਾਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ |'
ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਸਿਰਫਿਰੇ ਸਰੋਤਿਆਂ, ਬੋਲ ਭੜਾਕ ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵੱਲ ਸਿਆਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ | ਸੋ, ਸਾਡੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਉਸ ਸਰੋਤੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, 'ਮੈਨੂੰ ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਦਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਫਿਕਰ ਹੈ | ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਬੱਸ ਦੋ ਚਾਰ ਹੋਰ ਮਿੰਟ ਵਿਚ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹਾਂ | ਮੈਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਬੇਚੈਨੀ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ | ਭੁੱਖ ਸਾਹਵੇਂ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਖੋਟੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ | ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸੋਧਰਿਆਂ ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਲਿਖਣ ਦਾ ਟੈਮ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਬਿਮਾਰ ਤੋਂ ਬਿਮਾਰ ਦੋਸਤ ਦੀ ਤੀਮਾਰਦਾਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਛੱਡੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੈਲੋ ਹਾਇ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਟੈਮ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪੁੱਛੋ ਉਸ ਦਾ ਇਹੋ ਰੋਣਾ ਹੈ |' ਟੈਮ ਹੈ ਨੀ, ਟੈਮ ਦੀ ਬਹੁਤ ਕਿੱਲਤ ਹੈ |'
'ਕਿੱਲਤ' ਲਫ਼ਜ਼ ਆਖਦਿਆਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਘੜੀ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ |
ਸਰੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਫਿਰ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਹੋਈ | ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੇਚੈਨੀ ਭਰੀ ਹਿਲਜੁੱਲ ਹੋਈ | ਹਲਕੀ ਤਿੱਖੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, 'ਪਤਾ ਨੀਂ ਇਹ ਊਠ ਦਾ ਬੁੱਲ੍ਹ ਕਦੋਂ ਡਿੱਗੂ? ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ, ਊਠ ਦਾ ਬੁੱਲ੍ਹ |'
ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀ ਬੋਲ ਉਠੇ, 'ਊਠ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਬਚਪਨ ਦੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਆ ਗਈ ਹੈ | ਮੈਂ ਵੀ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਊਠ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ | ਇਉਂ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚੜਿ੍ਹਆ ਹੋਵਾਂ | ਡਰਦਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਬਈ ਕਿਤੇ ਡਿੱਗ ਹੀ ਨਾ ਪਵਾਂ | ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤਾਂ ਹੱਡੀ-ਪਸਲੀ ਟੁੱਟ ਜਾਣੀ ਸੀ | ਹੁਣ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਕ ਦੋ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣ ਲਵੋ | ਦੂਜੀ ਜਮਾਤ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਈ ਸੀ | ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸਾਨੂੰ ਇਕ ਸਲੇਟੀ ਇਨਾਮ ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੀ | ਉਸੇ ਸਲੇਟੀ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਲੇਟ 'ਤੇ ਲਿਖ-ਲਿਖ ਦਸ ਤੱਕ ਪਹਾੜੇ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਸਨ | ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਉਹ ਇਨਾਮੀ ਸਲੇਟੀ ਸਾਂਭ-ਸਾਂਭ ਰੱਖੀ ਸੀ | ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਦੇ ਸਾਡੇ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮਾਸਟਰ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਕੁੱਟ-ਕੁੱਟ ਤਹਿ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸੀ | ਪਰ ਦੇਖ ਲੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਕਾਰਨ ਹੀ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਹੋਏ ਹਾਂ |'
'ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ', ਪੰਡਾਲ 'ਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ |
'ਲੇਖਕ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼' ਮੰਚ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਨ 'ਚ ਹੌਲੀ ਦੇਣੇ ਆਖਿਆ |
'ਹਾਂ, ਲੇਖਕ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ | ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਜ਼ ਹਨ | ਲੇਖਕ ਤਾਂ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦਾ ਬੰਨਿ੍ਹਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਫ਼ਰਜ਼ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਲੇਖਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ |'
ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪੰਡਾਲ 'ਚੋਂ ਕਿਸ ਨੇ ਉੱਚੀ ਦੇਣੀ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, 'ਖਾਣਾ ਲੱਗ ਗਿਐ |'
ਬੱਸ ਫੇਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਪੰਡਾਲ 'ਚ ਕੀ ਸੱਪ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਸੀ, ਸਾਰਾ ਪੰਡਾਲ ਸ਼ੂਟਾਂ ਵੱਟ ਕੇ ਖਾਣੇ ਦੇ ਤੰਬੂ ਵੱਲ ਉੱਲਰ ਪਿਆ ਸੀ | ਪੰਡਾਲ ਮਿੰਟਾਂ-ਸਕਿੰਟਾਂ 'ਚ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ | ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਤੇ ਮੰਚ ਸਕੱਤਰ ਹੀ ਮੰਚ 'ਤੇ ਖਲੋਤੇ ਰਹਿ ਗਏ ਸਨ |
ਆਖਰ 'ਚ ਮੁੱਖ ਮਹਿਮਾਨ ਸਾਹਬ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ' ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ 'ਲੇਖਕ ਦੇ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਫ਼ਰਜ਼' ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਹਾਲੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨੁਕਤੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨੇ ਸੀ | ਸਰੋਤਿਆਂ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਕਿ ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਕਾਰਨ ਸਾਡੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਸੁਣ ਸਕੇ |'
ਟੈਮ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਮੰਚ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਸਿਰ ਮਾਰ-ਮਾਰ ਕਹਿ ਦੇਣਾ ਸੀ, 'ਹਾਂ ਜੀ, ਹਾਂ ਜੀ |'

-ਮੋਬਾਈਲ : 94635-37050.

ਰਿਸ਼ਤੇ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
• ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ, ਨੂੰ ਹ-ਸੱਸ ਵਿਚ ਵਧਦਾ ਰੋਜ਼ ਦਾ ਕਲੇਸ਼, ਜਾਇਦਾਦ ਵੰਡਣ ਸਮੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਆਦਿ ਦੇਖ ਕੇ ਹੁਣ ਵਾਰਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ 'ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਨਾ ਮਜਲਿਸਾਂ ਸੋਂਹਦੀਆਂ' ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਰਥ ਗੁਆਉਣੇ ਆਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ | ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਇੰਜ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ:
ਲੱਖ ਓਟ ਹੈ ਕੋਲ ਵਸੰਦਿਆਂ ਦੀ,
ਭਾਈਆਂ ਗਿਆਂ ਜੇਡੀ ਕਾਈ ਹਾਰ ਨਾਹੀਂ |
ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਨਾ ਮਜਲਿਸਾਂ ਸੋਂਹਦੀਆਂ ਨੀ
ਅਤੇ ਭਾਈਆਂ ਬਾਝ ਬਹਾਰ ਨਾਹੀਂ |
• ਮੀਆਂ ਪੀਲੂ ਭਰਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਇੰਜ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:
ਭਾਈ ਮਰ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੇ,
ਡੌਲਿਉਂ ਟੁੱਟੀ ਬਾਂਹ |
• ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੜਮ ਕੁਪੱਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਗੁਆਂਢ ਕੁਪੱਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ |
• ਭਰਾ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦਾ ਪਤਾ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲਗਦਾ ਹੈ |
• ਸਾਡੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ, ਤਾਇਆ-ਤਾਈ, ਭੂਆ-ਫੁੱਫੜ, ਮਾਸੀ-ਮਾਸੜ ਦੋ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ 'ਅੰਕਲ-ਆਂਟੀ' ਵਿਚ ਸਿਮਟ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਉਕਤ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਰਸਹੀਣ ਤੇ ਬੇਸੁਆਦੇ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਅੰਕਲ ਅਤੇ ਆਂਟੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੇ ਉਕਤ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਹੜੱਪ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ | ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ, ਨਾਨਾ-ਨਾਨੀ, ਦਾਦਾ-ਦਾਦੀ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ | ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹਹੱਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ | ਅੰਕਲ-ਆਂਟੀ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਉਕਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ | ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੀਏ |
• ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਂਦ ਦੋ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਹੈ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ | ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ |
• ਸ਼ਿਅਰ :
ਮੰਜ਼ਿਲ ਕੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ,
ਲੋਕੀਂ ਰਾਵਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |
ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਕਰਦੇ,
ਭੁੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |
• ਜਿਹੜੇ ਪੁੱਤ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਕੇ ਨਹੀਂ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਦਿਲੋਂ ਨਹੀਂ ਨਿਭਾਅ ਸਕਦੇ | ਉਹ ਮਾਵਾਂ, ਖ਼ੁਸ਼ਨਸੀਬ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤ ਬਾਕੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰਤਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਵਾਂ ਨਾਲ ਜਿਊਾਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਹੇਠ ਆਪਣੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ |
• ਜੇ ਗੁਆਂਢੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਭਰਾ ਨਾਲੋਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |
• ਹੁਣ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਭੈਣ ਦੀ ਕਿੰਨੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਆ | ਹੱਸਦਾ ਰਿਹਾ ਕਰ ਵੀਰਿਆ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਭੈਣ ਹੀ ਕਹਿੰਦੀ ਆ |
• ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ-ਪੁੱਤ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਮਾਂ-ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਭੈਣ-ਭਰਾ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ, ਨਣਦ-ਭਰਜਾਈ, ਦਰਾਣੀ-ਜੇਠਾਣੀ, ਪਤੀ-ਪਤਨੀ, ਸੱਸ-ਸਹੁਰਾ ਆਦਿ ਦੀ ਅਮੁੱਲ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੈ |
• ਮੁਫ਼ਤ 'ਚ ਸਿਰਫ਼ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਚੁਕਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ |
• ਮਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਆਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਇਹ ਹੀ ਇਕੋ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਕਿ-ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਮਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੱਚਾ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਜਾਚ ਸਿਖਦਾ ਹੈ |
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

-ਮੋਬਾਈਲ : 99155-63406.

ਨਹਿਲੇ 'ਤੇ ਦਹਿਲਾ: ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ

ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਾਲੀ ਦਾ ਅਰਥ ਹਾਲ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਵੀ ਉਰਦੂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹਾਲੀ ਦਾ ਲੱਲਾ ਸਖ਼ਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲੱਲਾ ਸਖ਼ਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮ ਵੀ | ਨਰਮ ਲੱਲਾ ਵਰਤਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਹੋਰ ਅਤੇ ਅਰਥ ਹੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਨਰਮ ਲੱਲਾ ਵਰਤਦਿਆਂ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹਲ ਵਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਆਮ ਲੋਕ ਇਹੀ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਉਰਦੂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੀ ਸ਼ਾਇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਜਨਾਬ ਅਲਤਾਫ਼ ਹੁਸੈਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਤਖ਼ੱਲੁਸ ਹਾਲੀ ਸੀ | ਉਹ ਪਾਨੀਪਤ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਉਮਰ ਉਰਦੂ ਸ਼ਾਇਰੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਰਹੇ | ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ |
ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾਇਆ | ਉਹ ਆਏ ਗਰਮੀ ਕਰਕੇ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਸਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਲਈ ਲਿਟਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਕ ਕਿਸਾਨ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਜਿਹੜੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਆਰਾਮ ਫਰਮਾ ਰਹੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਖਾ ਝੱਲ |' ਕਿਸਾਨ ਪੱਖਾ ਝੱਲਣ ਲਗ ਪਿਆ | ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਕਿਸਾਨ ਨੇ ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਇਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕੌਣ ਨੇ, ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵੇਖਿਆ ਏ |' ਜ਼ਿਮੀਂਦਾਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, 'ਪਾਗਲਾ ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਜਨਾਬ ਮੌਲਵੀ ਹਾਲੀ ਹਨ |' ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਸਾਨ ਬੋਲਿਆ, 'ਕੋਈ ਹਾਲੀ ਮੌਲਵੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕੋਈ ਮੌਲਵੀ ਹਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ | ਹਲ ਵਾਹੁਣਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ |'

-ਜੇਠੀ ਨਗਰ, ਮਾਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰੋਡ, ਖੰਨਾ-141401.
ਮੋਬਾਈਲ : 94170-91668.

ਕਹਾਣੀ: ਕਿਸਨਾ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਉਹ ਝੱਟ ਕੁ ਬਾਅਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦਾ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਮੰੁਡਾ ਹੀ ਸਜ-ਵਿਆਹਿਆ ਪਿਛੇ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਫਿਰ ਇਕਦਮ ਤੇਜ਼ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ | ਮੁੱਖ ਸੜਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈੈਵੀ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਵੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਹੈ ਸੀ | ਲੰਘਦੀਆਂ ਕਾਰਾਂ, ਟਰੱਕਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਹੈੱਡ ਲਾਈਟਾਂ, ਕਿਸੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਗਾ ਹੀ ਲਈਆਂ ਸਨ |
ਕਿਸਨਾ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਮਸਤ ਸੀ, ਪਿਛੋਂ ਇਕ ਕਾਰ ਜ਼ੋਰ ਦੀ ਲੰਘੀ, ਉਹ ਬੇਧਿਆਨਾ ਸੀ, ਜੋ ਰਿਕਸ਼ਾ ਸੜਕ ਤੋਂ ਅੱਧਾ ਕੁ ਉੱਤਰ ਗਿਆ ਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਡੋਲ ਗਿਆ | 'ਉਹ ਬਈ, ਧਿਆਨ ਸੇ ਚਲਾਓ ਦੇਖੋ ਕਾਰੇਂ, ਮੋਟਰੇਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੀ ਹੈਾ', ਮੰੁਡੇ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਘੁਟ ਕੇ ਜੱਫੀ 'ਚ ਲੈਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘਬਰਾ ਗਈ ਸੀ |
'ਬਾਊ ਜੀ ਤਨਿਕ ਭੀ ਘਬਰਾਨਾ ਨਾਹੀਂ, ਹਮ ਆਪ ਕੋ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਆਏਗਾ', ਕਿਸਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕਹਿਣ ਵੇਲੇ ਉਹਦਾ ਦਿਲ ਤਾਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬਾਊ ਜੀ ਦੀ ਥਾਏਾ ਬੇਟਾ ਕਹੇ, ਪਰ ਉਹਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਰਿਪੇਅਰ ਸ਼ਾਪ ਵਾਲਾ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਯਾਦ ਆ ਗਿਆ ਕਿ ਬਈ ਜਵਾਨ ਅਮੀਰ ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਖੌਰੇ ਇਕ ਗਰੀਬ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਕਿ ਨਾ ਤੇ ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇਕ ਗਰੀਬ ਦੇ ਮੰੁਡੇ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਈ ਨਾ ਸਮਝ ਲੈਣ |
ਕਿਸਨਾ ਚੌਕੰਨਾ ਹੋ ਕੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ | 'ਕਹਾਂ ਕੇ ਰਹਿਨੇ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਕਿਆ ਨਾਮ ਹੈ ਤੁਮਾਰਾ' ਜਵਾਨ ਮੰੁਡੇ ਨੇ ਮਹਿਜ਼ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਲਾਉਣ ਲਈ ਕਿਸਨੇ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ | 'ਜੀ ਕਿਸਨਾ ਨਾਮ ਹੈ ਮੇਰਾ, ਬਿਹਾਰ ਮੇਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਕਾ ਰਹਿਨੇ ਵਾਲਾ ਹੰੂ', ਪਰ ਬਿਹਾਰ ਕਾਹੇ, ਮੈਂ ਤੋ ਇਥੇ ਕਾ ਪੰਜਾਬ ਕਾ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੰੂ | 20-25 ਬਰਸ ਸੇ ਇਧਰ ਹੀ ਹੰੂ | ਓ ਯਹਾਂ ਲਾਨੇ ਵਾਲੇ ਮਾਲਕ ਵਾਪਸ ਭੀ ਹੋ ਗਏ ਤੋ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਗਇਆ, ਅਬ ਤੋ ਇਥੇ ਹੀ ਮਰਨਾ-ਜੀਨਾ ਹੈ, ਯੇ ਮੁਲਕ ਅੱਛਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੋ ਆਪ ਕੀ ਮਾਫਕ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲ ਲੈਂਦਾ ਹੰੂ | ਵਹਾਂ ਭੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਮੇਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੇਂ ਲੰਗਰ ਕਈ ਬਾਰ ਖਾਇਆ, ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਹਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਕੇ ਇਧਰ ਆਏ, ਹਮ ਭੀ ਔਰ ਸੱਚੀ ਬਾਤ, ਮੇਰੇ ਕੋ ਯਹਾਂ ਕਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਛਾ ਲਗਤਾ ਹੈ', ਕਿਸਨਾ ਕਹਿ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁਲਹਨ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਬਈ, ਦੇਖੋ ਹਮ ਭੀ ਮੇਰਠ (ਯੂ.ਪੀ.) ਸੇ ਯਹਾਂ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਆਏ ਹੈ | ਹਮੇਂ ਭੀ ਪੰਜਾਬ ਅੱਛਾ ਲਗ ਰਹਾ ਹੈ, ਕਿਤਨੇ ਬੱਚੇ ਹੈਾ ਤੁਮਾਰੇ?'
ਜਿਵੇਂ ਦੁਖਦੀ ਰਗ 'ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਸਨਾ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ | ਕਿਉਂਕਿ ਖਿਆਲਾਂ ਦੀ ਉਡਾਨ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਹੀ ਚਿਤਵਦਾ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਦੇ ਵਿਯੋਗ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾਅ 'ਚ ਆਪਣੇ ਬੇਟੇ ਨੂੰ ਚੇਤੇ 'ਚ ਵਸਾ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਲਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ |
ਉਹਦੀ ਜ਼ਬਾਨ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲਈ ਚਲਣ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਇਕੋ ਬੇਟਾ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕੈ ਤੇ ਜੇ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਕਰੀਬ ਤੁਹਾਡੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ | ਇਸ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ 'ਚ ਉਹਦਾ ਗੱਚ ਭਰ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਆਹਿਸਤਾ-ਆਹਿਸਤਾ ਚੱਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ | ਮੰੁਡੇ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਕਾਹਲੀ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕਿੰਨੇ ਬੱਚੇ ਨੇ, ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤੇ ਐਵੇਂ ਗੱਲਾਂ 'ਚ ਲਾਉਣ ਲਈ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ | ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਆਪਸ 'ਚ ਘੁਸਰ-ਮੁਸਰ ਕੀਤੀ, ਲੜਕੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਭਈਆ ਦੇ ਬੜੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ, 6-6, 7-7, ਤਾਹੀਓਾ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪਏ | ਕਿਸਨੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਹੱਸਣਾ ਉਹਨੂੰ ਬੜਾ ਅੱਛਾ ਲੱਗਾ |
ਕਿਸਨੇ ਨੇ ਜ਼ਰਾ ਜਿਹਾ ਤਿਰਛੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਕੇ ਪਿੱਛੇ ਤੱਕਿਆ | ਮੰੁਡਾ ਆਪਣੀ ਸੱਜ ਵਿਆਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ, 'ਤੁਸੀਂ ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਭਈਏ ਤੋਂ ਅੱਧੇ ਹੀ ਕਰ ਦੇਣਾ, ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ?' ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਹੱਸ ਪਏ | ਕਿਸਨੇ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਲਿਆ ਤੇ ਉਹ ਸਮਝ ਵੀ ਗਿਆ | 'ਨਾ-ਨਾ', ਉਸ ਦੇ ਮੰੂਹੋਂ ਉੱਚੀ ਸਾਰੀ ਨਿਕਲ ਗਿਆ |
'ਕਿਆ ਹੂਆ', ਜਵਾਨ, ਲੜਕੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ |
'ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਬ', ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੁਣ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਨਹੀਂ ਤੇ ਸਿਰਫ ਇਕੋ ਹੀ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਵੀ... ਦੱਸ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਡ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ | ਬਲਕਿ ਹੁਣ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਨੋ-ਦਸ਼ਾ ਇਸ ਕਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਰਚ-ਮਿਚ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਕਿ ਜਿਥੇ ਉਹਨੇ ਬਣਦੇ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੈਸਿਆਂ (40 ਰੁਪਏ) 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੋਣਾ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਲਵੇ ਤੇ ਬਸ ਮੁਫ਼ਤੀ ਘਰ ਛਡ ਕੇ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਵੇਗਾ |
'ਅੱਗੇ ਰਸਤਾ ਬਤਾ ਦੋ ਸਾਹਿਬ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸਨੇ ਨੇ ਕਿਹਾ | 'ਬਈ ਅਭੀ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੈ, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ ਕੇ ਅਖੀਰ ਮੈਂ ਹੈ ਅਪਨੀ ਕੋਠੀ |' ਲੜਕਾ ਕਹਿ ਹੀ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਕਿਸਨਾ ਬੋਲਿਆ, 'ਠੀਕ ਹੈ ਬਾਊ ਜੀ ਕੋਈ ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਜਹਾਂ ਬੋਲੋ, ਵਹੀਂ ਲੇ ਜਾਤ ਹੈ |'
'ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ, ਅਗਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੰਬਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤੋਂ ਦੱਸ ਰੁਪਏ ਔਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲੇ ਲੇਨਾ |' 'ਨਹੀਂ ਸਾਹਿਬ ਪੈਸਾ ਤੋਂ.... |' ਤੇ ਉਹ ਰੁਕ ਗਿਆ 'ਰੁਕ ਕਿਉਂ ਗਏ, ਬੋਲੋ' ਦੁਲਹਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਤੇ ਕਹਿੰਦੀ ਚਲੀ ਗਈ, 'ਭਈ ਤੁਮ ਹਮੇ ਰਾਤ ਕੋ ਲਾਏ ਹੋ, 50 ਰੁਪਏ ਕਮ ਹੈਾ, ਤੋ ਜੈਸੇ ਤੁਮ ਖੁਸ਼ ਜਿਤਨੇ ਕਹੋ ਦੇ ਦੇਂਗੇ |'
'ਅਰੇ ਨਹੀਂ ਦੁਲਹਨ ਰਾਨੀ, ਹਮਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਖਨੀ ਹੈ ਤੋਂ ਬੋਲੂੰ' ਤੇ ਉਹਦਾ ਗਚ ਭਰ ਆਇਆ | ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ |
ਜਵਾਨ ਮੰੁਡਾ ਤੇ ਕੁੜੀ 'ਭਾਂਪ' ਗਏ ਕਿ ਉਹ ਰੋਣ ਵਰਗਾ ਹੋਇਆ ਪਿਐ ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਕੇ ਮੰੁਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅਰੇ ਭਈਆ, ਬੋਲੋ, ਬੋਲੋ ਕਿਆ ਚਾਹੀਏ, ਤੁਮਾਰੀ ਤਬੀਅਤ.....ਠੀਕ ਹੈ ਨਾ, ਵੋਹ ਸਾਹਮਨੇ ਵਾਲੀ ਗਲੀ ਮੇਂ ਹਮਾਰੀ ਕੋਠੀ ਭੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਹੀ ਹੈ |'
ਡੁਸਕਦਿਆਂ-ਡੁਸਕਦਿਆਂ ਕਿਸਨਾ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਹਮ ਤੋ ਸਭ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੁਸ਼ ਤਬ ਹੋਏਗਾ ਅਗਰ ਤੁਮ ਮਾਨ ਜਾਓ ਕਿ ਹਮ ਤੁਮਾਰੇ ਸੇ ਏਕ ਪੈਸਾ ਭੀ ਨਹੀਂ ਲੇਨਾ ਚਾਹਤਾ ਹੂੰ |' ਉਸ ਦੀ ਥਿਰਕਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਵਹਿੰਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ |
'ਹੈਂ, ਕਿਆ ਬੋਲ ਰਹੇ ਹੋ, ਹਮ ਸੇ ਕੁਝ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਗਈ, ਭਈਆ-ਐਸੇ ਕਿਉਂ?' ਮੰੁਡੇ ਨੇ ਕਿਹਾ | ਜਿਉਂ-ਜਿਉਂ ਉਹ ਪੁੱਛ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਿਸਨੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਆਪਣੇਪਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਜ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨੂੰ ਹ ਪੁੱਤਰ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਭਾਵੁਕ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਆ ਗਿਆ |
ਅਜੀਬ ਸਥਿਤੀ ਸੀ, ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਦੀ ਫਰਾਖ-ਦਿਲੀ ਤੇ ਫਿਰ ਭਾਵੁਕਤਾ ਬਾਰੇ ਜਵਾਨ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ | ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਹਿਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਵੀ ਹੁਣ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ | ਰਿਕਸ਼ੇ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਜਵਾਨ ਮੰੁਡੇ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਭਾਵੁਕ ਹੋਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ 'ਚ 50 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਦਿੰਦਿਆਂ ਪੁੱਛਿਆ | ਪਰ ਕਿਸਨੇ ਨੇ ਉਹ 50 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਦੁਲਹਨ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਪਕੜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਹਮ ਗਰੀਬ ਹੂੰ, ਪਰ ਹਮਰਾ ਤੁਮਾਰਾ ਕੋਈ ਸਬੰਧ ਰਿਹਾ ਹੋੲੀਂ ਪੀਛੇ | ਪਰ ਕਭੀ ਮਖੌਲ ਸੇ ਭੀ ਐਸਾ ਨਾ ਸੋਚਨਾ ਕਿ ਹਮਰੀ ਤਰਹ ਹੀ ਤੁਮਾਹਰੇ ਭੀ ਹੋੲੀਂ ਬੱਚੇ-ਹਮਰਾ ਤੋ ਏਕ ਥਾ, ਵੋ ਭੀ ਈਸ਼ਵਰ ਕੋ ਪਿਆਰਾ ਹੋਈ ਗਵਾ |' ਰੋਕਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਸਨਾ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਇਕਦਮ ਰਿਕਸ਼ੇ ਦੀ ਗੱਦੀ 'ਤੇ ਬੈਠ ਫਿਰ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇਜ਼-ਤੇਜ਼ ਪੈਡਲ ਮਾਰਦਿਆਂ ਦੂਰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ | (ਸਮਾਪਤ)

-ਮੋਬਾਈਲ : 98155-09390





Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX