ਤਾਜਾ ਖ਼ਬਰਾਂ


ਦਲਿਤ ਇੰਡੀਅਨ ਚੈਂਬਰ ਆਫ਼ ਕਾਮਰਸ ਐਂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ ਪੰਜਾਬ ਚੈਪਟਰ ਦਾ ਆਗਾਜ਼
. . .  9 minutes ago
ਜ਼ੀਰਕਪੁਰ, 22 ਅਗਸਤ (ਹਰਦੀਪ ਹੈਪੀ ਪੰਡਵਾਲਾ) - ਦਲਿਤ ਸਮਾਜ ਰਾਖਵੇਂਕਰਨ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨੌਕਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਸੇਧ ਦੇਣ...
ਭਾਰਤ-ਵੈਸਟ ਇੰਡੀਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਟੈੱਸਟ ਮੈਚ : 5 ਓਵਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ 7/2
. . .  20 minutes ago
ਚੰਦਰਯਾਨ 2 ਨੇ ਭੇਜੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰ
. . .  26 minutes ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਅਗਸਤ- ਚੰਦਰਯਾਨ 2 ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਤਸਵੀਰ ਭੇਜੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਲੈਂਡਰ ਵਿਕਰਮ ਨੇ ...
ਹੜ੍ਹ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਤੂੜੀ ਵੀ ਭੇਜਣ ਲੱਗੇ ਲੋਕ
. . .  41 minutes ago
ਤਲਵੰਡੀ ਭਾਈ, 22 ਅਗਸਤ (ਕੁਲਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗਿੱਲ)- ਸਤਲੁਜ ਦਰਿਆ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਆਏ ਹੜ੍ਹ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਉੱਥੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਚਾਰੇ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ....
ਹਰ ਦਿਨ 30 ਮਿੰਟ ਵਕੀਲ ਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਕਰ ਸਕਣਗੇ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ
. . .  50 minutes ago
ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਓਵਰਡੋਜ਼ ਕਾਰਨ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਮੌਤ
. . .  54 minutes ago
ਮੋਗਾ, 22 ਅਗਸਤ (ਗੁਰਦੇਵ ਭਾਮ)- ਆਏ ਦਿਨ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਓਵਰ ਡੋਜ਼ ਕਾਰਨ ਕਈ ਨੌਜਵਾਨ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਜਾ ਰਹੇ ...
ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਅਨੇਜਾ ਮਿਲਕ ਪਲਾਂਟ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ
. . .  59 minutes ago
ਧਨੌਲਾ, 22 ਅਗਸਤ (ਚੰਗਾਲ)- ਨੇੜਲੇ ਪਿੰਡ ਬਡਬਰ ਵਿਖੇ ਅਨੇਜਾ ਮਿਲਕ ਪਲਾਂਟ 'ਚੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 3 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਟਾਏ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੇ ਅੱਜ ਪਿੰਡ ਬਡਬਰ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਟੈਂਕੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ..
26 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਰਿਮਾਂਡ 'ਤੇ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ
. . .  about 1 hour ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਅਗਸਤ- ਕੋਰਟ ਵੱਲੋਂ ਪੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਨੂੰ 26 ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਰਿਮਾਂਡ 'ਤੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਵੱਲੋਂ ਕੋਰਟ ਤੋਂ ਪੀ.ਚਿਦੰਬਰਮ...
ਸੀ.ਬੀ.ਆਈ ਮਾਮਲੇ 'ਚ ਪੀ ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ 'ਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਹੋਵੇਗੀ ਸੁਣਵਾਈ
. . .  about 1 hour ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਅਗਸਤ- ਈ.ਡੀ ਵਾਲੇ ਮਾਮਲੇ 'ਤੇ ਪੀ. ਚਿਦੰਬਰਮ ਦੀ ਪਟੀਸ਼ਨ 'ਤੇ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ 'ਚ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ...
ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ ਢਾਹੁਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ: ਭੀਮ ਆਰਮੀ ਚੀਫ਼ ਸਮੇਤ 96 ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ
. . .  about 1 hour ago
ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 22 ਅਗਸਤ- ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ 'ਤੇ ਡੀ.ਡੀ.ਏ. ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਰਵਿਦਾਸ ਮੰਦਰ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਵਿਰੋਧ 'ਚ ਰਵਿਦਾਸ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦਿੱਲੀ 'ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ...
ਹੋਰ ਖ਼ਬਰਾਂ..

ਅਜੀਤ ਮੈਗਜ਼ੀਨ

ਆਲਮੀ ਤਪਸ਼ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ

ਸਾਡੇ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੂਰਜ-ਮੰਡਲ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗ੍ਰਹਿ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੱਤੇ | ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗ੍ਰਹਿ 'ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਮੌਲਦੀ | ਵਜ੍ਹਾ, ਉਹ ਸਾਵਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਜੀਵਨ ਉਤਪਤੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ | ਪਰ ਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ? ਖ਼ੈਰ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ |
ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰਾ : ਵਿਗਿਆਨਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਆਲਮੀ-ਤਪਸ਼ ਭਾਵ ਗਲੋਬਲ-ਵਾਰਮਿੰਗ | ਇਸ ਦੀ 'ਬਦੌਲਤ' ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਹੜ੍ਹ, ਸੋਕਾ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੂਫਾਨ, ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾਉਣ ਵਿਚ ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੁਸ਼ਕਿਲ 'ਚ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ | 'ਸੰਸਾਰ ਮੌਸਮ ਜਥੇਬੰਦੀ' ਦੀ ਕਰੀਬ ਦਸ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਚੇਤਾਵਨੀ, ਗਰਮ ਹੋ ਰਹੀ ਧਰਤੀ ਇਕ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਨਤੀਜੇ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ | ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਵਾਧੇ ਦੇ ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ ਨੇ ਬੀਤੇ ਤਿੰਨ-ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਫੜਿਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਉਦਯੋਗਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਅਤੇ ਖਣਿਜ ਤੇਲਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ |
ਗਰਮ ਮਿਜਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਰਨ : ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਜੋ ਕਾਰਨ ਲੱਭੇ ਹਨ, ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਇਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਦੂਸਰੀਆਂ ਗ੍ਰੀਨ ਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ (ਮੀਥੈਨ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਸ ਆਕਸਾਈਡ ਆਦਿ) ਦੀ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਵੱਧਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਹੈ | ਘਣੀ ਖੇਤੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਤਿੱਖਾ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਇਆਕਸਾਈਡ ਦਾ ਉਤਪਾਦਨ ਵਧਿਆ ਹੈ | ਉਦਯੋਗ ਕੋਲਾ, ਪੈਟਰੋਕੈਮੀਕਲ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੈਸਾਂ ਜਿਹੇ ਹਾਈਡ੍ਰੋਕਾਰਬਨ ਬਾਲਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ ਹਨ | ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਵਿਚ ਤਾਪਮਾਨ 1.08 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਤੋਂ 1.26 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਵਧਿਆ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਿੰਡੇ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਧੂੰਏ ਵਿਚ ਲਿਪਟੇ ਗਰਮ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਜਿਹੜਾ ਉਸ ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਮਾਰੂ ਸੂਰਜੀ ਪਰਾਬੈਂਗਣੀ ਕਿਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤਾੲੀਂ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ | ਓਜ਼ੋਨ ਪਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਹੈ ਬਸ਼ਰਤੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਦਾ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਬੰਦ ਹੋਵੇ |
ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮੀ ਤਬਦੀਲੀ: ਕੋਈ ਇਕ ਵਜ੍ਹਾ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰਾਂ, ਰੈਫਰਿਜਰੇਟਰਾਂ ਅਤੇ ਫੋਮ ਉਦਯੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਲੋਰੋ-ਫਲੋਰੋ ਕਾਰਬਨ ਗੈਸਾਂ, ਬਨਾਵਟੀ ਖਾਦਾਂ, ਕੀੜੇਮਾਰ-ਨਦੀਨਨਾਸ਼ਕ, ਵਾਹਨਾਂ ਦਾ ਧੂੰਆਂ, ਧੂੰਆਂ ਰਾਲੀ, ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਅੱਗ, ਸ਼ੋਰ-ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਨ, ਰਸਾਇਣਕ ਗਤੀ ਵਿਧੀਆਂ, ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਤੇ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜਾਂ, ਪੈਟਰੋ-ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਅਤੇ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਆਦਿ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅੰਦਰ ਘੁਸਪੈਠ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ | ਧਰਤੀ ਦੇ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਇਹੋ ਕਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ | ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਠਾਅ, ਅਨੇਕਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰੋਗ ਵੀ ਵਧਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰ ਰਹੇ ਹਨ | ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਰੀ ਪੱਟੀ, ਗਰਮੀ ਸੋਖਣ ਵਾਲੇ ਬਰਫੀਲੇ ਖੰਡ ਅਤੇ ਜਲ ਸੋਮੇ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਰੁੱਤ ਬਦਲਾਅ ਨੇ ਸਿਫਤੀ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਰਾਹ ਫੜ ਲਈ ਹੈ |
ਬਰਫੀਲੇ ਸੋਮੇ ਪਿਘਲ ਜਾਣਗੇ: ਜੇ ਆਲਮੀ-ਤਪਸ਼ ਦੀ ਦਰ ਇਹੋ ਰਹੀ ਤਾਂ 2050 ਤੱਕ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ 4 ਤੋਂ 6 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਦਾ ਸ਼ਰਤੀਆ ਵਾਧਾ ਹੋਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ | ਸੰਨ 2001 ਵਿਚ ਅੰਟਾਰਟਿਕਾ ਵਿਚ 1200 ਵਰਗ ਮੀਲ ਦਾ ਬਰਫੀਲਾ ਟਾਪੂ ਦੇਖਦੇ-ਦੇਖਦੇ ਪੰਘਰ ਗਿਆ ਸੀ | ਕਾਰਨ, ਅੰਟਾਰਟਿਕਾ ਦੇ ਜਿਸ ਪੂਰਬੀ ਤੱਟੀ ਇਲਾਕੇ ਨਾਲ ਲੱਗਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਰਫ ਖੰਡ ਗਾਇਬ ਹੋਇਆ ਉੱਥੇ ਤਾਪਮਾਨ ਵਿਚ ਸਿਫਤੀ ਵਾਧਾ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਲੀ-ਮੰਜ਼ਾਰੋਂ ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਸਿਖਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹ ਤਪਸ਼ ਹੋਰ 6-7 ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਾੲੀਂ 75 ਫ਼ੀਸਦੀ ਪੰਘਰਾ ਦੇਵੇ | ਸਾਡੇ ਗੰਗੋਤਰੀ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਨੂੰ ਅੱਠ ਮੀਟਰ ਪਿੱਛੇ ਖਿਸਕਾ ਦੇਣ ਅਤੇ 1972 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੇਨਜੂਏਲਾ ਸਥਿਤ 6 ਹਿਮ ਸਿਖਰਾਂ ਵਿਚੋਂ 4 ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਕਰ ਦੇਣ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਆਲਮੀ-ਤਪਸ਼ ਦਾ ਹੀ ਹੱਥ ਸੀ | ਮਹਿਜ਼ ਦੋ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਡਿਗਰੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹਾਂ, ਫਿਰ ਸੋਕਾ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਉਠਾਅ ਉਪਰੰਤ ਕਈ ਤਟਵਰਤੀ ਨੀਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ |
ਜਲ-ਸੰਕਟ: ਇਹ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ | ਗੰਗਾ, ਸਿੰਧੂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁਤਰ ਆਦਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ | ਸਾਨੂੰ ਉਪਜਾਊ ਖਿੱਤੇ ਬਖਸ਼ੇ | ਨਦੀਆਂ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਗਮਨ ਹੋਇਆ | ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਘਣੇ ਬਰਫ ਸੋਮਿਆਂ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ | ਜੇ ਤਾਪਮਾਨ ਦੇ ਵਾਧੇ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਇਹੋ ਰਹੀ ਤਾਂ 2035 ਤੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਜੂਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਅੰਦੇਸ਼ਾ ਹੈ | 'ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਕਮਿਸ਼ਨ ਫਾਰ ਸਨੋਅ ਐਾਡ ਆਈਸ' ਅਨੁਸਾਰ ਜੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਇਵੇਂ ਹੀ ਵਧਦਾ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਭਾਣਾ ਜਲਦੀ ਵੀ ਵਾਪਰ ਸਕਦਾ ਹੈ | 'ਵਰਕਿੰਗ ਗਰੁੱਪ ਆਫ ਹਿਮਾਲਿਆ ਗਲੇਸ਼ੀਆਲੋਜੀ' ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੌਜੂਦਾ 5 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਹਿਮ-ਖੇਤਰ ਸੁੰਗੜ ਕੇ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਇਕ ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ | ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਜੋ ਜਲ-ਕੁੰਡਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਸੋਮੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਾਂਗੇ | ਫਿਰ 'ਬਿਨ ਪਾਨੀ ਸਬ ਸੂਨ' ਦੀ ਕਹਾਵਤ ਝੁਠਲਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕੇਗੀ |
ਬੂਟੇ ਤੇ ਜੰਤੂਆਂ 'ਤੇ ਦੁਰਪ੍ਰਭਾਵ: 'ਨੇਚਰ ਪੱਤਿ੍ਕਾ' 'ਚ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਛੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖਿੱਤਿਆਂ, ਦੁਨੀਆ ਦੇ 20 ਫ਼ੀਸਦੀ ਖੇਤਰ, ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਗਲੋਬਲ ਵਾਰਮਿੰਗ ਕਾਰਨ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਸੰਕਟ ਦੇ ਬੱਦਲ ਮੰਡਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ | ਖੋਜ ਵਿਚ ਬੂਟਿਆਂ, ਥਣਧਾਰੀ ਜੀਵਾਂ, ਚਿੜੀਆਂ; ਰੀਂਘਣ ਵਾਲੇ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਡੱਡੂਆਂ, ਤਿਤਲੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਜੀਵ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕੀਤਾ, ਅਨੁਸਾਰ 2.2 ਤੋਂ 4 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਨਾਲ ਹੀ 20 ਤੋਂ 30 ਫੀਸਦੀ ਜੀਵ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਉੱਤੇ ਮਾਰੂ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ | ਜੇ ਹਾਲਤ ਇਹੋ ਰਹੀ ਤਾਂ 2050 ਤੱਕ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਮੌਜੂਦ ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਫਾਇਆਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ | ਖੋਜ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ 1103 ਜਾਤੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਗਈ | ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ 15 ਤੋਂ 37 ਫੀਸਦੀ ਜਾਤੀਆਂ 2050 ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣਗੀਆਂ | ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਵਕਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਰੀਬ 22 ਲੱਖ ਨਸਲਾਂ ਵਿਚੋਂ, ਪਹਿਲਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, 12 ਹਜ਼ਾਰ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਹੀ ਛੁਪਣ-ਛੋਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਹਨ | ਭੀਸ਼ਣ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਰੁੱਤਾਂ ਬਦਲਾਅ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਥਰਥਰਾਹਟ (ਅੰਦਰੂਨੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ) ਕਾਰਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਰੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ |
ਥਰਥਰਾਹਟ: ਰੁੱਤ ਬਦਲਾਅ, ਮੀਂਹ ਅਨਿਯਮਤਤਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜਲ ਸਰੋਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਲ-ਸੰਕਟ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਮ ਮਿਜਾਜ਼ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹੈ | ਵਧਦੀ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨ, ਮੁਨਾਫੇ ਦੀ ਲਾਲਸਾਈ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ,ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਤਾਬੜ ਤੋੜ ਹੱਲੇ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੰਦਰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ ਜ਼ਮੀਨ ਧਸਣ ਵਰਗੀਆਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਵੇਗਾ | ਸਿੱਟਾ; ਭੁਚਾਲਾਂ ਦਾ ਖਤਰਾ ਅਤੇ ਰੁੱਤਾਂ 'ਚ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ | ਇਸੇ ਤਪਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਾਈਬੇਰੀਆ ਦੇ 32 ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿਘਲਣ ਨਾਲ ਉੱਥੇ 2.4 ਤੋਂ 5.6 ਰੈਕਟਰ ਦੇ ਭੁਚਾਲ ਝਟਕੇ ਨੋਟ ਕੀਤੇ ਗਏ |
ਰੁੱਤਾਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ : ਜੇ ਬਰਸਾਤ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਪੈਣੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਿਲ ਨਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਦ ਵੀ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤੀ ਉਪਮਹਾਂਦੀਪ ਸਿਰਫ ਦੋ ਰੁੱਤਾਂ ਅਰਥਾਤ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਰਦੀ ਵਾਲਾ ਖਿੱਤਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਸਮਾਂ-ਮਿਆਦ ਵਧ-ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਤਾਪਮਾਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਅਨਿਸਚਿਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ | ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਰਿਵਾਇਤੀ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਹੋ ਗਈ | ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਲਈ ਆਲਮੀ-ਤਪਸ਼ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ | 1900 ਵਿਚ ਜੋ 1.6 ਡਿਗਰੀ ਫਾਰਨਹੀਟ ਦਾ ਵਾਧਾ, 1970 ਵਿਚ 3 ਡਿਗਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ 21 ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੀਕ 8 ਡਿਗਰੀ ਫਰਨਹੀਟ ਤੋਂ ਵਧ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇਗਾ |
ਸਭ-ਕੁਝ ਬਦਲਣਾ ਪੈ ਜਾਵੇਗਾ : ਫਿਰ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਰੁੱਤਾਂ 'ਚ ਸੁੰਗੜ ਜਾਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨਤਾ ਤੋਂ ਦੋ ਜਾਂ ਤਿੰਨ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਣਾ | ਤਦ ਨਾ ਤਾਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਵੰਨਗੀ ਥਿਆਵੇਗੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਬਹੁ-ਵੰਨਗੀ ਤਹਿਤ ਕੁਦਰਤ ਵਲੋਂ ਪਰੋਸੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ | ਬੰਦਾ ਸਿਰਫ ਦੋ-ਰੁੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪੈਦਾਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ-ਹੰਢਾਉਣ ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ-ਪਚਰਨ ਲਈ ਨਰੜਿਆ ਜਾਵੇਗਾ | ਬਹੁ-ਭਾਂਤੀ ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੱਪੜੇ-ਲੱਤੇ, ਰਹਿਣ ਸਹਿਣ, ਮਨ-ਪ੍ਰਚਾਵਿਆਂ, ਰੈਣ-ਬਸੇਰਿਆਂ ਗੱਲ ਕੀ; ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਵੀ ਤਿੱਖੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ | ਇਹ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਚਲੰਤ ਜੀਵਨ ਰੇਖਾ ਉੱਤੇ ਤਿੱਖਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣਗੀਆਂ | ਇਸ ਨਾਲ ਤਿੱਖੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ |
ਮੁੱਕਦੀ ਗੱਲ : ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵਾਰੀ ਕਦੋਂ ਆ ਜਾਵੇ? ਸਿਰਫ ਇਹੋ ਫਿਕਰਮੰਦੀ ਦਾ ਸਵਾਲ ਨਹੀਂ | ਮੁੱਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ, ਜਲ, ਬਨਸਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਜੰਤੂਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ | ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਤਾਂ ਹੀ ਬਚੇਗਾ ਜੇ ਆਲਮੀ-ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖੀ ਜਾਵੇ | ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਸੰਸਾਰਿਕ ਨਿਜ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਕਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਿਹੜਾ ਭਾਈਚਾਰਕ ਬਰਾਬਰਤਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸਹਿਹੋਂਦ ਦੀ ਬਜਾਏ ਪਦਾਰਥਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ਿਆਂ ਮਗਰ ਹਫਲਿਆ ਫਿਰਦੈ | ਜੇ ਅਸੀਂ ਨਾ ਸੰਭਲੇ ਤਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਚੇਗਾ ਹੋਰ ਅੱਧੀ ਸਦੀ ਬਾਅਦ |

-ਮੋਬਾਈਲ : 94634-39075.


ਖ਼ਬਰ ਸ਼ੇਅਰ ਕਰੋ

ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਗ਼ੁਲਾਮਾਂ ਦੀ ਨਵੀਂ ਫ਼ੌਜ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਰੋਬੋਟ

ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਜੋ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਹੱਬ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਚ ਇਕ ਮਜ਼ਾਕ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੈ | ਇਥੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿਚ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 'ਵੀਕੈਂਡ' ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਫ਼ਤਰ ਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਤਕਨੀਕ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨਗੇ, ਜਿਸ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 'ਵੀਕੈਂਡ' ਦੀ ਛੁੱਟੀ 'ਤੇ ਗਏ ਸੀ ਜਾਂ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ | ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਜੁਮਲਾ ਇਸ ਲਈ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤਕਨੀਕ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਤਕਨੀਕ, ਇਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਬਹੁਤ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ | ਇਸੇ ਤੇਜ਼ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤਕਨੀਕੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਨਤੀਜਾ ਹੈ 'ਬਾਟਸ' ਜਾਂ 'ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ' |
ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹਾਲ ਹੀ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਦੇਖਾਂਗੇ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਆਈਆਂ | ਫਿਰ ਉਹ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪੈਣ ਲੱਗੀਆਂ ਤੇ ਐਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਧੁੰਮਾਂ ਪੈ ਗਈਆਂ | ਹੁਣ ਐਪਸ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਮ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੰਜ ਕਹਿ ਲਓ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ 'ਬਾਟਸ' ਜਾਂ 'ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ' ਨੇ ਦਸਤਕ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ | ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ ਇਕ ਸਾਫ਼ਟਵੇਅਰ ਅਪਲੀਕੇਸ਼ਨ ਹੈ ਜੋ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਸੌਾਪੇ ਗਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ | 'ਬਾਟਸ' ਜਾਂ 'ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟਸ' ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜੀ ਹੈ | ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹਿਊਮਨਾਈਡ ਰੋਬੋਟਸ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਬੌਧਿਕ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਰੋਬੋਟਾਂ ਬਾਰੇ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਉਸੇ ਕਲਪਨਾ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਹੈ | ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਦੀ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੜੀ ਹੈ | ਫਿਲਹਾਲ 'ਬਾਟਸ' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਾਧਾਰਨ ਪੱਧਰ ਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲਗਾਤਾਰ ਦੁਹਰਾਓ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |
ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਿਛਲੇ 5 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚੋਂ 60 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕੰਮ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਾਪ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਵਿਚ ਤਾਂ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੀ ਹੈ, ਗ਼ਲਤੀਆਂ 'ਤੇ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਰੋਕ ਲੱਗੀ ਹੈ | ਬੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਪੈਸੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ, ਪੈਸੇ ਕਢਾਉਣਾ, ਪਾਸ ਬੁੱਕ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ 16-17 ਕੰਮ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰੀਕ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ | ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਹਾਲੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ | ਇਹ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਇਨਸਾਨ ਵਲੋਂ ਆਪ ਚਲਾਉਣ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ | ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਲੱਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ | ਜਿਵੇਂ—ਬੈਂਕਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਪਾਸ ਬੁੱਕ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਪਾਸ ਬੁੱਕ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਸਾਨੂੰ ਹਾਲੇ ਵੀ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚੀਂ ਲੰਘ ਕੇ ਨਤੀਜਾ ਹਾਸਿਲ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ |
ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੂੰ ਸੌਾਪਣ ਦੀ ਖ਼ਾਹਿਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਵੀ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇ | ਅਸਲ ਵਿਚ ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ ਉਸੇ ਸੁਪਨੇ ਵਲ ਵਧਦੇ ਕਦਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੁਕਾਮ ਹੈ | ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਹਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਧਾਰਨ ਅਤੇ ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਤੈਅਸ਼ੁਦਾ ਕੰਮ ਹੀ ਪੂਰੇ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਵੀ ਸੌਾਖਿਆਂ ਹੀ ਕਰਨਗੇ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਮਸ਼ੀਨ ਵਿਚਾਲੇ ਆਪਸੀ ਸੰਵਾਦ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ | ਭਾਵੇਂ ਹਾਲੇ ਇਹ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਰੋਬੋਟ ਹੋਣ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਇਹ ਉਸ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ, ਜਿਥੇ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਦੀ ਇਨਸਾਨਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | 'ਬਾਟਸ' ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਉਪਕਰਨ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਭਾਵ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨੀ ਮਦਦ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਅੰਜਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ 'ਬਾਟਸ' ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਜੀਦਾ ਯੰਤਰੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀ ਹੈ |
ਅਸਲ ਵਿਚ 'ਬਾਟਸ' ਖ਼ੁਦ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜੋ ਬਿਨਾਂ ਇਨਸਾਨੀ ਮਦਦ ਦੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਜ਼ਰੀਏ ਹਾਸਲ ਸੰਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਸੋ, ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਦੀ ਰਿਸੈਪਸ਼ਨਿਸ਼ਟ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਜੋ ਕੰਪਨੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸੰਗਠਨ ਲਈ ਆਈਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੱਠੀਆਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਬਿਨਾਂ ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕੀਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਹੀ ਦਿੰਦੀ ਸੀ | 'ਬਾਟਸ' ਵੀ ਇਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ | ਇਹ ਇਕ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੈ ਜੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | ਪਰ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਮਾਤਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਸਕ੍ਰਿਪਟਿੰਗ ਅਤੇ ਦੋਹਰਾਓ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਵਿਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਈਡਲਾਈਨਜ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ |
ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਧਾਂਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਤਕਨੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਤਕਨੀਕੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਹੈ | ਅੱਜ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੈੱਬ ਰੋਬੋਟ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ | ਸਿਹਤ, ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ | 'ਬਾਟਸ' ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਨੈੱਟ ਨਾਲ ਸੰਭਵ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਯਕੀਨੀ ਨਤੀਜੇ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ | ਜਿਵੇਂ—ਫਿਲਹਾਲ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕੈਬ ਬੁੱਕ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ 'ਤੇ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਐਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਲਿੱਕ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ | ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੈਸੇਜਿੰਗ ਐਪ ਨਾਲ ਹੀ ਕੈਬ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸਹੂਲਤ ਲਈ ਵੱਖ ਤੋਂ ਕੋਈ ਭੁਗਤਾਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ | ਇਸ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ 'ਬਾਟਸ' ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੇਤੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਛਾ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਸਹੀ ਮਾਅਨਿਆਂ ਵਿਚ ਰੋਬੋਟ ਯੁੱਗ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਲਿਆਏਗਾ |

-ਫਿਊਚਰ ਮੀਡੀਆ ਨੈੱਟਵਰਕ

ਹਿਮਾਚਲ ਦੀਆਂ ਅਗਿਆਤ ਲੋਕ-ਕਲਾਵਾਂ

ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਦੀਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਬੈਗ ਜਾਂਚ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁੰਦਰ 'ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ' ਯਾਦਗਾਰ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਖੋਜਾਂ ਦੀ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਥਾਂ ਹੈ | ਭਵਨ ਦੇ ਔਸਤ ਰਖ-ਰਖਾਅ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜ਼ਿਲ 'ਤੇ 'ਮਾਸਟਰ ਪੀਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਹਿਮਾਚਲ ਫੋਕ ਆਰਟ' ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ | ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪੇਂਡੂ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ 13ਵੀਂ ਤੋਂ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ |
ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਕਿਊਰੇਟਰ ਸ੍ਰੀ ਬੀ. ਐਨ. ਆਰੀਅਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੇ. ਸੀ. ਆਰੀਅਨ ਦੀਆਂ 220 ਨਿੱਜੀ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 23 ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ | ਫਿਰ ਮੇਰੀ 'ਹਿਮਾਚਲ ਦੇਵ ਭੂਮੀ' ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਿਰਾਲੀਆਂ, ਵਿਚਿੱਤਰ ਧਾਤੂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ, ਮੋਹਰਾਂ, ਮੁਖੌਟੇ, ਚੰਬਾ ਮੰਡੀ ਰੁਮਾਲ, ਪੱਥਰ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਲੱਕੜੀ 'ਤੇ ਖੁਦਾਈ, ਚਿੱਤਰਕਲਾਵਾਂ, ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਤੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਬਣੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ-ਭੂਮੀ ਦਾ ਨਾਂਅ ਸਹੀ ਸਿੱਧ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ |
ਪਿੱਤਲ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਲਾ : ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਅਤਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਛੋਟੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਧਾਤੂ-ਮੂਰਤੀਆਂ ਦੀ ਹੈ ਜੋ 12ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦਰਮਿਆਨ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ | ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਨੇ ਪੇਂਡੂ ਸਥਾਨਕ ਪੂਜਾ ਥਾਂ ਜਾਂ ਧਨਵਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਦਰ ਲਈ ਬਣਾਈਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ | ਸ਼ਿਲਪਕਾਰ ਹਿੰਦੂ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਿਕ ਲੋਕ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਜਾਣੂ ਸਨ | ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਮਹਿਸ਼ਾਸੁਰ ਕਤਲ ਜਾਂ ਨਰਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਹਰਨਾਖ਼ਸ਼ ਦਾ ਕਤਲ ਵਰਗੀਆਂ ਕਲਾਵਾਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਧਾਤੂ ਸ਼ਿਲਪ ਬੜੇ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਸਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ 'ਤੇ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਸ਼ਿਲਪਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਝਲਕਦਾ ਹੈ |
ਰਹੱਸਮਈ ਮੋਹਰਾ-ਮੁਖੌਟਾ : ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੋਹਰਾ-ਮੁਕੌਟਾ ਭਾਗ ਦੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 10 ਦਿਨਾ ਕੁੱਲੂ ਦਸਿਹਰਾ ਅਤੇ ਮੰਡੀ ਮਹਾਸ਼ਿਵਰਾਤਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਆਈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਦਾ ਚੱਕਰ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਰੱਥ 'ਤੇ ਲਗਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਮੋਹਰਾ ਵਲੋਂ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲੀ ਮੂਰਤੀ ਤਾਂ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੋਹਰਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ | ਬਾਰੀਕ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਵਾਲੇ ਪਿੱਤਲ, ਚਾਂਦੀ ਜਾਂ ਪਿੱਤਲ ਵਿਚ ਸੋਨਾ ਮਿਸ਼ਰਿਤ ਮੋਹਰੇ 13ਵੀਂ ਤੋਂ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਤਕ ਦੇ ਸਨ |
ਵੱਖਰੀ ਕਢਾਈ ਦੇ ਹਿਮਾਚਲੀ ਰੁਮਾਲ : ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਸ਼ੈਲੀ ਦੀ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਨੂੰ ਸਲਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਰੁਮਾਲ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਏ | ਦੀਵਾਰਾਂ 'ਤੇ ਕ੍ਰੀਮ ਜਾਂ ਲਾਲ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਾਲੇ ਚੰਬਾ, ਮੰਡੀ, ਕਾਂਗੜਾ, ਕੁੱਲੂ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸਪੁਰ ਦੇ ਕਲਾਤਮਕ ਕਢਾਈ ਵਾਲੇ ਰੁਮਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਨਾਂਅ 'ਚੰਬਾ ਰੁਮਾਲ' ਹੈ | ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 'ਤੇ ਇਸ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਣੀ ਚੌਪਰ-ਖੇਡ, ਚੋਲੀਆਂ, ਕਮਰਬੰਦ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੇ ਹਨ | ਔਖੀ ਦੋਰੁਖਾ ਕਢਾਈ ਵਿਚ ਬਣੇ ਰੁਮਾਲਾਂ 'ਤੇ ਰਾਮਾਇਣ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਲੀਲ੍ਹਾ, ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਿ੍ਸ਼, ਵਿਸ਼ਣੂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਸੁੰਦਰ ਕਢਾਈ ਸੀ | ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਰੁਮਾਲ ਹਰਮਨਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੇਂਡੂ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਲਾਕਿ੍ਤਾਂ ਹਨ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਲੁਕੀਆਂ ਰਹੀਆਂ |
ਲੱਕੜੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ : ਇਕ ਕਲਾ - ਸਾਡੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਅਨੋਖੇ ਮੁਖੌਟੇ ਸਨ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਠਾਨਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾਇਣ ਜਾਂ ਦੁਰਗਾ ਨਾਟਕ, ਨਿ੍ਤ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਗਨੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ | ਸ੍ਰੀ ਬੀ. ਐਨ. ਆਰੀਅਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪੈਨਲਜ਼ ਜੋ ਲੋਕ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਖੋਦੇ ਗਏ ਹਨ, ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੁੱਲੂ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਥਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੁਆਹ ਹੋ ਗਈ |
ਪੱਥਰ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ : 12ਵੀਂ ਤੋਂ 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਪੱਥਰ ਸ਼ਿਲਪਕਲਾ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਣੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸਨ | ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਕਲਾ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਬਣੀਆਂ ਇਹ ਮੂਰਤੀਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਝ ਵੀਰਾਨ ਮੰਦਰਾਂ ਜਾਂ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ |
ਰਵਾਇਤੀ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਲੈਦਰ ਕਲਾ : ਜਗਮਗਾਉਂਦੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਜ਼ਰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਵਿਆਹ ਵਾਲੇ ਸਿਹਰੇ 'ਤੇ ਪਈ ਜੋ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲਾੜੇ ਵਲੋਂ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਉਸ 'ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ 'ਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨੱਕਾਸ਼ੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਰ ਕਲਾਤਮਿਕ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਸਾਯੋਗ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਲੈਦਰ ਭਾਗ ਵਿਚ ਗਏ ਜਿਥੇ ਅਨੋਖੇ ਚਮੜੇ ਦਾ ਸਾਮਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਮੁੱਖ ਹੈ ਗਡਰੀਏ-ਗੱਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਲੋਂ ਵਰਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੁੰਦਰ ਚਮੜੇ ਦੀ ਥੈਲੀ | ਗੱਦੀ ਥੈਲੀ ਨੂੰ ਊਨੀ ਰੱਸੀ ਨਾਲ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਲੱਕ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਾਲੇ-ਸਫ਼ੈਦ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਪੀਸ ਜੋੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ |
ਸ੍ਰੀ ਕੇ. ਸੀ. ਆਰੀਅਨ ਨੂੰ ਇਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ : ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ 'ਆਰਟ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ' ਸ੍ਰੀ ਕੇ. ਸੀ. ਆਰੀਅਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਪੂਰਨ ਜੀਵਨ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਗਪਗ 70 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਪੇਂਡੂ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਜਾ-ਜਾ ਕੇ ਉਥੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ 220 ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ | ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਲਾਤਮਿਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਗੁਆਚਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋਏ |
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬੀ. ਐਨ. ਆਰੀਅਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮਾਸਟਰ ਪੀਸਿਜ਼ ਆਫ਼ ਹਿਮਾਚਲ ਫੋਕ ਆਰਟ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ 31 ਜੁਲਾਈ ਤੱਕ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਟੂਰਿਜ਼ਮ (ਕੌਮੀ ਯਾਦਗਾਰੀ) ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੱਕੇ ਟਿਕਾਣੇ 'ਹੋਮ ਆਫ਼ ਫੋਕ ਆਰਟ ਟੂਰਿਜ਼ਮ', ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ |

seemaanandchopra@gmail.com

ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ-2

'ਜੰਮਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਕਰਾਰ ਦੇਣਾ, 15 ਸਾਲ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਉਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਥਾਣੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਓਰਾ ਸਮੇਤ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਥਾਣਾ ਰਜਿਸਟਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਰਨਾ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਜ਼ਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੁਆਉਣੀ ਪਵੇ ਸਿਰਫ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਬੀਲੇ ਨਾਲ ਤਾਅਲੁਕ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸੋਚੋ ਉਸਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ 'ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੋਵੇਗਾ |' ਉਕਤ ਸ਼ਬਦ ਇੱਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਸਿਟੀ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਲੋਏਡ ਜੋਨਸ ਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1947 ਵਿਚ 'ਕਿ੍ਮੀਨਲ ਟ੍ਰਾਈਬ ਐਕਟ' ਬਾਰੇ ਕਹੇ | ਜਦੋਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਏ ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜੋ ਵੀ ਕਬੀਲਾ/ਸਮੂਹ ਕਿ੍ਮਿਨਲ ਟ੍ਰਾਈਬ ਐਕਟ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੱਕ-ਹਕੂਕ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ | ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹੱਕ ਮੰਗਣ, ਲੜਨ ਤੇ ਅਦਾਲਤ ਜਾਣ ਦੇ ਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ | ਸਥਾਨਕ ਆਗੂਆਂ ਸਰਪੰਚ, ਤਹਿਸੀਲ/ਜ਼ਿਲਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਹੁੰਦਾ ਸੀ | ਇਸ ਐਕਟ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਗੁਲਾਮਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਬਦਤਰ ਬਣ ਗਈ |
ਆਰਕਿਆਲੋਜੀਕਲ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਆਫ ਇੰਡਿਆ ਵਿਚ ਦਰਜ 1965 ਵਿਚ ਛਪੀ ਪ੍ਰੋ: ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦਾ ਸਾਂਸੀਜ਼ ਆਫ ਪੰਜਾਬ' ਵਿਚ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਅਪਰਾਧਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ | ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੇਲੇ ਇਸ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 17 ਤਹਿਤ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ ਹੀ ਸਾਂਸੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ | ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ 'ਅਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲੇ' ਵਜੋਂ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਸੀ ਜਿਸ ਮਗਰੋਂ ਉਹ ਪੁਲਿਸ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੇ ਮੁਹਤਾਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਕੋਲ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੁਆਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ | ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਕਸਬਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੰਮ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਤੇ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕੇ ਸਬੰਧਤ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਤੋਂ ਪਾਸ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ਗਾਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ | ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ ਉਮਰ ਕੈਦ ਤੱਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਸੀ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਕੂਮਤੀ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਹਕੂਮਤੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਹ ਬਰਾਦਰੀ ਬੇਕਸੂਰ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਧੱਕੀਂਦੀ ਚਲੀ ਗਈ |
ਸੰਨ 1871 ਵਿਚ ਗਵਰਨਰ-ਇਨ-ਕੌਾਸਲ ਸਾਹਮਣੇ ਇਸ ਐਕਟ ਉੱਪਰ ਗੰਭੀਰ ਬਹਿਸ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਅ ਕੌਾਸਲ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਟੀ. ਵੀ. ਸਟੀਫਨ ਨੇ ਐਕਟ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੋਟ ਕੀਤਾ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਾਤੀ ਆਧਾਰਿਤ ਕਿੱਤੇ ਹਨ ਜੋ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਐਕਟ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੇ ਨਾਂਅ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਪਰ ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਇਸ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ | ਮਾਸਟਰ ਦੀਨ ਦਿਆਲ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ | ਉਨ੍ਹਾਂ 1929 ਤੋਂ 1952 ਤੱਕ ਇਸ ਦੇ ਖਾਰਜ ਹੋਣ ਤੱਕ ਪੈਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਪਲ ਨਾ ਪਾਈ ਤੇ ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ | 1936 ਵਿਚ ਨੈਲੋਰ (ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼) ਵਿਖੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੈਵਾਨੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਐਕਟ ਨੂੰ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇ ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਦੱਸਿਆ | ਕਬੀਲੇ ਨੇ ਇਸ ਕਾਲੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਖਾਤਮੇ ਉਤੇ ਸੁੱਖ ਦਾ ਸਾਹ ਲਿਆ ਤੇ 31 ਅਗਸਤ, 1952 ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ | ਉਹ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਥਾਂ 31 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਦਿਵਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ |
ਸੰਨ 1931 ਦੀ ਮਰਦਮਸ਼ੁਮਾਰੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵਸੇ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ 37‚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ ਬਾਕੀ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਪਾਲ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਂਜ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੌਮ ਨੂੰ ਹੀ ਜਮਾਂਦਰੂ ਅਪਰਾਧੀ ਕਰਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ | ਭਾਵੇਂ ਐਕਟ ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 16 ਦੇ ਤਹਿਤ ਅਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸੀ | ਪਰ ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤਾ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਇਆ | ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਹੇਤੇ ਹੀ ਬੇਆਬਾਦ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿਚ ਛੋਟਾ-ਮੋਟਾ ਕੰਮ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੇ ਪਰ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੁਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਧੱਕਣ ਦਾ ਹੀ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ |
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

-ਮੋਬਾਈਲ : 98768-21695.
mohit.imdr0810@gmail.com

ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨਿਆਂ ਤੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਸੌਲੀ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਕਸੌਲੀ ਕਲੱਬ : ਕਸੌਲੀ ਰੀਡਿੰਗ ਤੇ ਅਸੰਬਲੀ ਕਮਰੇ ਸੰਨ 1880 'ਚ ਬਣਾਏ ਗਏ | 17 ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ 7 ਮਈ, 1897 'ਚ ਬਿ੍ਗੇਡੀਅਰ ਜਨਰਲ ਸਾਈਮਨ ਸਰਹਿੰਦ ਡਵੀਜ਼ਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ 'ਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ | ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਸੰਨ 1897 'ਚ ਕਸੌਲੀ ਕਲੱਬ ਹੋਂਦ 'ਚ ਆਈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰਜਿਸਟਰਾਰ ਦਫਤਰ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ 21 ਸਤੰਬਰ, 1898 ਨੂੰ 'ਕਸੌਲੀ ਕਲੱਬ ਲਿਮਟਿਡ' ਵਜੋਂ ਰਜਿਸਟਰ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ |
ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਾਰੀਗਰੀ ਨਾਲ ਉਸਾਰੀ ਗਈ ਕਲੱਬ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁੱਢ ਤੋਂ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਇਸ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤ ਵਿਚ ਇਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ, ਰੀਡਿੰਗ ਰੂਮ ਅੰਤਰੰਗ ਗੇਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਲੱਬ ਦਾ ਦਫਤਰ ਤੇ ਮੈਦਾਨੀ ਖੇਡਾਂ ਵਾਸਤੇ ਢੁੱਕਵੀਆਂ ਗਰਾਊਾਡਾਂ ਹਨ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਵੀ ਹਨ |
ਇਸ ਮੰਨੀ-ਪ੍ਰਮੰਨੀ ਕਲੱਬ 'ਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ 'ਕਸੌਲੀ ਹਫ਼ਤਾ' ਵੀ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ, ਰੰਗਾਰੰਗ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਟ੍ਰੇਟਿਜਿਕ ਸੈੱਲ ਕਸੌਲੀ ਵਲੋਂ ਲੈਫ: ਜਨਰਲ ਕਮਲ ਡਾਵਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ 10 ਜੂਨ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਤੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦਿਆਂ ਸਟ੍ਰੈਟਿਜਿਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਬਕਾ ਅੰਬੈਸਡਰ ਕੇ. ਸੀ. ਸਿੰਘ, ਆਰਮੀ ਕਮਾਂਡਰ ਲੈਫ: ਜਨਰਲ ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਈ ਉਘੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੇ ਸ਼ਿਰਕਤ ਕੀਤੀ |
ਸੱਨ ਸੈੱਟ ਪੁਆਇੰਟ (ਹੱਡ ਬੀਤੀ) : ਛਾਉਣੀ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਗਿਲਬਰਟ ਹਾਊਸ ਤੇ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਨੂੰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰੌਣਕਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਕਸੌਲੀ ਕਲੱਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਫ਼ੌਜ ਵਲੋਂ ਚੈੱਕ ਪੁਆਇੰਟ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਥੋਂ ਗੱਡੀ ਬਗੈਰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਤੋਂ ਸਨ ਸੈੱਟ ਪੁਆਇੰਟ ਤੱਕ ਤੇ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਪੰ੍ਰਤੂ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਛਾਉਣੀਆਂ ਸਿਵਲ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕੇ? ਖ਼ੈਰ, ਹੁਣ ਫਿਰ ਇਹ ਰੋਕ ਲਾਗੂ ਹੋ ਗਈ ਹੈ | ਹੁਣ ਵੀ ਛਾਉਣੀ ਵਾਲੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਸੈਰ ਕਰਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਤੇ ਮਹਿਕਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਲੈਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਈ ਸੈਲਾਨੀ ਗੱਡੀਆਂ 'ਤੇ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ | ਸਨ ਸੈੱਟ ਪੁਆਇੰਟ 'ਤੇ ਜਿਥੇ ਗੱਡੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਨਾ ਮਨ੍ਹਾਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਗੱਡੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗੀ |
ਇਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸੈਰ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸੈਲਾਨੀ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚਣ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ 'ਚ ਸਨ | ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੋਟੋ ਖਿੱਚ ਲਈ ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਕਿਥੋਂ ਆਏ ਹੋ? ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਕੋਲਕਾਤਾ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ |
ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ ਕੋਈ ਸਾਡੇ ਪੰਜ ਵਜੇ ਦੇ ਕਰੀਬ ਮੈਂ ਜਨਰਲ ਹਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਵਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵੱਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਗੱਡੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਰੁਕੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਮੈਂਬਰ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ਸਾਨੂੰ ਸਨ ਸੈੱਟ ਪੁਆਇੰਟ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦੱਸੋ? ਖ਼ੈਰ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਭਲਿਓ ਲੋਕੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਸਜਦਾ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਸੇ ਇਲਾਕੇ 'ਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਾ |
ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਝਰਨਾ : ਪਰਬਤੀ ਇਲਾਕੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਕਰੋੜਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਥੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਘਾਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦੀ | ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਲੂ ਦਾ ਦੁਸਹਿਰਾ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ |
ਇਸ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ ਅੰਦਰ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣੇ ਸੰੁਦਰ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀ ਗੋਦ 'ਚ ਵਸੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ/ਕਸਬਿਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸ਼ਿਮਲਾ, ਨੈਨੀਤਾਲ, ਕੁੱਲੂ, ਮਨਾਲੀ, ਲੇਹ ਤੇ ਕਸੌਲੀ ਵਗੈਰਾ 'ਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਜ਼ੋਰ ਫੜਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ |
ਜਦੋਂ 1840 ਦੇ ਦਹਾਕੇ 'ਚ ਕਸੌਲੀ ਵਿਖੇ ਛਾਉਣੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ | ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਸੌਲੀ ਦੀ ਖਿੰਡਰੀ-ਪੰੁਡਰੀ ਵਸੋਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੁਝ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਸੀ | ਸੰਨ 2011 ਦੀ ਜਨਗਣਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਂਟ ਬੋਰਡ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਧ ਕੇ 3885 ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਸੁੱਕਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ |
ਕਸੌਲੀ ਛਾਉਣੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਸਪਲਾਈ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਐਮ.ਈ.ਐਸ. ਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਮੈਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਫਤਰ ਪਹੁੰਚਿਆ | ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਸੌਲੀ ਨੂੰ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਸਪਲਾਈ ਆਰ.ਸੀ.ਸੀ. ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੋਮੇ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਤੇ 40 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹੀ ਦੱਖਣ 'ਚ ਪੈਂਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨੇ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਜੋ ਸਪਲਾਈ ਗੰਬੀਰ ਦਰਿਆ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਹੁਣ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ |
ਸਾਊਥ ਸਪਰਿੰਗ, ਕਸੌਲੀ ਤੋਂ 6 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਫਰਮੋਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪ੍ਰਵਾਣੂੰ ਨੂੰ ਵੱਲ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਕੱਚੀ-ਪੱਕੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਸਮੰੁਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 4500 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ |
ਐਮ.ਈ.ਐਸ. ਦੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖੀ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੇ ਮੇਰੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ | ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੱਖੀਂ ਡਿੱਠਾ ਤਾਂ ਸੋਚਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ 100 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰਵਾਨੂੰ ਤੋਂ ਕਸੌਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰੀ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਟੁੱਟੀ ਭੱਜੀ ਛੋਟੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਟਾਂਗਾ ਹੀ ਚਲਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਟਨਾਂ-ਮੰੂਹੀਂ ਵਜ਼ਨ ਵਾਲੇ ਲੰਮੇ ਗਾਰਡਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਸਾਊਥ ਸਪਰਿੰਗ ਤੱਕ ਪਹੰੁਚਾਈ ਹੋਵੇਗੀ?
ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਸ ਨਿਹਮਤ ਵਾਲੇ ਝਰਨੇ ਨੂੰ ਸੀਲ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਚਸ਼ਮੇ ਨੂੰ ਕਸੌਲੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਖਾਤਰ ਸੰਨ 1930 ਵਿਚ ਚਾਲੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਇਸ ਝਰਨੇ 'ਚੋਂ ਜੋ ਪਾਣੀ ਫੁਟਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਟੈਂਕਾਂ 'ਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਕਰੂਡ ਤੇਲ ਪੰਪ ਨਾਲ 2500 ਫੁੱਟ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪਾਈਪਾਂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਕਸੌਲੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
ਪਾਣੀ ਵਾਸਤੇ ਜੋ ਮੀਟਰ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ 'ਚ ਇਕ ਸਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਇਹ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਚ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ | 40 ਕੁ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰੂਡ ਆਇਲ ਪੰਪ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਹੁਣ ਸੈਂਟਰੀਫਿਊਗਲ ਪੰਪ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਪਾਣੀ ਕਸੌਲੀ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ ਜੂਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸਾਊਥ ਸਪਰਿੰਗ ਹਰ ਰੋਜ਼ 1.60 ਲੱਖ ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਅਕਤੂਬਰ ਦਰਮਿਆਨ ਇਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵੱਧ ਕੇ 6.50 ਲੱਖ ਲਿਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |
ਇਸ ਚਸ਼ਮੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਖਣਿਜ ਯੁਕਤ ਜਲ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਪਿੰਡ ਸਫਰਮੈਨਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਟੂਟੀ ਲਗਾਈ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪੀਣ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਹੈ |
ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਤੇ ਵਧ ਰਹੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਿਆਂ 'ਚ ਵੀ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕਸੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਹੈ | ਇਸ ਸਿਲਸਿਲੇ 'ਚ ਮੇਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ: ਰਿਤੇਸ਼ ਆਰੀਆ, ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਤੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਐਨ.ਜੀ.ਓ. ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ੍ਰੀ ਮਹੀਪ ਡਾਗਰ ਤੇ ਉਥੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਰਨਲ (ਰਿਟਾ:) ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਈ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਵੀ ਹੋਈ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਤਜਵੀਜ਼ਾਂ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਛਾਉਣੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵੀ ਭੇਜੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਪੰ੍ਰਤੂ ਕੋਈ ਠੋਸ ਕਾਰਵਾਈ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ | ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ, ਇਕਾਂਤ, ਸ਼ੁੱਧ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਆਮਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਸੌਲੀ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠੇ?
ਜਦੋਂ ਗੋਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਮੁਲਕ ਛੱਡਣਾ ਪਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਸੰੁਦਰ ਬੰਗਲੇ ਵੇਚਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ | ਅਣਵੰਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਅਮੀਰ ਘਰਾਣਿਆਂ ਨੇ ਗਰਮੀਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਬੰਗਲੇ ਖਰੀਦਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ | ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਹੁਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ: ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਮਲਿਕ ਪਾਸੋਂ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਬੰਗਲਾ ਵਿਰਾਸਤ 'ਚ ਮਿਲਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ 13,000 ਰੁਪਏ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ ਸੀ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਗਲਾ ਵਿਕਾਊ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛਾਉਣੀ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਉਸਾਰੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ | (ਸਮਾਪਤ)

ਫੋਨ : 0172-2740991.

ਪਾਲੀਵੁੱਡ ਝਰੋਖਾ ਨਾਇਕ-ਗਾਇਕ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮੋਢੀ :ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ

(ਲੜੀ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪਿਛਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦਾ ਅੰਕ ਦੇਖੋ)
ਹਰੀ ਦੱਤ ਨੂੰ ਮੈਂ ਇਕ ਵਾਰ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਗਾਇਕ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿ ਨਾਇਕ | ਉਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਸੀ, 'ਦੋਵਾਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ | ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਅਭਿਨੈ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਜੇ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ | ਉਹ ਇਕ ਵਧੀਆ ਅਦਾਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਪੱਕ ਅਭਿਨੇਤਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ |'
ਮਿਸਾਲ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ 'ਦੇਸ ਹੋਇਆ ਪ੍ਰਦੇਸ' (2004) ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਸੰਤਾਪ ਨੂੰ ਦੁਖਾਂਤਕ ਤਰਜ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ 1980 ਵਿਚ ਇਸ ਪ੍ਰਾਂਤ ਨੇ ਭੋਗਿਆ ਸੀ | ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਸੋਮਲ ਨਾਂਅ ਦੇ ਇਕ ਨੌਜਵਾਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਕਹਾਣੀ ਕਈ ਮੋੜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਵੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਅਨੈਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ 'ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ-ਇਸ਼ਕ ਦਾ ਵਾਰਿਸ' ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਕਵੀ ਵਾਰਿਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਕੀਤੀ ਸੀ | ਇਹ ਇਕ ਪੀਰੀਅਡ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੇ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦਾ ਸਹੀ ਨਕਸ਼ਾ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ | ਉਲਟ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀਆਂ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਵਾਰਿਸ ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਿਆ—ਇਸ ਪੱਖ ਦਾ ਦਿਲਚਸਪ ਚਿਤਰਨ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ | ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਰਚਿਤ ਹੋਈ ਸੀ | ਇਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਸਕਰ ਇਨਾਮ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ |
'ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਮੁਹੱਬਤ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ' ਵਿਚ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਾਂਤ ਨੂੰ ਭਾਵੁਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ | ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਦਿਲਾਂ ਜਾਂ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੀ ਵੀ ਕਤਲਗਾਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ |
ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਇੰਨਾ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਖੁਦ ਇਕ ਬੈਨਰ (ਸਾੲੀਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨਜ਼) ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਮਨੋਜ ਪੰੁਜ ਦੇ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਕਲਾਤਮਿਕ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ | ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ਮਨੋਜ ਪੰੁਜ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਹੋਈ ਮੌਤ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਇਹ ਸੁਪਨੇ ਅਧੂਰੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤੇ ਸਨ |
ਵੈਸੇ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੁਝ ਕੁ ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ | ਇਸ ਦਿ੍ਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਉਸ ਦੀ 'ਵੀਰਜ਼ਾਰਾ' ਵਿਚਲੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਾਫ਼ੀ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੰਦੀ ਹੈ |
ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ | ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕੁ ਸੜਕ ਹਾਦਸਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਪਿਆ | ਇਕ ਸੜਕ ਹਾਦਸੇ 'ਚ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਦੋਸਤ ਡਰਾਈਵਰ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ | ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਇਕ ਭਾਵ ਪੂਰਤ ਗੀਤ ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਗਾਇਆ ਵੀ ਸੀ |
ਪਰਿਵਾਰਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ (ਮਨਜੀਤ ਮਾਨ) ਅਤੇ ਬੇਟਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਸਿਨੇਮਾ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਗਾਇਕ-ਨਾਇਕ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ 'ਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ |
ਇਹ ਗੁਰਦਾਸ ਦਾ ਹੀ ਅਸਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਹਰਭਜਨ ਮਾਨ, ਬੱਬੂ ਮਾਨ, ਜੈਜੀ ਬੈਂਸ, ਗਿੱਪੀ ਗਰੇਵਾਲ, ਦਿਲਜੀਤ ਦੋਸਾਂਝ, ਸਰਬਜੀਤ ਚੀਮਾ ਅਤੇ ਲਖਵਿੰਦਰ ਵਡਾਲੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਅਭਿਨੈ ਕਲਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਹਨ | ਅੱਜ ਜੇਕਰ ਪਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਸੰਕਲਪ 'ਤੇ ਜੇਕਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ 90 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਗਾਇਕ ਖੜ੍ਹਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਪ੍ਰਥਾ ਦੇ ਲਾਭ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਹਾਨੀਆਂ ਵੀ, ਪਰ ਉਹ ਇਕ ਅਲੱਗ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ | ਫਿਲਹਾਲ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਕਸਦ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦੀ ਅਭਿਨੈ ਕਲਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ |
ਬੇਸ਼ੱਕ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਇਕ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ 'ਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ | ਰਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ | ਸੰਖੇਪ 'ਚ ਇਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਤੌਰ ਗਾਇਕ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸਥਾਨ ਹੈ | ਆਪਣੀਆਂ ਐਲਬਮਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਬਹੁ-ਰੰਗੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਹੀ ਸੋਹਲੇ ਗਾਏ ਹਨ | ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ (ਲੰਡਨ) ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰੀ ਪਰਫਾਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ ਹਨ |
ਪਰ ਇਸ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ 'ਚ ਹਲੀਮੀ ਅਜੇ ਵੀ ਕਾਇਮ ਹੈ | ਐਲਬਰਟ ਹਾਲ 'ਚ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਰੋਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲ 'ਚੋਂ ਅਜੇ ਵੀ, ਨੁਸਰਤ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਲਤਾ ਜੀ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ | ਮੈਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਦੱਬ ਹੀ ਨਾ ਜਾਏ |'

-103, ਸਨੀ ਕਾਟੇਜ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਗਰ, ਬਟਾਲਾ-143505 (ਪੰਜਾਬ) |
ਮੋਬਾਈਲ : 099154-93043.

ਡਾ: ਐਮ.ਐਸ. ਰੰਧਾਵਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਮੇਰਾ ਅਮਲਤਾਸ

ਠੰਢ ਜਲਦੀ ਉੱਤਰ ਆਈ ਲਗਦੀ ਸੀ ਇਸ ਵਾਰ | ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚਲੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀ ਕੰਧ ਦੇ ਬਾਹਰ ਵਾਲੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਅਮਲਤਾਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਗਈ ਤਾਂ ਉਦਾਸ ਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਮੈਨੂੰ 'ਉਹ' | ਕੁਮਲਾਏ ਹੋਏ ਪੱਤੇ, ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਖੁਰਦਰਾ ਜਿਹਾ ਮੁੱਢ ਵੇਖ ਕੇ ਜੀਅ ਕੀਤਾ ਪੁੱਛਾਂ, ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? 'ਤੂੰ ਖੁਦ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਬੜਾ ਉਦਾਸ ਫਿਰਦਾ ਹੈਾ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਉਦਾਸ ਲੱਗਿਆ ਹੋਵਾਂ, ਮੈਂ ਠੀਕ ਠਾਕ ਹਾਂ |', ਮੇਰੇ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਚਾਨਕ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਖੂਹ ਵਿਚੋਂ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ ਹੋਵੇ | 'ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ, ਸਰਦੀ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪਤਝੜ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਂ | ਆਪਣੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਛੜਨਾ ਕਿਹੜੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਲਗਦਾ ਹੋਵੇਗਾ |' 'ਹਾਂ | ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੇਰੇ ਪੱਤੇ ਝੜ ਕੇ ਡਿੱਗਣਗੇ ਤਾਂ ਸੁੱਕ ਕੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਖਿੱਲਰ ਜਾਣਗੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪੈਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਰਲਾ ਦੇਣਗੇ, ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ 'ਚ ਘੁਲ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਆਉਣਗੇ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਕਰੰੂਬਲਾਂ ਬਣ ਕੇ ਫੁਟਣਗੇ | ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਜੀਵਤ ਚੀਜ਼ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਮਰਦੀ, ਉਹ ਸਦੀਵੀ ਹੈ | ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਮਰਾਂਗਾ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਵਿੱਠਾਂ ਨਾਲ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਉਗਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ | ਤੂੰ ਵੀ ਸਦੀਵੀ ਹੈਾ, ਸਦਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹੇਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਆਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਹਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਬਣ ਕੇ ਵਹਿੰਦਾ ਰਹੇਂਗਾ | ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲਗਦੈ ਬਈ ਤੇਰੇ ਦਾਦੇ ਪੜਦਾਦੇ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ? ਨਹੀਂ | ਉਹ ਸਾਰੇ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ 'ਚ ਹੇਕ ਲਾ ਕੇ ਗਾਉਂਦਾ ਹੰੁਨੈ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਰ ਨਾਲ ਸੁਰ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਉਹ ਗੀਤ ਤੇਰੇ ਇਕੱਲੇ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ |' ਮੈਂ ਅਮਲਤਾਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਜਜ਼ਬ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਘਾਹ 'ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਮੈਂ ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੋਲਣ 'ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ | 'ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ | ਸਿਰਫ਼ ਚੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ | ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ 'ਤੇ ਬੈਠਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਪੰਛੀ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ | ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੂੰ ਅੱਜ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਸੀ | ਤੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਅਸੀਂ ਕਈ-ਕਈ ਵਾਰ ਘੰਟਿਆਂਬੱਧੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ | ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਫੁੱਲ ਪਸੰਦ ਹਨ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ |' 'ਅੱਛਾ |' ਮੇਰੇ ਮੰੂਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ | 'ਤੈਨੂੰ ਡੇਲੀਆ, ਪੈਂਜੀ, ਡੇਜ਼ੀ, ਜਰੇਨੀਅਮ, ਪਟੂਨੀਆ, ਜਰਬਰਾ, ਗੇਂਦਾ, ਗਜਨੀਆ ਤੇ ਫਲੋਕਸ ਪਸੰਦ ਹਨ ਪਰ ਆਈਸ ਪਲਾਂਟ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ |' 'ਹਾਂ, ਉਸ ਦਾ ਫੁੱਲ ਇਕ ਦਿਨ ਖਿੜ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਦਿਨ ਐਾ ਹੋ ਜਾਂਦੈ ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਰਾਬੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੀ ਕੇ ਗੁੱਥਾ-ਮੁੱਥਾ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਹੋਵੇ', ਮੈਂ ਕਿਹਾ | 'ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਉਦਾਸ ਹੈਾ, ਘਰੋਂ ਤੇਰੇ ਗਾਉਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਹੋ ਗਏ, ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ?' 'ਕੁਝ ਵੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ', ਅੱਭੜਵਾਹੇ ਮੇਰੇ ਮੰੂਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ | 'ਚੱਲ ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਜੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਣਾ ਤਾਂ | ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ ਪਾਣੀ ਦੀ ਵੀ ਯਾਦਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?' 'ਨਹੀਂ |' ਮੇਰੇ ਮੰੂਹੋਂ ਨਿਕਲਿਆ | 'ਤੂੰ ਨਿੱਕਾ ਹੁੰਦਾ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਨਦੀ ਨਾਲਿਆਂ, ਛੱਪੜਾਂ ਵਿਚ ਨਹਾਤਾ ਹੈਾ ਉਹ ਪਾਣੀ ਜਿਥੇ ਵੀ ਹੈ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਸਮੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ |' ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਨਿੱਕੇ ਹੁੰਦੇ ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਹਿਰ ਦੇ ਪੁਲ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਦਾ ਪਾਣੀ | 'ਤੂੰ ਵੀ ਤਾਂ ਕਦੇ ਉਦਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇਂਗਾ', ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ? 'ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਧੰੂਆਂ ਅਤੇ ਧੂੜ ਆਪਣੇ ਹੱਦ ਬੰਨ੍ਹੇ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ 'ਤੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣਿਆਂ 'ਚ ਬੋਟ ਔਖੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਪਟਾਕਿਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਸਹਿਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ |' ਮੈਂ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਏ ਨੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਟਾਲਣ ਲਈ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਕਿਹੜਾ ਪੰਛੀ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਹੈ?' ਕੁਝ ਦੇਰ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਬੋਲਿਆ, 'ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਪਸੰਦ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆਂ ਕਈ ਸਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ | 'ਕੀ ਮਤਲਬ?' ਮੈਂ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ | 'ਚਿੜੀਆਂ, ਚਿੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸੀ ਮੈਨੂੰ, ਪਰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀਆਂ ਗਈਆਂ? ਸਦਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸੀ ਉਹ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਹਿਕਦੀਆਂ, ਟਹਿਕਦੀਆਂ, ਇਕ ਟਾਹਣੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ, ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਤੀਜੀ ਤੇ ਸਦਾ ਫੁਦਕਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਕਦੇ ਉਦਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵੇਖਿਆ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ | ਖੁਸ਼ ਰਿਹਾ ਕਰ ਤੂੰ ਵੀ', ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਸੀਹਤ ਦਿੱਤੀ | 'ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਆ ਕੇ ਸੌਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਉਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪੱਤਾ ਹਿੱਲਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਜੋ ਹਵਾ ਦੀ ਅੱਖ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇ |'
'ਹਾਂ ਸੱਚ! ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਥੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਅੱਖ ਬਚਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੱਤਿਆਂ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਛੁਪਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਲਕੜੇ ਜਿਹੇ ਦੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾ ਰਲਦੀਆਂ ਹਨ |' ਮੈਨੂੰ ਰੁੱਖ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਪਾਈਪ ਲੈ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅੱਗੇ ਹੋ ਗਿਆ | 'ਤੇਰੀ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਉਮਰ ਹੋਵੇਗੀ?' ਮੈਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਪੁੱਛਿਆ | 'ਪੰਜਾਹ ਕੁ ਸਾਲ, ਤੈਨੂੰ ਪਤੈ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਰੰਧਾਵਾ ਨੇ ਲਵਾਇਆ ਸੀ ਆਪ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ | ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਸਾਨੂੰ, ਸਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਵੇਲ ਬੂਟੇ ਧਾੲੀਂ ਰੋਏ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਜਾਣ 'ਤੇ | ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਅਜੇ ਵੀ ਖਰੜ ਵਾਲੇ ਘਰ 'ਚ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਲੈ ਕੇ ਆ ਨਾ ਉਸ ਨੂੰ , ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇਥੇ |' 'ਉਹ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਐ, ਆਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਉਸ ਦਾ', ਮੈਂ ਕਿਹਾ | 'ਫਿਰ ਵੀ ਜੇ ਕਿਤੇ ਤੰੂ ਉਸ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਜੀਪ 'ਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਲਿਆਵੇਂ, ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਰੁੱਤੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਕਰਾਂਗੇ ਉਸ ਉਤੇ ਅਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਬੋਲਾਂਗੇ, 'ਡਾ: ਰੰਧਾਵਾ ਅਮਰ ਰਹੇ, ਡਾ: ਰੰਧਾਵਾ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ |' ਮੈਂ ਅਮਲਤਾਸ ਦੀ ਡਾ: ਰੰਧਾਵਾ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਜਾਣ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ | 'ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਰੁੱਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਹੈ?' ਮੈਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾਵੱਸ ਪੁੱਛਿਆ | 'ਸਾਰੀਆਂ ਹੀ ਰੁੱਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀਆਂ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ | ਸਰਦੀਆਂ 'ਚ ਮੇਰੇ ਪੱਤਿਆਂ 'ਤੇ ਪਈ ਤਰੇਲ ਇੰਜ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ ਕਿਸੇ ਨੇ, ਕਈ ਪੱਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਨਾਲ ਹਿਲਜੁਲ ਕਰਕੇ ਤਰੇਲ ਦੀਆਂ ਬੰੂਦਾਂ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਵਾਲੇ ਪੱਤੇ 'ਤੇ ਧੱਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਈਆਂ ਬੰੂਦਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਟਕਾ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ | ਉੱਪਰ ਵਾਲੇ ਪੱਤੇ ਤਾੜੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥੱਲੇ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਪੱਤੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਸ਼ਰਮਾਅ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਪਤਝੜ 'ਚ ਮੈਂ ਨੰਗ-ਧੜੰਗਾ ਸੂਰਜ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹਾਂ | ਬਹਾਰ ਰੁੱਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਦੇ ਭਰਦੇ ਗਰਮੀ ਦੀ ਰੁੱਤ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਕੁਦਰਤ ਸਾਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ |' 'ਤੂੰ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਨਾ? ਲੋਕ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿਚਦੇ ਹਨ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਫੁੱਲਿਆ ਨਹੀਂ ਸਮਾਉਂਦਾ | ਸਾਰੇ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਘੱਟਾ, ਧੰੂਆਂ-ਧੱਪਾ ਬਰਸਾਤ ਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਆ ਕੇ |' 'ਤੈਨੂੰ ਡਰ ਨੀ ਲਗਦਾ ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਝੱਖੜ ਚਲਦੇ ਹਨ', ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ?' 'ਝੱਖੜ 'ਚ ਨਹਾਉਣ ਦਾ ਅਲੱਗ ਹੀ ਮਜ਼ਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੜੀ ਮੰੁਡੇ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਹ ਵੇਲੇ ਵਟਣਾ ਮਲ-ਮਲ ਕੇ ਨਹਾਉਂਦੇ ਹੋ, ਝੱਖੜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਾਲ ਲਈ ਝਾਵੇਂ ਵਾਂਗ ਰਗੜ-ਰਗੜ ਕੇ ਨਿਖਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ |' 'ਤੂੰ ਬੜਾ ਬੇਖੌਫ ਹੈਾ', ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਪਾਈਪ ਨੂੰ ਸਮੇਟਦੇ ਹੋਏ ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ | 'ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ | ਤੂੰ ਨਿੱਕੀ-ਨਿੱਕੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਦਿਲ ਨਾਲ ਨਾ ਲਾਇਆ ਕਰ, ਮੈਂ ਹਾਂ ਨਾ ਇਥੇ ਖੜ੍ਹਾ | ਤੇਰਾ ਕੀ ਖਿਆਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਘਰ ਨੂੰ ਜੰਦਰਾ ਮਾਰ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ, ਮੈਂ ਚੈਨ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿਨਾ? ਹਰ ਆਏ ਗਏ ਦੀ ਸਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ |' ਮੈਂ ਝੁਕ ਕੇ ਪਾਈਪ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਉਠਿਆ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਸਿਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਪੱਤਿਆਂ ਨੇ ਸਪਰਸ਼ ਕੀਤਾ | ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਅਮਲਤਾਸ ਨੇ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਪਲੋਸਿਆ ਹੋਵੇ | ਕੰਧ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਪਾਈਪ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮੇਨ ਗੇਟ ਨੂੰ ਕੰੁਡਾ ਲਾ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅੰਦਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਮੁੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ, ਬੜੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮੇਰੇ ਘਰ ਵੱਲ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ... |

-ਮੋਬਾਈਲ : 75085-02300.

ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ

1995 ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਬਰਸੀ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਾਹਨੀ ਐਮ.ਐਲ.ਏ. ਨੂੰ ਸੱਦਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਸਵੀਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖ ਰਹੇ ਸਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਸ: ਵਸਣ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਕੈਪਟਨ ਮਿਲਖਾ ਸਿੰਘ, ਸ: ਵਿਰਸਾ ਸਿੰਘ ਮੱਲ੍ਹੀ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀ |

ਮੋਬਾਈਲ : 98767-41231

ਜਦੋਂ ਚੰਨ 'ਤੇ ਪਏ ਪਹਿਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਦਮ

ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੰਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੇ ਪੰਜ ਦਹਾਕੇ' ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ | ਅੱਜ ਤੋਂ 3 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਭਾਰਤ ਵਾਸੀ ਵੀ ਚੰਨ 'ਤੇ ਉਤਰੇਗਾ ਅਤੇ ਚੰਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਰਤੀ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਾਣ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਕਰੇਗਾ | ਅਜਿਹੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਲਗਾਤਾਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ |
50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ 16 ਜੁਲਾਈ 1969 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਫਲੋਰੀਡਾ ਤੋਂ ਸਥਾਨਕ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿਨ ਦੇ ਢਾਈ ਵਜੇ ਅਪੋਲੋ 11 ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 20 ਜੁਲਾਈ 1969 ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਨੀਲ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਚੰਦਰਯਾਨ ਈਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ | ਚੰਨ 'ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, 'ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਕਦਮ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਛਲਾਂਗ ਹੈ |' ਐਲਡਰਿਨ ਬਜ ਅਤੇ ਆਰਮਸਟ੍ਰਾਂਗ ਨੇ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਘੰਟੇ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਇਆ | ਇਸ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਚੰਦਰਮਾ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਕਥਾਵਾਂ, ਮਿਥਕਾਂ, ਕਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁਆਰ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ | ਸਾਡੇ ਤੋਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਚੁਰਾ ਲਿਆ | ਅੱਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ | ਚੰਨ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਦਮ ਪੈਣ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ 'ਤੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪੁਲਾੜ ਏਜੰਸੀ 'ਨਾਸਾ' ਕੁਝ ਅਨੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ | 'ਚੰਦਰਯਾਨ-2' ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਕਰ ਕੇ ਅਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਮਨਾ ਹੀ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਹੀ ਸਹੀ | ਫਿਲਹਾਲ ਨਾਸਾ ਚੰਨ 'ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦਰਜਨ ਭਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੋ ਚਾਰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 530 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਟੀ. ਵੀ. 'ਤੇ ਦੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਨੁਭਵ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ |
ਫਲੋਰੀਡਾ ਸਥਿਤ 'ਕੈਨੇਡੀ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ' ਨੇ ਵੀ ਚੰਨ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਦਮ ਪੈਣ ਦੀ 50ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਾਸ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕੀਤੇ ਹਨ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਾਸਾ ਆਪਣੇ 'ਜਾਨਸਨ ਸਪੇਸ ਸੈਂਟਰ' ਲੈਬੋਰੇਟਰੀ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਅਪੋਲੋ ਮਿਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਮੂਨਿਆਂ ਨੂੰ 50 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਖੋਲ੍ਹੇਗਾ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਤਾਂ ਕੁਝ ਹਾਲੇ ਤੱਕ ਅਣਛੋਹੇ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਮੂਨਿਆਂ ਦਾ ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਖਣ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਮੀਦ ਹੈ ਕਿ ਚੰਨ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ ਰਹੱਸ ਖੱੁਲ੍ਹਣਗੇ | ਚੰਨ ਵੱਲ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰਾਹ ਮਿਲੇਗੀ | 50 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਉਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਚੰਨ ਨੂੰ ਜਾਣਨ-ਸਮਝਣ ਦੀਆਂ ਅਣਥੱਕ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਹਨ | ਇਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਕਈ ਵਾਰ ਇਨਸਾਨੀ ਕਦਮ ਚੰਨ 'ਤੇ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ 96 ਬੋਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਲ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਕੂੜਾ-ਕਰਕਟ ਮਨੁੱਖ ਉਥੇ ਛੱਡ ਆਇਆ ਹੈ |
ਅੱਜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੋਵੇ ਕਿ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਕਦੀ ਚੰਨ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਉਤਰੇ ਬਲਕਿ ਸਟੂਡੀਓ ਵਿਚ ਫਰਜੀ ਵੀਡੀਓ ਜ਼ਰੀਏ ਰੂਸ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਅਮਰੀਕੀ ਪ੍ਰੋਪੋਗੈਂਡਾ ਸੀ | ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ 'ਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਉਲਝਣਾ ਦਾ ਕਿ ਚੰਨ 'ਤੇ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਝੰਡਾ ਕਿਵੇਂ ਲਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂ ਬੂਟ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ ਜਾਂ ਉਥੋਂ ਦਾ ਅਸਮਾਨ ਕਾਲਾ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਉਥੇ ਤਾਰੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ, ਵਗੈਰਾ-ਵਗੈਰਾ... | ਹੁਣ ਉਹ ਸਭ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ | ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ 'ਚੰਦਰਾਨ ਅਪੋਲੋ-11' ਦਾ ਹੀ ਦਿਖਾਇਆ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹਿੰਮਤ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਚੰਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਦਰਜਨ ਭਰ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਸ਼ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ | ਉਦੋਂ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਮਤਕਾਰ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਵਪਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ | ਇਸ ਸਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਯਾਨ ਉਥੇ ਭੇਜ ਰਹੇ ਹਨ | ਸਾਲ 2022 ਤੱਕ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗੀ | ਸਾਲ 2025 ਤੱਕ ਉਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਕੁਝ ਵੱਡਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲਵੇਗਾ |
ਚੰਨ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ 50 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਕਈ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਅਜੇ ਤੱਕ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ | ਆਖਿਰ ਕਿਉਂ ਸਭ ਪਹੁੰਚਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਚੰਨ 'ਤੇ, ਚੰਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਕਦਰ ਚਾਹਤ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਉਂ ਉਮੜਿਆ ਹੈ, ਪਿਛਲੇ ਇਕ-ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ? ਸਾਲ 1950 ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸੀ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਚੰਨ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਚਹਿਲਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਦਿਸ ਸਕੇਗਾ | ਅੱਜ ਇਹ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀ ਵਰਗਾ ਜ਼ਰੂਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਹ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਦੀਆਂ ਛੁੱਟੀਆਂ ਵਿਚ ਕਿਥੇ ਜਾਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜਵਾਬ ਮਿਲੇ ਕਿ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ | ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਚੰਨ 'ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਆਵਾਂ | ਚੰਨ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਟੀਚਾ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹਿਤ ਹਨ | ਇਹ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਤਕਨੀਕੀ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ |
ਕੁਝ ਦੇਸ਼ ਚੰਨ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੈ | ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਕਿ ਇਥੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਖਣਿਜਾਂ ਭੰਡਾਰ ਹਨ | ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੀਲੀਅਮ ਗੈਸ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਭੰਡਾਰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤੱਤ | ਕੁਝ ਇਥੇ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਇਥੇ ਇਕ ਟਿਕਾਊ, ਵਪਾਰਕ ਉਦਯੋਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ | ਕੁਝ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਇਸ ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲੱਭ ਚੁੱਕੇ ਹਨ | ਇਹ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨੇੜੇ ਹੈ, ਅਤਿਆਧੁਨਿਕ ਰਾਕੇਟਾਂ ਜ਼ਰੀਏ ਹੁਣ ਇਕ-ਦੋ ਦਿਨ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਅਤੇ ਓਨੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਕੁਝ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇੜ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਚੰਦਰਮਾ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਵੇਗੀ ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ | ਕੋਈ ਖੁਦਾਈ ਉਪਕਰਨ ਅਤੇ ਚੰਨ 'ਤੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਅਰਬਾਂ ਕਮਾਉਣ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਸੰਜੋਈ ਬੈਠਾ ਹੈ | ਕਿਸੇ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਸੰਭਾਵਿਤ ਘਰ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਕੋਈ ਇਥੋਂ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਲਈ ਲਾਂਚਿੰਗ ਪੈਡ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਫ਼ਰ ਸਸਤਾ, ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਸੰਖੇਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ |
ਚੰਨ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੌਰਮੰਡਲ ਦੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ 'ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਇਕ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ | ਉਂਝ ਵੀ ਚੰਦਰਮਾ 'ਤੇ ਰਾਕੇਟ ਲਈ ਬਾਲਣ ਉਥੇ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ | ਯੂਰਪੀ ਸਪੇਸ ਏਜੰਸੀ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲੇ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨ 'ਤੇ ਖੋਜ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜ਼ਰੂਰ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ | ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਨ 'ਤੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਚੰਦਰਮਾ ਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਥੇ ਊਰਜਾ ਦਾ ਵੀ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਹੈ | ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਥ੍ਰੀਡੀ ਪਿ੍ੰਟਿੰਗ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ ਕੇ ਖੋਜ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਉਲਕਾ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਵਿਕੀਰਣ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਪਵੇ | ਪ੍ਰੋ. ਯਸ਼ਪਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੰਨ 'ਤੇ 50 ਤੋਂ 75 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਨਸਾਨੀ ਬਸਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ | ਹੁਣ ਇਸਰੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਬਸਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੁਣ ਉਹ ਸਭ ਸਮਝ, ਤਕਨੀਕ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਮੌਜੂਦ ਹੈ | ਚੰਨ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਬਰਫੀਲਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕੈਦ ਆਕਸੀਜਨ, ਸਾਡੀ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੂਰੀ ਕਰ ਦੇਣਗੇ | ਇੰਫ੍ਰਾਰੈੱਡ ਈਅਰ ਥਰਮਾਮੀਟਰ ਅਤੇ ਐਲ. ਈ. ਡੀ. ਆਧਾਰਿਤ ਉਪਕਰਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਂਸਰ, ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੋਬੋਟ ਆਦਿ ਚੰਨ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸੁਖਾਲਾ ਕਰ ਦੇਣਗੇ |
ਭਾਰਤ 2022 ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ 2024 ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸਮੇਤ ਪੁਲਾੜਯਾਨ ਚੰਨ ਵਲ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਨਵੇਂ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ | ਸਵਿਸ ਬੈਂਕ ਦੇ ਖੋਜਾਰਥੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ 2030 ਵਿਚ ਪੁਲਾੜ ਯਾਤਰੀ 8000 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਧਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹੋਵੇਗਾ | ਭਾਰਹੀਣਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ 500 ਡਾਲਰ ਜਾਂ ਚੰਨ ਤੱਕ ਜਾਣ ਦਾ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਿਰਾਇਆ 150 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ | ਦਾਅਵਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ 10 ਘੰਟਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਣਗੇ | ਇਕ ਕੰਪਨੀ 'ਸਪੇਸ ਐਕਸ' ਤਾਂ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਢੁਆਈ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਰੁਚੀ ਲੈ ਰਹੀ ਹੈ | ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਚੰਨ 'ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ | ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਭਿਅਤਾ ਚੰਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ੱਕ ਇਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚੰਨ 'ਤੇ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਣਗੇ |

-ਇਮੇਜ ਰਿਫਲੈਕਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ

ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਵਿਦਾਇਗੀ ਦੇ ਦਿ੍ਸ਼

ਪੰਜਾਬ ਅਣਗਿਣਤ ਸਮਰਾਟਾਂ ਦੀ ਸਲਤਨਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਿਕੰਦਰ ਅਤੇ ਅਕਬਰ ਵਰਗੇ ਨਾਂਅ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ, ਪਰ ਜੋ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂਾ ਰਹੀ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਆਖਰੀ ਰਾਜਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਿੱਕਾ ਜਮਾਇਆ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਅਮਨ ਅਤੇ ਚੈਨ ਦਾ ਯੁੱਗ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ |
ਡਾ: ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਵ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ | ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਚਲਾਣੇ 'ਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਮਜਮੂਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੰਨੇ ਰੋਏ ਤੇ ਕੁਰਲਾਏ ਹੋਣ ਜਿੰਨੇ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ 27 ਜੂਨ, 1839 ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਜਾਣ 'ਤੇ ਰੋਏ | ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਹਰੇਕ ਵਰਗ ਦਾ ਪਿਆਰ ਸੀ | ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਾਹੌਰ ਸ਼ਾਹਿਰ ਦੇ ਹਰ ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਗ਼ਰੀਬ ਨੂੰ , ਮੁਸਲਮਾਨ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਰੋਂਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ |
ਸਈਅਦ ਮੁਹੰਮਦ ਲਤੀਫ਼ ਜਿਸ ਨੇ 1891 ਵਿਚ 'ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਪੰਜਾਬ' ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਲਿਖਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਅਰਥੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਢੋਲ ਰੋਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕੱਢ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਗੀ ਮਾਤਮੀ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਜ ਵੀ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਰੰਜ ਤੇ ਮਾਤਮ ਪਸਾਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਸ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਮਾਤਮੀ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗ਼ਮਗੀਨ ਚਿਹਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਸਨ ਉਸ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ , ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਸਵਰਗੀ ਮਾਲਕ ਲਈ ਸੀ ਤੇ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਵੇਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਦਿ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਰੰਜੀਦਾ ਬਣਾ ਰੱਖਿਆ ਸੀ |
ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ -
ਮਹਾਰਾਜ ਕੌ ਸਰੀਰ ਦਾਹ ਹੋਤ ਦੇਖਿ ਦੇਖਿ,
ਰੋਵਤੇ ਅਮੀਰ ਔ ਫਕੀਰ ਛੋਡ ਤਾਬ ਕੌ |
ਭਾਖੈਂ-ਆਜ ਖਾਕ ਭਈ ਬੀਰਤਾਈ ਬੀਰਨ ਕੀ,
ਮੀਰਨ ਕੀ ਮੀਰਤਾ ਅੰਮੀਰਨ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕੋ |
ਹਿੰਦੁਨ ਕੀ ਹਿੰਦ ਜਹੀ ਸਿੰਘਨ ਕੀ ਜਿੰਦ ਜਰੀ,
ਗਾਯਨ ਰਹਿ ਗਵੀਅਨ ਕੋ ਜਰਯੋ ਆਫਤਾਬ ਕੌ |
ਭੁਪਨ ਆਬਾਦੀ ਜਰੀ ਅਵਪੁਰ ਕੀ ਗਾਦੀ ਜਰੀ,
ਜਦ ਗਯੋ ਸੁਹਾਗ ਭਾਗ ਸਗਰੀ ਪੰਜਾਬ ਕੌ |

ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ 'ਜਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਾ ਬਵਾਨ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਂ ਅੱਗੇ ਬੇਅੰਤ ਖ਼ਲਕਤ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਸੀ | ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਆਦਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਉਦਾਸੀਨਤਾ, ਫਿਕਰ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹੋਣ |' ਮਹਾਰਾਜ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸੂਝਵਾਨ ਤੇ ਇਨਸਾਫ਼-ਪਸੰਦ ਇਨਸਾਨ ਸੀ | ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਸਮਝਦਾ ਸੀ | ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਮਿਲਟਰੀ ਸੈਕਟਰੀ ਕੈਪਟਨ ਔਜਬਰਨ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ |
'ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਪੀੜ ਦੀ ਤੀਖਣਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ | ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖੀ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਹਮਵਤਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਕੋਈ ਪਿਆਰਦਾ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਨੇ ਡੂੰਘੇ ਤੇ ਹਾਰਦਿਕ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ, ਹਦਾਇਤਾਂ ਤੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ (ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬੋਲਣੋ ਰੁਕ ਗਏ ਸਨ) ਨੂੰ ਵੀ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸਚਿਤ ਤਾਬੇਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ |'
ਸਈਅਦ ਵਹੀਦੁਦੀਨ ਜੋ ਕਿ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਕੀਰ ਅਜ਼ੀਜ਼ਉਦੀਨ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਵਿਚੋਂ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ 'ਦਾ ਰੀਅਲ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ੇਰ ਨੂੰ ਆਖਿਰ ਮੌਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਹੀ ਲਿਆ | ਫਕੀਰ ਆਜ਼ੀਜ਼ਉਦੀਨ ਜੋ ਆਖਰੀ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦਾਨ ਪੁੰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਵੀ ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ |
ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਚਿਤਾ ਬਾਰੇ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, 'ਪੂਰਾ ਲਾਹੌਰ ਗ਼ਮਗੀਨ ਸੀ | ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਾਣੀਆਂ ਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਚਹੇਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਸਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ | ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਕਤਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ | ਜਦੋਂ ਅਰਥੀ ਲੰਘੀ ਲੋਕੀਂ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਰੋਂਦੇ ਸਨ | ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ | ਰਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਜ਼ੇਵਰ ਉਤਾਰਦੀਆਂ ਤੇ ਗ਼ਰੀਬਾਂ ਵੱਲ ਸੁੱਟਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ |
ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੌਕੇ ਦੇ ਗਵਾਹ ਡਾ: ਹਾਨਿਗਬਰਗਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਤਮੀ ਜਲੂਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ, 'ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲ ਧੜਕ ਰਹੇ ਸਨ |'
ਇਕ ਸਮਕਾਲੀ ਮਰਾਠੀ ਪੱਤਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀ.ਐਸ. ਸਰ ਡਿਸਾਈ ਨੇ ਆਪਣੇੇ ਇਕ ਪੇਪਰ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ, ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਚਿਖਾ ਦੁਆਲੇ ਇੱਕਤਰ ਹੋਈ ਭੀੜ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਝਬਦੇ ਹੀ, ਲਪਕਣ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸਾੜ ਲੈਣ ਦਾ ਜੋ ਆਪ-ਮੁਹਾਰਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਾਲ ਠੱਲਿ੍ਹਆ ਤੇ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ | ਨੈਸ਼ਨਲ ਆਰਕਾਈਵ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿਚ ਪਈਆਂ ਸਿਕਰੇਟ ਕਰੌਸ ਫਾਈਲਜ਼ ਅਨੁਸਾਰ 27-28 ਜੂਨ 1839 ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲਾਣੇ ਤੇ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮੇਂ ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਹਰ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਰਲਾਹਟ ਉਦੋਂ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਪਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਦਿਲ ਪਾਸ ਪਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |
ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਦਾ ਡਾਇਰੀ ਨਵੀਸ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਉਮਦਾ-ਉਤ-ਤਵਾਰੀਖ ਲਿਖੀ | ਇਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਇਕ ਦਿਨ ਦਾ ਹਾਲ ਦਰਜ ਹੈ | ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਦਿਹਾਂਤ ਸਬੰਧੀ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਕਾਰਨ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਮਚੀ ਪਈ ਸੀ | ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਰੋਣ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਬਿਵਾਨ ਉੱਪਰ ਪਾਇਆ ਗਿਆ | ਸਾਰੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਗਮਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਿਮਾਗੀ ਸੰਤੁਲਨ ਖੋਹ ਬੈਠੀਆਂ ਹੋਣ | ਇੰਝ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਾ ਚਮਕਦਾ ਦਿਨ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹੈ | ਚਿਤਾ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਸਜਦੇ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਏ ਸਨ |
ਕਨੱਈਆ ਲਾਲ ਜਿਸ ਨੇ ਤਾਰੀਖ-ਏ-ਪੰਜਾਬ 1875 ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਨਣ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਕਰ ਚਾਕਰ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਅਰਥੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਈਆਂ, ਬੁਤਕੀਆਂ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਬਿਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ੂਰੀ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਦਰਿਆ ਰਾਵੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ | ਚਿਤਾ ਨੂੰ ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਕਬੂਤਰਾਂ ਦਾ ਜੋੜਾ ਵੀ ਆ ਕੇ ਚਿਤਾ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਕ ਬੱਦਲੀ ਵੀ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਉਠੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੰੂਦਾਂ ਵਰ੍ਹਣ ਲੱਗੀਆਂ | ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਮਿ੍ਤਕ ਸਰੀਰ ਉਪਰ ਅਸਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੱਥਰੂ ਕੇਰ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਅਜਿਹੇ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰਲਾਪ, ਅਜਿਹੀ ਸਮੂਹਿਕ ਕੁਰਲਾਹਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਪਿਆਰ, ਉਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਉਸ ਵਲੋਂ ਉਮਰਾਂਬੱਧੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਘਾਲਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਣ-ਤਾਣ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਜਿਹਾ ਉੱਦਮ ਹੀ ਸੀ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ |
ਜੇ. ਸੀ. ਮਾਰਸ ਮੈਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਕੁਸਤਨਤੁਨੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪੀਨਿੰਗ ਤਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਤੇ ਗ਼ੈਰ-ਮਮੂਲੀ ਇਨਸਾਨ ਸਨ |
ਡਾ: ਮੈਕਗਰੈਗਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ 'ਦਾ ਹਿਸਟਰੀ ਆਫ਼ ਦਾ ਸਿੱਖ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, 'ਕਿ 1839 ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਵਰਗਵਾਸ ਹੋਏ ਸਨ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਬੜਾ ਡੂੰਘਾ ਜਗੱਤਰੀ ਸੋਗ ਛਾ ਗਿਆ ਗਿਆ ਸੀ |' ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਰ ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਵਾੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਤੇ ਰਾਖਾ ਉਸ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਿਆ ਹੋਵੇ | ਇਹ ਗੱਲ ਹਰ ਥਾਂ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰੰਡੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ |
ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਵਲੋਂ 4 ਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਿਤਾ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋਣ ਬਾਰੇ 'ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ' ਦੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਪਰ ਉਪਰੋਕਤ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਘੋਖ ਕੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੈ ਕਿ ਉਹ 'ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ' ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੀ ਸੀ | ਕਨੱਈਆ ਲਾਲ 'ਤਾਰੀਖ ਏ ਪੰਜਾਬ' ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਚੰਦ ਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਸਤੀ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈਆਂ | ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਜਗੀਰਾਂ, ਮਾਲ, ਧਨ, ਦੌਲਤ ਨਕਦੀ ਗਹਿਣੇ ਦਾਨ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਹ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਕਾਰਨ ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਆਈਆਂ | ਜੇਕਰ ਸਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਰਾਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ 'ਸਤੀ ਹੋਣਾ' ਤੈਅ ਸੀ ਅਤੇ ਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਣਦਾ |

-ਮਾਰਫਤ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ |
ਮੋਬਾਈਲ : 98149-75686

ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨਿਆਂ ਤੇ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਸੌਲੀ

ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਹਿਮਾਲਿਆ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ 66 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਮੰੁਦਰ ਤੱਟ ਤੋਂ 6000 ਦੀ ਔਸਤਨ ਉਚਾਈ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਝਰਨਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕਸੌਲੀ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹਗੀਰਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ | ਕਸੌਲੀ ਤੋਂ ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੀ ਦੂਰੀ 75 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੈ ਤੇ ਮਨਾਲੀ 275 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ 'ਤੇ ਹੈ | ਮੀਟਰ ਗੇਜ਼ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ 'ਤੇ ਧਰਮਪੁਰ ਨਜ਼ਦੀਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੈਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਕਸੌਲੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੋਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਸਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਿਵੇਕਲੇ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਤੇ ਮਿਲਟਰੀ ਛਾਉਣੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਕਿਉਂ ਪਈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਇਕ ਝਾਤ ਮਾਰ ਲਈ ਜਾਵੇ |
ਪਿਛੋਕੜ : 17ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਕੁਝ ਪਨਵਰ ਘਰਾਣੇ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਮੁਗਲਾਂ ਵਲੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸਤਾਏ ਹੋਏ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭਾਲ 'ਚ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਕਸੂਲ ਘਾਟੀ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਕਸੋਵਲੀ' ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਥੇ ਜਾ ਡੇਰੇ ਲਾਏ |
ਸੰਨ 1816 'ਚ ਨਿਪਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਉਪਰੰਤ ਗੋਰਖਿਆਂ ਨੇ ਈਸਟ ਇੰਡੀਆ ਕੰਪਨੀ ਨਾਲ ਸੀਗਲੀ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੋਰਨਾ ਬਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਸੌਲੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਵਾਲਾ ਇਲਾਕਾ ਸਬਾਥੂ (ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸੋਲਨ) ਜਿਥੇ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੋਰਖਾ ਰੈਜੀਮੈਂਟਲ ਸੈਂਟਰ ਹੈ, ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੌਾਪ ਦਿੱਤਾ | ਬਰਤਾਨੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬ ਰੱਖਣ ਲਈ ਇਹ ਸਥਾਨ ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਸਬਾਥੂ ਡਿਪੋ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਸੀ | ਇਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੋਂ 15 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੀ ਫੌਜ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਸਮੇਤ 500 ਦੀ ਕੁੱਲ ਨਫਰੀ ਤੱਕ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਵਾਸਤੇ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ |
ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਉੱਘੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਵ: ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਸੌਲੀ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ 5000 ਰੁਪਏ ਦੀ ਰਕਮ ਨਾਲ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਮਿਲਟਰੀ ਛਾਉਣੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ | ਇਹ ਛਾਉਣੀ ਅੰਬਾਲਾ ਮਿਲਟਰੀ ਬਿ੍ਗੇਡ ਏਰੀਏ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ ਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਰਹਿੰਦ ਮਿਲਟਰੀ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੇਠ ਸੀ | ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਮੁਤਾਬਿਕ ਕਸੌਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਸੰਨ 1840 ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਗ਼ੈਰੀਜਨਾਂ 'ਚ ਬਰਤਾਨਵੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਲੜਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ |
ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਸੌਲੀ ਛਾਉਣੀ 'ਚ ਇਕ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬਿ੍ਗੇਡ, ਕੈਂਟ ਬੋਰਡ, ਵਿਰਾਸਤੀ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਕਸੌਲੀ ਕਲੱਬ, ਇਕ ਛੋਟਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਸੈਂਟਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਸੀ.ਆਰ.ਆਈ.) ਤੇ ਹੋਰ ਸਥਿਤ ਹਨ |
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ : ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਿ੍ਟਿਸ਼ ਇੰਡੀਆ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਸੌਲੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਆਵਾਜਾਈ-ਸਥਾਨ ਵਜੋਂ ਵਿਕਸਤ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛਾਉਣੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਗਿਰਜਾ ਘਰਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ | ਸੰਨ 1844 'ਚ ਚਰਚ ਆਫ਼ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਫਿਰ ਸੰਨ 1847 'ਚ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕ ਚਰਚ ਤੇ ਆਖਿਰ 'ਚ 1879 'ਚ ਇਕ ਹੋਰ ਗਿਰਜਾ ਘਰ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ |
ਸੰਨ 1860 'ਚ ਬਦਨਾਮ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਬਾਪ ਨੇ ਕਸੌਲੀ ਬਰੂ-ਐਰਈ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਿ ਸੰਨ 1873 'ਚ ਮੋਹਨ ਮੀਕਨ ਨੇ ਖਰੀਦ ਲਈ, ਜਿਥੋਂ ਦੀ ਸੋਲਨ ਨੰਬਰ 1 ਵਿਸਕੀ ਬੜੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ |
658 ਏਕੜ ਵਾਲੇ ਰਕਬੇ 'ਚ ਫੈਲਿਆ ਲੰਮੀ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਲਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਕਸੌਲੀ ਚੀੜ, ਦੇਵਦਾਰ, ਸਫੇਦ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਬਲੂਤ (ਓਕ) ਜੰਗਲੀ ਚੈਰੀ, ਘੋੜਾ ਅਖਰੋਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ | ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਸਮੇਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਨਿਹਮਤ ਸਦਕਾ ਇਹ ਲੰਮੀ ਪਹਾੜੀ ਬਹੁਰੰਗੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਸਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ |
ਜਲਵਾਯੂ ਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਅਸਰ ਇਸ ਅਨਮੋਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵੀ ਪੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ | ਦਿੱਲੀ, ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ ਵਾਲੀਆਂ ਗਰਮ ਹਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਦਿਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਔਸਤਨ ਤਾਪਮਾਨ 30 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ 24 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਉਂਜ ਸਾਲਾਨਾ 16 ਇੰਚ ਔਸਤਨ ਬਾਰਿਸ਼ ਤੇ ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਮੌਸਮ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ | ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਸਮੇਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤੀ ਬਰਫ਼ ਵੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ | ਸੰਨ 1905 'ਚ ਕਸੌਲੀ 'ਚ 4ੱ ਫੁੱਟ ਬਰਫ਼ ਰਿਕਾਰਡ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ |
ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀ ਮਿਨੀਵੇਟ ਦੇ ਝੰੁਡ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ, ਦਾਲਚੀਨੀ ਚਿੜੀ, ਕਾਲਾ ਤਿੱਤਰ, ਬੁਲਬੁਲ, ਗਰਮੀਆਂ 'ਚ ਕੋਇਲ ਤੇ ਹੋਰ ਸੰੁਦਰ ਪਰਿੰਦੇ ਚਹਿਕਦੇ-ਮਹਿਕਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੰਡੈਲਾ, ਲੰੂਬੜ, ਚੂਹਾ-ਹਿਰਨ, ਲੰਗੂਰ, ਲਾਲ ਬਾਂਦਰ, ਗਿੱਦੜ, ਜੰਗਲੀ ਬਿੱਲੀ, ਚੀੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਘੰੁਮਦੇ ਆਮ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ | ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤੇਂਦੂਆ ਵੀ ਗੇੜੇ ਲਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ |
ਮੰਕੀ ਪੁਆਇੰਟ : ਕਸੌਲੀ ਦੀ ਲੰਮੀ ਪਰਬਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨੂੰ ਉਭਰਿਆ ਭੂ-ਦਿ੍ਸ਼ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਵਾਸਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਨੂੰ ਜੱਦੀ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਵਲੋਂ ਬਿ੍ਟਿਸ਼ ਕਰਨਲ 'ਟੈਪਸ ਦਾ ਨੱਕ' ਦਾ ਨਾਂਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹੁਣ 'ਮੰਕੀ ਪੁਆਇੰਟ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਸਿਖਰ 'ਤੇ ਇਕ ਪੱਥਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ 'ਕਰਕ ਦੇਵ' ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਹੁਣ ਹਨੂੰਮਾਨ ਮੰਦਰ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ | ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਟੀਸੀ ਤੋਂ ਅੰਬਾਲਾ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਸਤਿਲੁਜ ਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਵੀ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਸ਼ਨਾਖਤ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ |
ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਦੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਭੈਣਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਦਰ ਪੁਆਇੰਟ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਸਤੇ ਘੋੜੇ 'ਤੇ ਸਵਾਰ ਸਨ ਤਾਂ ਘੋੜਾ ਠੁੱਡਾ ਖਾ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਤੇ ਬੱਚੀਆਂ ਮਸਲੀਆਂ ਗਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਕਬਰ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਰੂ ਦੇ ਪੌਦੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜੋ ਕਿ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪਿਕਨਿਕ ਪੁਆਇੰਟ ਹੈ ਪੰ੍ਰਤੂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ | ਖ਼ੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ, 'ਬਰਤਾਨਵੀ ਤਾਂ ਚਲੇ ਗਏ ਪੰ੍ਰਤੂ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਭੂਤ ਛੱਡ ਗਏ |' ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਸੈਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਪਰਲਾ ਤੇ ਹੇਠਲਾ ਮਾਲ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪੱਧਰੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ |
ਸੀ.ਆਰ.ਆਈ. : ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਟੀ.ਬੀ. ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕੋਈ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਪਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚੀੜ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਲੀ ਆਬੋ-ਹਵਾ ਇਸ ਰੋਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ 'ਚ ਸਹਾਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ | ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਸੰਨ 1900 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ 'ਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਸੌਲੀ ਪਾਸਚਰ ਸੰਸਥਾਨ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਟੀ.ਬੀ. ਸੈਨੇਟੋਰੀਅਮ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ | ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਥੇ ਐਾਟੀ ਰੈਬੀਜ਼ ਟੀਕੇ, ਪਾਗਲ ਕੁੱਤੇ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਆਦਿ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਵਾਸਤੇ ਟੀਕੇ ਬਣਨ ਲੱਗੇ | 3 ਮਈ, 1905 ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਨਾਂਅ ਬਦਲ ਕੇ ਸੈਂਟਰਲ ਰਿਸਰਚ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਸੀ.ਆਰ.ਆਈ.) ਯਾਨੀ ਕਿ ਕੇਂਦਰੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਰਤਵ ਮੈਡੀਕਲ ਤੇ ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੋਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਜੀਵਨ ਬਚਾਊ ਦਵਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਡੀ.ਪੀ.ਟੀ. ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ |ਸੀ.ਆਰ.ਆਈ. ਦੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਡਾ: ਵਿਜੈ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੌਰਾਨ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ 'ਚ ਕੇਵਲ ਕਸੌਲੀ ਹੀ ਇਕੋ ਇਕ ਐਸੀ ਖੋਜੀ ਸੰਸਥਾ ਸੀ, ਜਿਥੇ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਤੇ ਟੀਕੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ | ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਤਾਂ ਇਥੇ ਮਾਈਕ੍ਰੋਬਾਇਆਲੋਜੀ ਦੀ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ |
(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)

ਫੋਨ : 0172-2740991.

ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਲੋਕ

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਦੈਂਤ ਲਗਾਤਾਰ ਖੌਰੂ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇਸ ਬੰਦੇਖਾਣੀ ਵਬਾ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ | ਪੁਲਿਸ ਨਸ਼ਾਬੰਦੀ ਦੇ ਨਾਂਅ ਤੇ ਨਸ਼ੱਈਆਂ, ਛੋਟੇ ਤਸਕਰਾਂ ਤੇ ਕੋਰੀਅਰਾਂ (ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਲਈ ਰੱਖੇ ਨੌਜਵਾਨ) ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਦਿਖਾ ਰਹੀ ਹੈ | ਸਿਆਸਤ, ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਗੱਠਜੋੜ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚੋਂ ਨਸ਼ਾ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅੜਿੱਕਾ ਹੈ | ਸਰਹੱਦਾਂ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲ ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਬੁਲਿਟਨ ਜਾਰੀ ਕਰਦਿਆਂ ਸਰਹੱਦੋਂ ਪਾਰਲੀ ਖੇਪ ਬਾਰੇ ਨਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਅੰਕੜੇ ਨਸ਼ਰ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਹਾਲਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਰਹੱਦੀ ਜ਼ਿਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰੋਂ ਤਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੱਖਰਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਤੋਰਦੇ ਹਨ | ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਹੀਲਾ ਵਸੀਲਾ ਨਹੀਂ | ਹਾਲਾਤ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਥੋਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਰੇ੍ਹਆਮ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਦੀਆਂ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ | ਸਰਹੱਦੀ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਤਾਂ ਮੁੱਢਲੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਨ | ਸੂਬੇ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਹੱਦੀ ਪਿੰਡਾਂ ਨੂੰ ਲਗਦੇ ਦਰਿਆ ਨਹਿਰਾਂ, ਨਾਲਿਆਂ ਉਤੇ ਪੁਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹਨ | ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਫ਼ੌਜ ਵਲੋਂ ਪੁਲ ਆਰਜ਼ੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਜਿਉਂ ਹੀ ਬਾਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਪੁਲ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਬਾਰਸ਼ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾ ਰੁੜ੍ਹ ਜਾਣ | ਜਾਣੀ ਇਹ ਪੁਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹਿੰਗੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦਰਿਆ ਤੈਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ | ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਰੁੜ੍ਹ ਵੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ 'ਜ਼ਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ' ਲੋਕ ਅਖਵਾਉਂਦੇ ਹਨ |
ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਨਸ਼ਿਆਂ 'ਤੇ ਆਲ ਇੰਡਿਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ (ਏਮਜ਼) ਨੇ ਇਕ ਸਰਵੇ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ 7.2 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੱਟਾ, ਅਫੀਮ, ਭੁੱਕੀ, ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਤੇ 28 ਲੱਖ ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ | ਕੋਕੀਨ, ਟੀਕਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ | ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਮੰਡੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਛੇੜਦਾ ਬਸ ਨਸ਼ਈ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ |
ਸਰਕਾਰਾਂ ਤੇ ਪੁਲਿਸ ਦੇ ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਿਕਾਰ ਇਥੋਂ ਦੇ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੋਏ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧੰਦਾ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣਾ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ | ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦਬਸ਼ ਦੇਣੀ, ਬੱਚੇ ਬੁੱਢੇ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੌਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ | ਜਦੋਂ ਉੱਚ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਥਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਕੇਸ ਮੰਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪੁਲਿਸ ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਪਰਚੇ ਦਰਜ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ ਥਾਣੇ ਲਿਆ ਬਿਠਾਉਂਦੀ ਹੈ | ਝੂਠੇ ਸੱਚੇ ਪਰਚੇ ਦਰਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖਿਲਾਫ ਵਿੱਢੀ ਮੁਹਿੰਮ ਦੀ ਖਾਨਾਪੂਰਤੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ |
ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਨਾਭਾ ਦੇ ਇਕੋ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਪੁਲਿਸ ਵਲੋਂ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲੇ ਦੇ 6 ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ 4 ਔਰਤਾਂ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਉਤੇ ਨਸ਼ਾ ਵੇਚਣ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ 18 ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਸਟੈਨੋ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਦੀ ਬੱਚੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬੇਟੀ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਿੰਨਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ | ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਇਸ ਜੁਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰ ਦਿੱਤੀ ਹੁਣ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਤਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚੀ ਰਹੇ | ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀ ਵਿਚ ਤਾੜ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਾਂ ਕੀ ਹੁਣ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਇਸ ਅਪਰਾਧਿਕ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਨਿਵਾਸੀ ਬਣ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤੇਗੀ |
ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਪੁਲਸੀਆ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਮੁੱਢ ਉਦੋਂ ਬੱਝਾ ਜਦੋਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਤੋਂ ਅੱਕੇ ਰੋਹਟੀ ਛੰਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਇੱਥੇ ਧਰਨਾ ਦੇ ਕੇ ਪੁਲਿਸ 'ਤੇ ਸਾਂਸੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ | ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਂਸੀਆਂ 'ਤੇ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪਿੰਡ 'ਚ ਨਾਕਾ ਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ |
ਦਰਅਸਲ ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਸੀਆਂ ਕੋਲ ਨਸ਼ਾ ਆਉਂਦਾ ਕਿਥੋਂ ਹੈ? ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਲਾਈਨ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਜਬੂਰੀਵੱਸ ਮੱੁਖ ਕਿੱਤਾ ਛੋਟੀ ਮੋਟੀ ਚੋਰੀ, ਜੇਬ ਕੱਟਣਾ , ਬੱਸਾਂ ਵਿਚ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਤੇ ਹੱਥ ਸਾਫ ਕਰਨਾ ਤੇ ਨਸ਼ਾ ਤਸਕਰੀ ਹੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ | ਬੇਜ਼ਮੀਨੇ ਤੇ ਸਾਧਨ ਵਿਹੂਣੇ ਇਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਰੋਟੀ-ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਉਕਤ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਰੋਹਟੀ ਛੰਨਾਂ, ਮੰਡੌੜ , ਅਲੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਾ ਤੱਕਣ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ | ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਇਕ ਟੈੱਟ ਪਾਸ ਨੌਜਵਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਕੋਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅਜੰਡਾ ਨਹੀ ਹੈਾ | ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਮਰਦ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਕੁਟਾਈ ਦੀ ਝਾਲ ਨਾ ਝਲਦੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਸ ਕਮਾਈ ਵਿਚੋਂ ਪੁਲਿਸ, ਵਕੀਲ, ਕੋਰਟ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ | ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀਆਂ ਭੁਗਤਦਿਆਂ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਹੱਡ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਨ ਦੇ ਕਾਬਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ | ਵਿਧਵਾ ਰੇਖਾ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਮਗਨਰੇਗਾ ਅਧੀਨ ਅੱਵਲ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਹਾੜੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ | ਜੇਕਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਲੀਆਂ ਸਾਫ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨਰੇਗਾ ਅਧੀਨ ਆਈ ਉਜਰਤ ਵੀ ਸਾਲਾਂ ਬੱਧੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ |
-ਇਹ ਛੋਟੇ ਮੋਟੇ ਅਪਰਾਧ ਹੀ ਇਸ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ | ਕਈ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਥਾਣੇ, ਜੇਲਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬੇ-ਗ਼ੈਰਤ ਤੇ ਕਸ਼ਟਮਈ ਜੀਵਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ | ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਬਦਨਾਮੀ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਜੁਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਧਕੇਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਕਿੱਤੇ ਨਾਲ ਨਾਂਅ ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਬਣੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਇੱਜ਼ਤ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਜੀਅ ਸਕੇ | ਅਲੀਪੁਰ ਦੇ ਕੁਝ ਸਾਂਸੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ 'ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਤਬੇ ਵਿਹੂਣੀ, ਅਦਾਲਤ, ਪੁਲਿਸ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਜਿਊਾਦੇ ਹਾਂ | ਪਿੰਡ ਦੇ ਚੌਧਰੀਆਂ, ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਹੋਰ ਗ਼ੈਰ ਸਮਾਜੀ ਅਨਸਰਾਂ ਵਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨਾਲ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੈਰ ਇਖਲਾਕੀ, ਗ਼ੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਲੂਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ |'
ਪੜ੍ਹਨ ਲਿਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ | ਮੰਡੌੜ ਪਿੰਡ ਵਾਲਿਆਂ ਕੁਝ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਕਮਾਈ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਪੁਲਿਸ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ | ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਸਟਾਰ ਲਗਵਾਉਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬਲੀ ਦਾ ਬੱਕਰਾ ਸਾਂਸੀ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਉਹ ਕੱਚੇ ਘਰਾਂ ਤੇ ਝੌਪੜੀਆਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹਨ | ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਬਰਾਦਰੀ ਦੇ ਇਕ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਫਰਨੀਚਰ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਵਿਚ ਕੰਮ ਉਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮੋਹਤਬਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਉਸਦੀ ਜਾਮਨੀ ਦਿੱਤੀ | ਚੋਣਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇਣ ਵਾਸਤੇ ਫਾਰਮ ਭਰਵਾਏ ਸਨ ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਾਰਮਾਂ ਦਾ ਕੀ ਬਣਿਆ, ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਾ | ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਟੀ ਦੇ ਸੇਵਾ ਮੁਕਤ ਉੱਘੇ ਲੇਖਕ ਕਿਰਪਾਲ ਕਜ਼ਾਕ ਨੇ ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਾਂਸੀ ਬਰਾਦਰੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਐਸ ਟੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਵੀ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ |
ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਹੀ ਅਪਰਾਧਿਕ ਪਰ ਅਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਲਈ ਜਾਣਿਆਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ | ਹਕੂਮਤਾਂ ਵਲੋਂ ਨਜ਼ਰ ਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤੀ ਇਹ ਬਰਾਦਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸ ਧੰਦੇ 'ਚ ਹੀ ਲਿਪਤ ਰਹੀ ਹੈ | ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਾਲਾ ਇਹ ਸਾਂਸੀ ਕਬੀਲਾ 18 ਵੀਂ/19ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਆਦਿ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਆ ਵਸਿਆ ਸੀ | ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਲੋਂ 'ਕਿ੍ਮੀਨਲ ਟਰਾਈਬ ਐਕਟ' ਦੇ ਤਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀ ਕਬੀਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜੋ 31 ਅਗਸਤ 1952 ਤਕ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ | ਉਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੁਖੀ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਥਾਣੇ ਵਿਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲੁਆਉਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ | ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਜ਼ਰੀ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਭੇਜਦੇ ਸਨ | ਪਰ ਹੁਣ ਅਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ | ਕਬੀਲੇ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਣ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਜੁਰਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਨ |
ਇਕ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਗੁਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਵਿਨੋਬਾ ਭਾਵੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਅਪਣਾਉਂਦਿਆਂ ਇਸ ਕਬੀਲੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁਖਧਾਰਾ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਵਲੋਂ ਗੰਭੀਰ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਕ ਬਿਹਤਰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ |

-ਨਾਭਾ |
mohit.imdr0810@gmail.com

ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਦੋ ਦਰੱਖਤ

1950 ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਰ ਸਾਲ ਜੁਲਾਈ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਹਫ਼ਤੇ ਵਣ ਮਹਾਂਉਤਸਵ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜੇਕਰ ਅੱਧੇ ਵੀ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਹਰਾ ਭਰਾ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ | ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖ ਭਾਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂ ਮੁੱਛ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਸੜਕਾਂ ਚੌੜੀਆਂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਨਾ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਗਾਉਣ ਜੋਗੀ ਥਾਂ ਬਚੀ ਹੈ | ਵਿਚਾਲੇ ਐਵੇਂ ਝਾੜੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਲਾ ਕੇ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰ ਲਿਆ ਹੈ | ਇਹ 'ਮਹਾਂ ਉਤਸਵ' ਸਿਰਫ਼ ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ | ਜਦੋਂ ਸਰਦਾਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਕੈਰੋਂ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਸੁਖਨਾ ਝੀਲ ਕੰਢੇ ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਉਣਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣਾ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਵਾਲਾ ਬੂਟਾ ਵੇਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਕੇ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ | ਹਰ ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ | ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਗੀਤ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੱਲ ਖਤਮ | ਆਕਸੀਜਨ, ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ |
ਇਸ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ 550ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਸਵ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ 550 ਦਰੱਖਤ ਲਗਾਏ ਜਾਣੇ ਹਨ | ਇਹ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਇਹ ਸਫ਼ਲਤਾਪੂਰਕ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ | ਇਸ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ 'ਤੇ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ | ਬੂਟੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇਵੇਗੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ 'ਵਣ ਮਿੱਤਰ' ਲਾਏ ਜਾਣਗੇ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਨਖਾਹ ਮਿਲੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਬੂਟੇ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ | ਪਰ 'ਟਰੀ ਗਾਰਡ' ਲਾਏ ਬਗੈਰ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਡ-ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਵਾਰਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ | ਲੋਹੇ ਦੇ 'ਟਰੀ ਗਾਰਡ' ਚੋਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਹ ਛਾਂਗੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਹੀ ਬਣੇ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ | ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ ਦਰੱਖਤ | ਇਹ ਕੰਮ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ |
ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੈ | ਉੱਥੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਕਿਸਮ ਦੇ ਉੱਚੇ ਦਰੱਖਤ ਝੂਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ | ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਕ ਸੜਕ 'ਤੇ ਇਕ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ—ਅਮਲਤਾਸ, ਗੁਲਮੋਹਰ ਆਦਿ | 16 ਸੈਕਟਰ 'ਚ ਇਕ ਛੋਟੀ ਸੜਕ ਤੇ ਨਿਰੋਲ ਦੁਰਲੱਭ ਰਹੂੜੇ ਹਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂਅ ਵੀ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ | ਹਰੇਕ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਨੰਬਰ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਚੋਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ | ਕੱਟਣਾ ਤਾਂ ਦੂਰ, ਕਿਸੇ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਛਾਂਗਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ | ਨਿਯਮ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਵੈਸੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਸਖਤਾਈ ਮੁਸੀਬਤ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਤਾਕਤਵਰ ਲੋਕ ਇਸ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਵੀ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ | ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਦੋ ਦਿਲਚਸਪ ਉਦਾਹਰਣ ਵਰਨਣਯੋਗ ਹਨ |
ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਮੇਰੇ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ | ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਉੱਚੀ ਪਦਵੀ 'ਤੇ ਸੀ | ਸੈਕਟਰ ਦਾ ਨੰਬਰ ਤਾਂ ਯਾਦ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਫ਼ਲੈਟ ਵਿਚ ਸੀ | ਕਾਲੋਨੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗੇਟ 'ਤੇ ਉਤਰਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਕ ਮਧਰੇ ਜੇਹੇ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਇਕ ਕੁੱਬਾ ਟਾਹਣਾ ਪੰਜ ਕੁ ਫ਼ੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਸੜਕ ਦੇ ਕਾਫੀ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਝੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ | ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਬਹੁਤ ਖਤਰਨਾਕ ਲੱਗਾ | ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਦੁਰਘਟਨਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ | ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਟਵਾਉਂਦੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ |
ਗੱਲ ਬਾਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਥੋਂ ਉਸ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਗੱਲ ਤੋਰੇ ਬਿਨਾਂ ਰਿਹਾ ਨਾ ਗਿਆ | ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਟਾਹਣੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਟਵਾਉਂਦੇ | ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਟੁੰਡ ਸੜਕ ਤੋਂ ਪਾਸੇ ਸੀ | ਸੜਕ ਚੌੜੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਇਹ ਸੜਕ ਦੇ ਉੱਪਰ ਆ ਗਿਆ | ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਨੇ ਇਕ ਸਕੂਟਰ ਵਾਲੇ ਦਾ ਸਿਰ ਪਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ | ਇਕ ਮੋਬਾਈਲ ਵੇਖਦੀ ਤੁਰੀ ਜਾਂਦੀ ਔਰਤ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸੱਟ ਖਾ ਬੈਠੀ ਸੀ | ਇਕ ਸਵੈ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਸਬੰਧਤ ਮਹਿਕਮੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਹ ਟਾਹਣਾ ਕੱਟਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਮੰਗੀ ਸੀ ਜੋ ਹੇਠੋਂ ਉੱਪਰ ਤੱਕ ਰੱਦ ਹੁੰਦੀ ਗਈ | ਅਖੀਰ ਉਹ ਕੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ, ਜੋ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕ ਵੀ ਸਨ, ਕੋਲ ਵੀ ਗਿਆ | ਉੱਥੋਂ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ | ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਵੀ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ |
ਦੂਸਰਾ ਕੇਸ ਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ 'ਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਇਕ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕੋਠੀ ਬਣਵਾਈ ਸੀ | ਗੇਟ ਬਣਵਾਉਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਸਮੱਸਿਆ ਆ ਗਈ | ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਕੁਝ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਸੀ | ਕਾਫੀ ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਹੱਲ ਕੱਢ ਲਿਆ | ਉਸ ਨੇ ਕੋਠੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਛੁੱਟੀ ਲੈ ਕੇ ਕੁਝ ਦਿਨ ਵਿਦੇਸ਼ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ | ਇਕ ਵੱਡੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰ ਲਈ | ਕਿਸੇ ਬਹਾਨੇ ਸੜਕ ਰਾਤ ਭਰ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀ | ਰਾਤੋ ਰਾਤ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਿਆ ਵੀ ਗਿਆ, ਚੁੱਕਿਆ ਵੀ ਗਿਆ ਅਤੇ ਟੋਆ ਭਰ ਕੇ ਸੜਕ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ | ਗੁਆਂਢੀਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕੁਸਕਿਆ | ਜੇ ਉੱਥੇ ਇਹ ਕੁਝ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਨੰਬਰ ਵੀ ਘੱਟ ਵੱਧ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ |

-305, ਮਾਡਲ ਟਾਊਨ (ਫੇਜ਼-1), ਬਠਿੰਡਾ-151001
ਫੋਨ: 9814941214

ਨਹਿਲੇ 'ਤੇ ਦਹਿਲਾ ਮੈਂ ਰਸਤਾ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ

ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਡ ਸ਼ਾਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੋਹਣੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਗੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭੈੜੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ | ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਪੱਧਰ ਦੇ ਮੰਨੇ ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਲੇਖਕ ਸਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਸਨ | ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੱਥ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ |'
ਇਕ ਵਾਰੀ ਇਕ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਚੀ ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਡਸ਼ਾਹ ਕੋਲ ਆਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਸ਼ਾਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਰੱਖਦਿਆਂ ਦਲੀਲ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਸਾਡੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸੰਤਾਨ ਮੇਰੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਸਲਾਹੀਅਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਲਾਮਾਲ ਹੋਵੇਗੀ | ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਰਨਾਡਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਮੈਂ ਆਪ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 'ਤੇ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਪਰ ਜੇਕਰ ਸਾਡੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਸੂਰਤ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਅਕਲ, ਫਿਰ ਤਾਂ ਕਿਆਮਤ ਆ ਜਾਵੇਗੀ |'
ਇਕ ਵਾਰੀ ਬਰਨਾਡਸ਼ਾਹ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰਸਤੇ'ਤੇ ਤੁਰ ਰਹੇ ਸਨ | ਇਹ ਰਸਤਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿਚ ਸੀ | ਇਸ ਰਸਤੇ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਆਹਮਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਬੰਦੇ ਆ ਜਾਣ ਤਾਂ ਇਕ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਇਕ ਪਾਸੇ ਝੁਕ ਕੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ | ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਬੰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਬਰਨਾਡਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, 'ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੰਘਾਉਣ ਲਈ ਰਸਤਾ ਦੇ ਦਿਆਂ ਪਰ ਆਦਤ ਹੈ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ |'
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਰਨਾਡਸ਼ਾਹ ਨੇ ਖ਼ੁਦ ਇਕ ਪਾਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, '...ਪਰ ਮੈਂ ਰਸਤਾ ਦੇ ਦੇਂਦਾ ਹਾਂ |'

-ਜੇਠੀ ਨਗਰ, ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਰੋਡ, ਖੰਨਾ-141401 (ਪੰਜਾਬ) |
ਮੋਬਾਈਲ : 94170-91668.

ਪਾਲੀਵੁੱਡ ਝਰੋਖਾ ਨਾਇਕ-ਗਾਇਕ ਪ੍ਰਥਾ ਦਾ ਮੋਢੀ : ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ

ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੂੰ ਗਾਇਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ 'ਚ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ 'ਚ ਜਿਥੇ ਹਰਜੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਹਰੀ ਦੱਤ ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ | ਹਰਜੀਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ ਗੀਤ 'ਦਿਲ ਦਾ ਮਾਮਲਾ' ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਰੂ-ਬਰੂ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਲਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗਾਇਕੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਨਵੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ |
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਰੀ ਦੱਤ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ 'ਮਾਮਲਾ ਗੜਬੜ ਹੈ' ਫ਼ਿਲਮ ਰਾਹੀਂ ਬਰੇਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ | ਗੁਰਦਾਸ ਨੂੰ ਇਹ ਮੌਕਾ ਵੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਸੀ | ਦਰਅਸਲ ਉਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਆਇਆ ਸੀ | ਹਾਜ਼ਰ ਸਰੋਤਿਆਂ 'ਚ ਹਰੀ ਦੱਤ ਅਤੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ | ਹਰੀ ਦੱਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਕਹਾਣੀ 'ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਿਹਾ ਸੀ | ਉਹ ਨਵੇਂ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਚ ਮੌਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ | ਜਦੋਂ ਗੁਰਦਾਸ ਦੀ ਪਰਫਾਰਮੈਂਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਾਇਕ ਪ੍ਰਤੀ ਖੋਜ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ | ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਬੜਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ | ਪਰ ਹਰੀ ਦੱਤ ਤਾਂ ਹੀਰਾ ਪਰਖਣਾ ਜਾਣਦਾ ਸੀ | ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਤਤਕਾਲ ਰੂਪ 'ਚ ਹੀ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਨੂੰ ਬਤੌਰ ਸਾਈਨਿੰਗ ਅਮਾਊਾਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ | ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰੀ ਦੱਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਸਹੀ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਬਾਅਦ 'ਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ ਦਾ ਚਹੇਤਾ ਨਾਇਕ ਬਣ ਕੇ ਉਭਰਿਆ |
ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ ਦਾ ਜਨਮ ਗਿੱਦੜਬਾਹਾ 'ਚ 4 ਜਨਵਰੀ, 1957 ਨੂੰ ਸ: ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤੇਜ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ | ਗੁਰਦਾਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਖੇਡਾਂ 'ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ | ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਸਪੋਰਟਸ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ (ਪਟਿਆਲਾ) ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ | ਇਥੋਂ ਸਬੰਧਿਤ ਡਿਗਰੀ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਡੇਰਾ ਬੱਸੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਅਸਥਾਈ ਲੈਕਚਰਾਰ (ਸਰੀਰਕ ਸਿੱਖਿਆ) ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ | ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਬਿਜਲੀ ਬੋਰਡ ਦੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵਾਲੇ ਦਫ਼ਤਰ 'ਚ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਚਿਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ | ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਜਲੰਧਰ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ 'ਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ | ਬਸ ਇਥੋਂ ਹੀ ਗੁਰਦਾਸ ਦੇ ਬਤੌਰ ਪੰਜਾਬੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੇ ਨਾਇਕ-ਗਾਇਕ ਬਣਨ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ |
ਬਤੌਰ ਅਭਿਨੇਤਾ ਗੁਰਦਾਸ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਿਆਰੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ | ਉਸ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ 'ਚ ਇਹ ਇਕ ਵਡਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਸਤੇਪਨ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ | ਉਸ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਚੋਂ 'ਉੱਚਾ ਦਰ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਦਾ' (1982), 'ਲੌਾਗ ਦਾ ਲਿਸ਼ਕਾਰਾ' (1986), 'ਕੁਰਬਾਨੀ ਜੱਟ ਦੀ' (1990), 'ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ' (1990), 'ਵਾਂਟੇਡ : ਗੁਰਦਾਸ ਮਾਨ' (1994), 'ਕਚਹਿਰੀ' (1994) ਅਤੇ 'ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ' (2002) ਆਦਿ ਦੇ ਨਾਂਅ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਲਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ |

(ਬਾਕੀ ਅਗਲੇ ਐਤਵਾਰ ਦੇ ਅੰਕ 'ਚ)
ਮੋਬਾਈਲ : 099154-93043.

ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਯਾਦਾਂ

1973 ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਬਰਸੀ ਸਮੇਂ ਜਲੰਧਰ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਸੰਪਾਦਕ ਬਟਾਲਾ ਵਿਖੇ ਆਏ ਸਨ | ਡਾ: ਸਾਧੂ ਸਿੰਘ ਹਮਦਰਦ, ਗਿ: ਸ਼ਾਦੀ ਸਿੰਘ, ਸ: ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਬਲਬੀਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਮੇਸ਼ | ਇਹ ਚਾਰੇ ਸੰਪਾਦਕ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਖੇ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਵਿਖੇ ਵੀ ਗਏ ਸਨ | ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ: ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਐਡਵੋਕੇਟ ਨੇ ਬੀੜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾਏ ਸਨ |

-ਮੋਬਾਈਲ : 98767-41231





Website & Contents Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 2002-2018.
Ajit Newspapers & Broadcasts are Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust.
The Ajit logo is Copyright © Sadhu Singh Hamdard Trust, 1984.
All rights reserved. Copyright materials belonging to the Trust may not in whole or in part be produced, reproduced, published, rebroadcast, modified, translated, converted, performed, adapted,communicated by electromagnetic or optical means or exhibited without the prior written consent of the Trust. Powered by REFLEX